चालू घडामोडी | आंतरराष्ट्रीय वन दिन | International Day of Forests
International Day of Forests
📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय वन दिन कधी साजरा केला जातो ?
(SSC GD 2023, वनरवनरक्षक भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती)
1. 1 जुलै
2. 21 जून
3. 21 मार्च
4. 1 मार्च
उत्तर : 21 मार्च
📰 बातमी काय ?
• आंतरराष्ट्रीय वन दिन (जागतिक वन दिन) दरवर्षी 21 मार्च रोजी जगभरात साजरा केला जातो.
• वने या महत्त्वपूर्ण परिसंस्था आहेत, ज्या हवामान नियमन, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि समुदायांना आधार देतात.
🤔 पहिला आंतरराष्ट्रीय वन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?
• संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 2012 मध्ये 21 मार्च हा दिवस आंतरराष्ट्रीय वन दिन म्हणून घोषित केला.
• पहिला अधिकृत दिवस 21 मार्च 2013 रोजी साजरा करण्यात आला.
🌳 आयोजक :
• संयुक्त राष्ट्र वन मंच (United Nations Forum on Forests) आणि अन्न व कृषी संघटना (Food and Agriculture Organization - FAO) यांच्या संयुक्त विद्यमाने आंतरराष्ट्रीय वन दिनाचे आयोजन केले जाते.
🌳 वनांचे महत्त्व आणि प्रभाव :
A) पर्यावरण संरक्षणात वनांची भूमिका :
• वने हे पृथ्वीचे फुफ्फुस मानले जातात. त्यांचे पर्यावरणीय महत्त्व खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:
1) जैवविविधता संवर्धन (Biodiversity Conservation) :
• निवासस्थान : पृथ्वीवरील सुमारे 80% भूचर प्रजातींचे (प्राणी, पक्षी, कीटक) जंगल हे हक्काचे घर आहे.
• परिसंस्था समतोल : अन्नसाखळी टिकवून ठेवण्यासाठी आणि दुर्मिळ प्रजाती नष्ट होण्यापासून वाचवण्यासाठी वने आवश्यक आहेत.
2) हवामान बदलावर नियंत्रण (Climate Change Mitigation):
• कार्बन सिंक (Carbon Sink): झाडे वातावरणातील हानिकारक कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) शोषून घेतात आणि ऑक्सिजन बाहेर सोडतात.
• तापमान नियंत्रण : जागतिक तापमान वाढ (Global Warming) रोखण्यासाठी वने नैसर्गिक ढाल म्हणून काम करतात.
3) जलचक्र आणि मृदा संरक्षण :
• जलचक्र : वने बाष्पीभवनाद्वारे पर्जन्यमानाचे प्रमाण कायम राखतात आणि भूजल पातळी वाढवण्यास मदत करतात.
• मृदा संरक्षण : झाडांची मुळे माती धरून ठेवतात, ज्यामुळे मृदेची धूप, भूस्खलन आणि वाळवंटीकरण रोखले जाते.
B) वनांचा आर्थिक प्रभाव (Forest Economy) :
• वने केवळ निसर्गाचा भाग नसून त्यातून मोठी 'हरित अर्थव्यवस्था' निर्माण होते:
1) उपजीविका आणि रोजगार :
• अवलंबित्व: जगभरात 1.6 अब्ज लोक त्यांच्या अन्नासाठी आणि उत्पन्नासाठी थेट जंगलांवर अवलंबून आहेत.
• साधनसंपत्ती: वनांमधून लाकूड, डिंक, मध, औषधी वनस्पती (NTFPs - Non-Timber Forest Products) मिळतात.
2) ग्रामीण आणि आदिवासी विकास :
• भारतातील आदिवासी समुदायांसाठी जंगल हेच उपजीविकेचे प्रमुख साधन आहे.
• अन्न, जळण (इंधन) आणि रोजगाराची सुरक्षा वनांमुळे मिळते.
3) औद्योगिक योगदान (Industrial Support):
• कच्चा माल : कागद उद्योग, बांधकाम क्षेत्र, फर्निचर आणि औषधनिर्माण उद्योगांना वनांतून कच्चा माल मिळतो.
• नूतनीकरणक्षम ऊर्जा: जैवइंधन (Biofuel) निर्मितीसाठी वनांचा उपयोग होतो.
💡 महत्त्वाचे उदाहरण (Case Study/Example) :
• भारतातील संयुक्त वन व्यवस्थापन : स्थानिक समुदाय आणि शासन मिळून वनांचे रक्षण करतात, ज्यामुळे पर्यावरणासोबतच स्थानिकांना रोजगारही मिळतो.
• चिपको आंदोलन : वने वाचवण्यासाठी झालेली ही एक ऐतिहासिक चळवळ आहे, जी शाश्वत विकासाचे उदाहरण देते.
2026 साठी आंतरराष्ट्रीय वन दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?
• 2026 सालची संकल्पना “वने आणि अर्थव्यवस्था” ( "Forests and Economies")ही आहे.
• ही संकल्पना उपजीविका, उत्पन्न निर्मिती आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेत वनांची भूमिका अधोरेखित करते.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day of Forests
• आंतरराष्ट्रीय वन दिन — 21 मार्च
• घोषणा (UNGA) — 2012
• पहिल्यांदा साजरा — 21 मार्च 2013
• आयोजक — United Nations Forum on Forests + Food and Agriculture Organization
• 2026 थीम — “वने आणि अर्थव्यवस्था”
