महात्मा गांधी पुण्यतिथी

Mahatma Gandhi Death Anniversary

महात्मा गांधीजींना पुण्यतिथी दिनी आदरांजली 💐💐🙏

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती, आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महात्मा गांधीजीनी खालील पैकी कोणत्या आंदोलनसाठी भारतीयांना 'करो या मरो' (करा किंवा मरा) हा मूलमंत्र दिला ?

1. चंपारण सत्याग्रह

2. खेडा सत्याग्रह

3. असहकार चळवळ

4. भारत छोडो आंदोलन

उत्तर : भारत छोडो आंदोलन

पूर्ण नाव : मोहनदास करमचंद गांधी

जन्म : 2 ऑक्टोबर 1869 रोजी गुजरात मधील पोरबंदर या ठिकाणी झाला.

 महात्मा गांधी हे वकील, राजकारणी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि लेखक होते.

 दक्षिण आफ्रिकेतील लढा : 

• दादा अब्दुल्ला या गुजराती व्यापाऱ्याने दक्षिण आफ्रिकेतील खटल्यासाठी गांधीजींची भेट घेतली त्यामुळे गांधीजी दक्षिण आफ्रिकेला गेले.

• 1893 ते 1915 या काळात दक्षिण आफ्रिकेत असताना गांधीजींनी वर्णद्वेष आणि तिथला अपमान पाहून भारतीय व्यापारी, कामगार यांच्या हक्कांसाठी लढा दिला.

• त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेत इंडियन नाताळ काँग्रेसची स्थापना केली.

• इंडियन ओपिनियन या वृत्तपत्राची सुरुवात केली.

• डर्बन शहराजवळ फिनिक्स आश्रम स्थापन केले.

भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामातील भूमिका :

• 9 जानेवारी 1915 रोजी गांधीजी भारतात परतले.

• 1917 मध्ये चंपारण सत्याग्रह - पहिली सविनय कायदेभंग चळवळ

• 1918 अहमदाबाद गिरणी कामगार संप (Ahmedabad Mill Strike) - पहिले उपोषण

• 1918 - खेडा सत्याग्रह - पहिलं असहकार आंदोलन

• वरील स्थानिक आंदोलनांनी देशव्यापी लढाई चा पाया मजबूत केला.

• 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीला महात्मा गांधी हे भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस चे प्रमुख नेते बनले, त्यांनी ब्रिटीश राजवटीला आव्हान देण्यासाठी अहिंसक मार्गाने आंदोलनचा पुरस्कार केला.

असहकार चळवळ (1920-1922) :

• गांधींनी जालियनवाला बाग हत्याकांड आणि दडपशाही रौलेट कायद्याला विरोध करण्यासाठी असहकार चळवळ सुरू केली.

• बोअर युद्धात बजावलेल्या कामगिरीबद्दल इंग्रजांनी गांधीजींना कैसर-ए-हिंद पदवी 1915 मध्ये बहाल केली होती.

• परंतु जालियनवाला बाग हत्याकांडाचा निषेध करण्यासाठी 1920 मध्ये गांधीजींनी कैसर-ए-हिंद पदवी परत केली.

सविनय कायदेभंग चळवळ (1930) : 

• सविनय कायदेभंग चळवळीची सुरुवात गांधीजींनी दांडी या मिठाच्या सत्याग्रहापासून केली.

• मिठाचा सत्याग्रह किंवा दांडी यात्रा (1930): ब्रिटीश मिठावरील कराचा निषेध करण्यासाठी गांधीजीनी 12 मार्च 1930 ते 6 एप्रिल 1930 पर्यंत साबरमती आश्रम ते दांडी असा मोर्चा काढला.

भारत छोडो आंदोलन (1942) :

• या आंदोलनाला चले जाव आंदोलन म्हणूनही ओळखले जाते.

• भारत छोडो आंदोलन, भारतातील ब्रिटिश राजवट संपवण्याची मागणी केली.

• गांधीजीनी या आंदोलनसाठी भारतीयांना 'करो या मरो' (करा किंवा मरा) हा मूलमंत्र दिला. 

• त्यांच्या घोषणेने लाखो लोकांना निषेध, संप आणि सविनय कायदेभंगाच्या कृत्यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रेरणा दिली.

मृत्यू : 

30 जानेवारी 1948 रोजी नथुराम गोडसे यांनी गांधीजींची गोळ्या झाडून हत्या केली.

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिवस केव्हा असतो ?

2 ऑक्टोबर हा महात्मा गांधींचा जन्मदिवस जगभरात आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिवस म्हणून साजरा केला जातो

प्रश्न) महात्मा गांधींना ‘राष्ट्रपिता’ म्हणून सर्व प्रथम कोणी म्हटले ?

नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी इ.स. १९४४ मध्ये पहिल्यांदा त्यांना ‘राष्ट्रपिता’ असे संबोधले, असे म्हणतात.

प्रश्न) महात्मा गांधी काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोणत्या वर्षी होते ?

1924 मधील बेळगाव अधिवेशन हे एकमेव काँग्रेस अधिवेशन होते ज्याचे अध्यक्ष गांधीजी होते.

Narayan Ramachandran Committee

Subject : GS - अर्थशास्त्र, समिती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बातम्यांमध्ये चर्चेत असलेली नारायण रामचंद्रन समिती कशाशी संबंधित आहे ?

1. सार्वजनिक वितरण प्रणालीच्या (PDS) सुधारणा

2. बँकिंग क्षेत्रातील भांडवली पर्याप्तता

3. राष्ट्रीय पेन्शन प्रणालीच्या (NPS) गुंतवणूक मार्गदर्शक तत्त्वांचा आढावा व आधुनिकीकरण

4. विमा क्षेत्रातील प्रीमियम दर नियंत्रण, सुधारणा व आधुनिकीकरण

उत्तर : राष्ट्रीय पेन्शन प्रणालीच्या (NPS) गुंतवणूक मार्गदर्शक तत्त्वांचा आढावा व आधुनिकीकरण

📰 बातमी काय ?

• राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (NPS) अधिक सुरक्षित, सक्षम आणि दीर्घकालीनदृष्ट्या उपयुक्त बनवण्यासाठी PFRDA ने एक उच्चस्तरीय समिती स्थापन केली आहे.

नारायण रामचंद्रन समिती :

• या समितीचे नाव स्ट्रॅटेजिक ॲसेट अलोकेशन अँड रिस्क गव्हर्नन्स (Strategic Asset Allocation and Risk Governance -SAARG) असे असून तिचे अध्यक्ष श्री. नारायण रामचंद्रन आहेत.

नारायण रामचंद्रन समितीची स्थापना का करण्यात आली ?

• राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली अंतर्गत होणाऱ्या गुंतवणुकीसाठी अस्तित्वात असलेले नियम बदलत्या आर्थिक परिस्थितीनुसार पुरेसे आहेत का ?

• जोखीम नियंत्रण, परतावा आणि दीर्घकालीन पेन्शन दायित्वे यांचा समतोल योग्य आहे का ?

• यांसारख्या प्रश्नांबाबत पुनरावलोकन करण्याची गरज निर्माण झाली होती.

• याच पार्श्वभूमीवर SAARG समितीची (नारायण रामचंद्रन समितीची) स्थापना करण्यात आली.

🎯 नारायण रामचंद्रन समिती स्थापनेचा उद्देश कोणता ?

• राष्ट्रीय पेन्शन प्रणालीची गुंतवणूक रचना अधिक मजबूत करणे,

• जागतिक पातळीवरील उत्तम पेन्शन पद्धतींचा अभ्यास करून त्यांचा अवलंब करणे आणि

• राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (NPS) सदस्यांच्या दीर्घकालीन हिताचे संरक्षण सुनिश्चित करणे.

🧩 समितीची प्रमुख कार्ये :

गुंतवणूक नियमांचा सखोल आढावा : 

• सध्याच्या NPS गुंतवणूक मार्गदर्शक तत्त्वांची पर्याप्तता तपासणे आणि त्यांची जागतिक पेन्शन व्यवस्थांशी तुलना करणे.

मालमत्ता वर्गांचा पुनरावलोकन :

• सध्या अस्तित्वात असलेल्या गुंतवणूक प्रकारांचा आढावा घेणे आणि जोखीम कमी करण्यासाठी नवीन गुंतवणूक पर्याय सुचवणे.

गुंतवणूक वाटप धोरण :

• समभाग, रोखे, मुद्रा बाजार व इतर गुंतवणूक प्रकारांमध्ये योग्य प्रमाणात गुंतवणूक कशी करावी याबाबत शिफारसी करणे.

कामगिरी मोजमाप व जबाबदारी :

• NPS अंतर्गत कार्यरत पेन्शन निधींच्या कामगिरीचे मूल्यमापन आणि त्यांची जबाबदारी निश्चित करण्यासाठी सुधारणा सुचवणे.

जोखीम व्यवस्थापन :

• बाजारातील चढ-उतार, कर्जजोखीम, तरलतेचा धोका आणि प्रशासकीय जोखीम यासाठी प्रभावी चौकट सुचवणे.

प्रशासकीय व्यवस्था :

• NPS मधील संरक्षक संस्था व मध्यस्थ यांची रचना आणि संपूर्ण गुंतवणूक प्रक्रियेचा आढावा घेणे.

शाश्वत गुंतवणूक दृष्टीकोन :

• हवामान बदलाशी संबंधित धोके आणि पर्यावरणपूरक गुंतवणूक धोरणांचा समावेश करण्याबाबत मार्गदर्शन.

⏳नारायण रामचंद्रन समितीचा कालावधी :

• SAARG समिती आपला अहवाल 9 महिन्यांच्या आत सादर करणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : नारायण रामचंद्रन समिती

• SAARG समितीची स्थापना : PFRDA

• PFRDA : Pension Fund Regulatory and Development Authority

• समितीचे अध्यक्ष : श्री. नारायण रामचंद्रन

• संदर्भात : राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (NPS)

• उद्देश : NPS गुंतवणूक नियमांचे आधुनिकीकरण

• अहवाल सादर करण्याची मुदत : 9 महिने

• मुख्य भर :

• गुंतवणूक वाटप
• जोखीम नियंत्रण
• पेन्शन निधींची कामगिरी
• प्रशासकीय सुधारणा
• शाश्वत गुंतवणूक

Maharashtra Launches India's 1st Menopause Clinics

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र सरकारने देशातील पहिली ‘मेनोपॉज (रजोनिवृत्ती) क्लिनिक’ का सुरू केली ?

1. मातामृत्यू कमी करण्यासाठी

2. किशोरवयीन मुलींच्या पोषणासाठी

3. महिलांच्या शारीरिक व मानसिक आरोग्य सेवांसाठी

4. वृद्धांसाठी मोफत औषध वितरणासाठी

उत्तर : महिलांच्या शारीरिक व मानसिक आरोग्य सेवांसाठी

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्र सरकारने देशातील पहिली समर्पित ‘मेनोपॉज (रजोनिवृत्ती) क्लिनिक’ सुरू केली आहे.

• या क्लिनिक्स सरकारी रुग्णालये आणि शहरी आरोग्य केंद्रांमध्ये कार्यरत असतील.

मेनोपॉज (रजोनिवृत्ती) :

• Menopause (रजोनिवृत्ती) म्हणजे महिलांमध्ये मासिक पाळी कायमस्वरूपी बंद होण्याची नैसर्गिक जैविक अवस्था.

• साधारणतः 45 ते 55 वयाच्या दरम्यान ही अवस्था येते.

• यामुळे शरीरात हार्मोनल बदल होतात, ज्याचा परिणाम शारीरिक तसेच मानसिक आरोग्यावर होतो.

⚖️ पार्श्वभूमी : 

• भारतात रजोनिवृत्ती ही केवळ “वयाची अवस्था” म्हणून पाहिली जाते.

• या काळात महिलांना हाडे ठिसूळ होणे, हृदयविकाराचा धोका, मानसिक ताण, झोपेचे विकार, नैराश्य अशा समस्या होतात.

• मात्र सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेत यासाठी स्वतंत्र आणि संवेदनशील सुविधा नव्हत्या.

• रजोनिवृत्ती ही नैसर्गिक अवस्था असली तरी त्यासोबत येणाऱ्या शारीरिक, हार्मोनल आणि मानसिक समस्यांकडे आरोग्य व्यवस्थेत दुर्लक्ष होते, ही पोकळी भरून काढण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारकडून देशातील पहिली ‘मेनोपॉज (रजोनिवृत्ती) क्लिनिक’ सुरू करण्यात आली.

🎯 मेनोपॉज क्लिनिकचे मुख्य उद्दिष्ट (Aim) : 

• महिलांना रजोनिवृत्ती काळात सर्वांगीण, सन्मानपूर्वक आणि सुलभ आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देणे.

• रजोनिवृत्तीशी संबंधित शारीरिक, हार्मोनल आणि मानसिक समस्यांचे वेळेत निदान व उपचार करणे, तसेच या विषयाला सार्वजनिक आरोग्य धोरणात मुख्य प्रवाहात आणणे.

🏥 मेनोपॉज क्लिनिक्सची प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

• ही क्लिनिक्स One-Stop Care Model वर आधारित आहेत.

• एकाच ठिकाणी स्त्रीरोगतज्ज्ञांचा सल्ला, समुपदेशन, तपासण्या आणि औषधे उपलब्ध असतील.

• मानसिक आरोग्य समुपदेशनाद्वारे तणाव, चिंता, झोपेचे विकार आणि नैराश्यावर उपचार केले जातील.

• हाडांची घनता (ऑस्टिओपोरोसिस), हृदयाचे आरोग्य आणि हार्मोनल असंतुलन यासाठी तपासण्या केल्या जातील.

• सरकारी रुग्णालये व शहरी आरोग्य केंद्रांमधून मोफत किंवा अत्यल्प दरात सेवा दिली जाईल.

• उपचारांसोबतच जागरूकता, मार्गदर्शन आणि भावनिक आधार यावर विशेष भर देण्यात येईल.

🎯 Student Clarity – का महत्त्वाची ?

• हा टॅापिक महिला-केंद्रित आरोग्य धोरण, मानसिक आरोग्य, आणि सार्वजनिक आरोग्य सुधारणा यांचे उत्तम उदाहरण आहे.

• प्रीलिम्समध्ये थेट प्रश्न, तर मेन्समध्ये Women Health, Inclusive Healthcare या विषयांशी जोडून उत्तर लिहिता येते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : मेनोपॉज (रजोनिवृत्ती) क्लिनिक 

• देशातील पहिले राज्य : महाराष्ट्र

• क्षेत्र : महिला आरोग्य + मानसिक आरोग्य

• सुविधा : One-Stop Care Model

• समावेश : स्त्रीरोग, मानसिक समुपदेशन, हाडे-हृदय तपासणी

• स्वरूप : सरकारी रुग्णालये व शहरी आरोग्य केंद्रे

• महत्त्व : रजोनिवृत्तीला सार्वजनिक आरोग्य धोरणात मुख्य प्रवाहात आणणे

Gallantry Awards 2026 -Ashoka Chakra, Kirti Chakra, Shaurya Chakra

Subject : GS - पुरस्कार, संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 77 व्या प्रजासत्ताक दिनाच्या (2026) पूर्वसंध्येला भारताच्या राष्ट्रपतींनी किती शौर्य पुरस्कारांना मान्यता दिली ?

1. 100

2. 93

3. 85

4. 70

उत्तर : 70

बातमी काय ? 

• 77 व्या प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी 70 सशस्त्र दल कर्मचाऱ्यांना शौर्य पुरस्कार मंजूर केले.

• 'वीरता पुरस्कार' वर्षातून दोनदा जाहीर केले जातात - प्रजासत्ताक दिन आणि स्वातंत्र्य दिनानिमित्त.

2026 च्या पुरस्कारांबाबत परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• 77 व्या प्रजासत्ताक दिनी 70 सशस्त्र दल कर्मचाऱ्यांना शौर्य पुरस्कार मंजूर करण्यात आले.

• यात 6 मरणोत्तर पुरस्कारांचा समावेश आहे. 

70 पुरस्कार पुढीलप्रमाणे : 

• अशोक चक्र = 1

• कीर्ती चक्र = 3

• शौर्य चक्र = 13

• बार टू सेना पदक(शौर्य) = 1

• सेना पदक(शौर्य) = 44

• नौसेना पदक(शौर्य) = 6

• वायु सेना पदक(शौर्य) = 2

2026 मध्ये अशोक चक्र पुरस्काराने कोणाला गौरविण्यात आले ? 

• 2026 मध्ये भारताचा सर्वोच्च शांतताकाळीन वीरता पुरस्कार, ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला (Group Captain Shubhanshu Shukla) - Indian Air Force - यांना देण्यात आला.

2026 मध्ये कीर्ती चक्र पुरस्काराने कोणाला गौरविण्यात आले ? 

• 2026 मध्ये 3 व्यक्तींना कीर्ती चक्र (Kirti Chakra) पुरस्काराने गौरविण्यात आले

1. मेजर अर्शदीप सिंह (Major Arshdeep Singh) - Army

2. नायब सुभेदार डोलेश्वर सुब्बा (Naib Subedar Doleshwar Subba) - Army

3. ग्रुप कॅप्टन प्रशांत बालकृष्णन नायर (Group Captain Prasanth Balakrishnan Nair) - Air Force

वीरता पुरस्कार



सर्वोच्च शांतता काळातील शौर्य पुरस्कार (वीरता पुरस्कार) : 

अशोक चक्र (Ashoka Chakra) : 

• शांततेच्या काळात शौर्य, धाडसी कृती किंवा बलिदानासाठी हा सर्वोच्च लष्करी पुरस्कार आहे.

कीर्ती चक्र (Kirti Chakra) : 

• हा शांतताकाळातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वोच्च शौर्य पुरस्कार आहे आणि शांतताकाळात धाडसी कृती किंवा आत्मत्यागासाठी दिला जातो.

शौर्य चक्र (Shaurya Chakra) :

• हा शांतताकाळातील तिसऱ्या क्रमांकाचा शौर्य पुरस्कार

आहे. हा पुरस्कार सशस्त्र दलाच्या कर्मचाऱ्यांना अपवादात्मक शौर्यासाठी दिला जातो.

युद्धकाळातील सर्वोच्च शौर्य पुरस्कार (वीरता पुरस्कार) : 

परमवीर चक्र (Param Vir Chakra) : 

• युद्धादरम्यान (जमिनीवर, समुद्रात किंवा हवेत) उल्लेखनीय शौर्य दाखविल्याबद्दल हा भारतातील सर्वोच्च लष्करी सन्मान आहे.

महावीर चक्र (Maha Vir Chakra) : 

• जमिनीवर, समुद्रात किंवा हवेत शत्रूच्या उपस्थितीत उल्लेखनीय शौर्याच्या कृत्यांसाठी हा दुसरा सर्वोच्च वीरता पुरस्कार आहे.

वीर चक्र (Vir Chakra) : 

• परमवीर चक्र आणि महावीर चक्रानंतर हा देशातील तिसरा सर्वोच्च युद्धकालीन वीरता पुरस्कार आहे.

What is the Economic Survey ?

Subject : GS - अर्थशास्त्र - बजेट

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आर्थिक सर्वेक्षण सादर करण्याची जबाबदारी कोणाकडे असते ?

1. नीती आयोग

2. पंतप्रधान

3. गृहमंत्री

4. अर्थमंत्री

उत्तर : अर्थमंत्री

📰 बातमी काय ?

• 29 जानेवारी 2026 रोजी आर्थिक सर्वेक्षण 2026 (Economic Survey 2026) सादर करण्यात येईल.

• हे सर्वेक्षण 1 फेब्रुवारी 2026 रोजी होणाऱ्या केंद्रीय अर्थसंकल्प (Union Budget) पूर्वी देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा सविस्तर “Report Card” सादर करते.

📘 आर्थिक सर्वेक्षण म्हणजे काय ?

• आर्थिक सर्वेक्षण हे अर्थ मंत्रालय (Ministry of Finance) चे प्रमुख वार्षिक दस्तऐवज आहे.

• मागील 12 महिन्यांत भारतीय अर्थव्यवस्थेची स्थिती, विविध क्षेत्रांची कामगिरी आणि पुढील आर्थिक वर्षासाठी धोरणात्मक दिशा याचा आढावा यात घेतला जातो.

• हे बजेटसाठी आधारभूत आर्थिक संदर्भ (Context Document) म्हणून काम करते.

🕰️ आर्थिक सर्वेक्षण प्रथम केव्हा सादर करण्यात आले ?

• आर्थिक सर्वेक्षण प्रथम 1950–51 मध्ये सादर करण्यात आले.

• सुरुवातीला ते केंद्रीय बजेटचाच एक भाग होते.

• मात्र 1964 पासून ते बजेटपासून वेगळे करण्यात आले आणि बजेटच्या एक दिवस आधी सादर करण्याची पद्धत सुरू झाली,

• जेणेकरून बजेट प्रस्तावांना योग्य आर्थिक पार्श्वभूमी मिळू शकेल.

🏛️ आर्थिक सर्वेक्षण कोण तयार करते ?

• हे दस्तऐवज Department of Economic Affairs (DEA) च्या Economics Division कडून तयार केला जातो.

• तो मुख्य आर्थिक सल्लागार (CEA) यांच्या मार्गदर्शनाखाली लिहिला जातो आणि

• केंद्रीय अर्थमंत्र्यांच्या मंजुरीनंतरच प्रसिद्ध केला जातो.

🎯 उद्दिष्टे (Aim & Objectives) :

✍️ आर्थिक सर्वेक्षणाचा मुख्य उद्देश म्हणजे -

• कृषी, उद्योग, सेवा आणि पायाभूत सुविधा या क्षेत्रांचा सखोल आढावा घेणे.

• GDP वाढ, महागाई (CPI/WPI), वित्तीय तूट, व्यापार तूट यासारख्या व्यापक आर्थिक निर्देशांकांचे विश्लेषण करणे.

• तसेच पुढील आर्थिक वर्षासाठी अंदाज व आवश्यक धोरणात्मक सूचना देणे.

📑 रचना : Part A आणि Part B :

• आर्थिक सर्वेक्षण साधारणतः दोन भागांत सादर केले जाते.

1) Part A (Macroeconomy) : 

• देशातील व्यापक आर्थिक घडामोडी, एकूण अर्थव्यवस्थेचा आढावा आणि

• पुढील वर्षाचा आर्थिक दृष्टिकोन दिला जातो.

2) Part B (Socio-Economic Issues) : 

• आरोग्य, शिक्षण, रोजगार, हवामान बदल यांसारख्या सामाजिक-आर्थिक विषयांचे आकडेवारीवर आधारित सखोल विश्लेषण केले जाते.

📌 आर्थिक सर्वेक्षणाचे महत्त्व (Significance) : 

• हे सर्वेक्षण सरकारच्या दीर्घकालीन आर्थिक सुधारणांचा संकेत देते.

• संशोधक, धोरणकर्ते आणि अभ्यासकांसाठी हा अत्यंत महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे.

• गुंतवणूकदार आणि उद्योग क्षेत्रासाठी देशाची आर्थिक स्थिरता व गुंतवणूक वातावरण समजून घेण्याचे हे महत्त्वाचे साधन आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : आर्थिक सर्वेक्षण

• दस्तऐवज : आर्थिक सर्वेक्षण 2026

• तारीख : 29 जानेवारी 2026

• मंत्रालय : अर्थ मंत्रालय

• प्रथम सादरीकरण : 1950–51

• बजेटपासून वेगळे : 1964

• भाग : 

1) Part A (Macroeconomy)

2) Part B (Socio-Economic Issues)

Birth Anniversary of Lala Lajpat Rai

पंजाब केसरी लाला लजपतराय यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती, आधुनिक भारताचा इतिहास 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ------ यांनी मॅझिनी, गॅरिबाल्डी, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि श्रीकृष्ण यांची चरित्रे लिहिली; काही काळ अमेरिकेत राहिले; आणि सेंट्रल असेंब्लीसाठी निवडूनही आले. 

(UPSC 2018)

1. अरबिंदो घोष 

2. बिपिन चंद्र पाल

3. लाला लजपत राय 

4. मोतीलाल नेहरू

उत्तर : लाला लजपत राय 

जन्म आणि शिक्षण : 

 • लाला लजपत राय यांचा जन्म 1865 रोजी पंजाबच्या लुधियाना जिल्ह्यात धुंढिके या गावी झाला.

• लाला लजपतरायांनी मिशन हायस्कूलमधून शिक्षण घेऊन पुढे एल्एल्‌. बी. ही पदवी मिळविली आणि अल्पकाळातच यशस्वी वकील म्हणून त्यांना मान्यता मिळाली. 

• लाहोरमध्ये शिकत असताना ते स्वामी दयानंद सरस्वती यांच्या हिंदू सुधारणावादी चळवळीमुळे प्रभावित झाले आणि लाला लजपत राय आर्य समाजाचे सदस्य बनले. 

• लाला लजपतराय यांना पंजाब केसरी, पंजाबचा सिंह असेही म्हणतात. 

लाल-बाल-पाल या नावाने कोण प्रसिद्ध आहेत ?

• लाला लजपत राय हे जहाल मतवादी नेते होते. 

• लाला लजपतराय, लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक आणि बिपिनचंद्र पाल या तिघांना लाल-बाल-पाल म्हणून ओळखले जाते. 

भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामातील भूमिका :

• बंगाल फाळणीच्या निषेधार्थ लाला लजपत राय यांनी आंदोलने काढली.

• लाल-बाल-पाल या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या या तिघांनी स्वदेशी चळवळीदरम्यान स्वराज्य, स्वदेशी आणि ब्रिटीश वस्तूंवर बहिष्कार टाकला. 

• पंजाबमधील राजकीय निदर्शनामध्ये भाग घेतल्यानंतर, मे 1907 मध्ये कोणताही खटला न चालवता लाल लजपतराय आणि अजितसिंग यांना अटक करून त्यांची मंडालेच्या तुरुंगात रवानगी करण्यात आली. 

• ऑक्टोबर 1917 मध्ये, लाला लजपत राय यांनी न्यूयॉर्कमध्ये इंडियन होम रूल लीग ऑफ अमेरिकाची स्थापना केली, ज्याचा उद्देश भारताच्या स्वराज्यासाठीच्या लढ्याबद्दल जागरूकता पसरवणे हा होता.

• १९२० साली कोलकाता येथे भरलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या विशेष अधिवेशनाचे लाला लजपत राय हे अध्यक्ष होते. 

सायमन कमिशनला विरोध आणि लाला लजपतराय यांचा मृत्यू :

• ब्रिटीश सरकारने नोव्हेंबर 1927 मध्ये भारताच्या घटनात्मक प्रगतीचा अहवाल देण्यासाठी आणि पुढील घटनात्मक सुधारणा करण्यासाठी सायमन कमिशनची नियुक्ती केली. 

• परंतु या समितीच्या 7 सदस्यांमध्ये एकही भारतीय नव्हता. 

• भारतातील लोकांसाठीच्या असलेल्या सुधारणांमध्ये एकही भारतीय नसणे यामुळे हे भारतीयांच्या आत्मनिर्णयाच्या अधिकाराचे उल्लंघन आणि भारतीयांच्या स्वाभिमानाचा अपमान होता. त्यामुळे सायमन कमिशनला विरोध घेण्यात आला.

• सायमन कमिशन लाहोरमध्ये आल्याच्या निषेधार्थ "सायमन गो बॅक" असा नारा देत लाला लजपतराय यांनी 30 ऑक्टोबर 1928 रोजी अहिंसक निदर्शनाचे नेतृत्व केले.

• जेम्स ए. स्कॉट, या पोलिस अधीक्षकाने आंदोलकांवर "लाठीचार्ज" करण्याची सूचना केली. 

• मृत्यू : लाला लजपतराय यांच्या छातीवर वार केले गेले यामुळे 17 नोव्हेंबर 1928 रोजी त्यांचे निधन झाले. 

जे. पी. साँडर्सचा वध : 

• पोलिसांच्या लाठीहल्ल्यात लाला लजपत राय यांचा मृत्यू झाला.

• त्यांच्या मृत्यूचा बदला म्हणून 1928 मध्ये (लाहोर कट प्रकरण) पोलिस अधिकारी जे. पी. साँडर्स याला भगतसिंग, राजगुरू आणि आझाद यांनी गोळ्या घालून ठार केले.

लाला लजपत राय यांनी कोणते वृत्तपत्र सुरू केले ? 

• लाला लजपत राय यांनी लाहोरमधून ‘वंदे मातरम’ हे उर्दू दैनिक सुरू केले. 

• लाला लजपत राय यांनी ‘द पीपल’ हे साप्ताहिक काढले.

• लाला लजपत राय यांनी ‘पंजाबी’ नावाचे वृत्तपत्र सुरू केले.

लाला लजपत राय यांचे लिहिलेले साहित्य :  

• द स्टोरी ऑफ माय डिपोर्टेशन (1908)

• आर्य समाज (1915)

• युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका: अ हिंदू इंप्रेशन (1916)

• इंग्लंडचे भारतावरील कर्ज: भारतातील ब्रिटनच्या वित्तीय धोरणाची ऐतिहासिक कथा (1917)

• भारतातील राष्ट्रीय शिक्षणाची समस्या (1920)

• दुखी भारत (1928)

• श्रीकृष्ण, छत्रपती शिवाजी महाराज, मॅझिनी आणि गॅरिबाल्डी यांची चरित्रे लिहिली. (UPSC 2018) 

प्रमुख संस्था

• त्यांनी पंजाबमध्ये पीपल्स सोसायटीची स्थापना केली.

• पंजाब नॅशनल बँकेच्या स्थापनेत लाला लजपत राय यांचे महत्वाचे योगदान होते. 

• लाला लजपत राय यांनी न्यूयॉर्कमध्ये इंडियन होम रूल लीग ऑफ अमेरिकाची स्थापना केली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : लाला लजपत राय

• जन्म : 28 जानेवारी 1865

• नाव : पंजाब केसरी, पंजाबचा सिंह

• लाल–बाल–पाल : लाला लजपत राय, लोकमान्य टिळक, बिपिनचंद्र पाल (जहाल त्रिमूर्ती)

• स्वदेशी चळवळ (1905–08) : स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार यांचे सक्रिय नेतृत्व

• INC अध्यक्ष : 1920, कोलकाता (विशेष अधिवेशन)

• सायमन कमिशन विरोध : 30 ऑक्टोबर 1928, लाहोर; “Simon Go Back”

• मृत्यू : पोलिस लाठीचार्जनंतर 17 नोव्हेंबर 1928

• वृत्तपत्रे :

1. वंदे मातरम (उर्दू)
2. द पीपल (साप्ताहिक)
3. पंजाबी.

• महत्त्वाची पुस्तके : 

• युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका: अ हिंदू इंप्रेशन (1916)
• भारतातील राष्ट्रीय शिक्षणाची समस्या (1920)
• मॅझिनी, गॅरिबाल्डी, छत्रपती शिवाजी महाराज व श्रीकृष्ण यांची चरित्रे 

• संस्था स्थापना :

• पीपल्स सोसायटी
• इंडियन होम रूल लीग ऑफ अमेरिका (1917) — न्यूयॉर्क येथे स्थापना.
• पंजाब नॅशनल बँकेच्या स्थापनेत योगदान.

Bactrian Camel

Subject : GS - पर्यावरण, संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) प्रजासत्ताक दिन संचलन 2026 मध्ये ‘गलवान’ आणि ‘नुब्रा’ ही नावे कोणत्या प्राण्याशी संबंधित आहेत ?

1. याक

2. बॅक्ट्रियन उंट

3. हिमचित्ता

4. तिबेटी अँटीलोप

उत्तर : बॅक्ट्रियन उंट (Bactrian Camel)

बातमी काय ?

• प्रजासत्ताक दिन संचलन 2026 मध्ये, कर्तव्य पथ (Kartavya Path) येथे भारतीय लष्कराच्या Animal Contingent अंतर्गत 'गलवान' (Galwan)आणि ‘नुब्रा’ (Nubra) हे दोन बॅक्ट्रियन उंट सहभागी झाले.

• या माध्यमातून लडाखच्या थंड वाळवंटी (Cold Desert) भूभागाचा आणि सांस्कृतिक वारशाचा राष्ट्रीय स्तरावर गौरव करण्यात आला.

बॅक्ट्रियन उंट : 

• बॅक्ट्रियन उंट हा दोन कुबड्यांचा उंट असून तो अत्यंत थंड, कोरड्या आणि खडतर थंड वाळवंटी प्रदेशात जगण्यासाठी नैसर्गिकरित्या अनुकूल आहे.

• त्याच्या कुबड्यांमध्ये चरबी साठवली जाते (पाणी नाही), जी अन्नटंचाईच्या काळात ऊर्जा म्हणून वापरली जाते.

भारतीय सैन्यात योगदान :

• प्रजासत्ताक दिन संचलन 2026 मध्ये गलवान आणि नुब्रा नावाचे दोन बॅक्ट्रियन उंट सहभागी झाले.

• नाव : गलवान आणि नुब्रा हे नाव लडाखमधील गलवान व्हॅली आणि नुब्रा व्हॅली यांसारख्या महत्त्वाच्या ठिकाणांवरून देण्यात आले आहे.

• सैन्यातील उपयुक्तता : हे उंट चपळ आणि सहनशील असतात, जे अत्यंत थंड हवामान आणि विरळ ऑक्सिजनमध्ये देखील कार्य करू शकतात, ज्यामुळे ते लडाखच्या दुर्गम भागात रसद पुरवठ्यासाठी (Logistics) मौल्यवान आहेत.

भारत व जागतिक वितरण :

• भारतामध्ये बॅक्ट्रियन उंट फक्त लडाखमधील नुब्रा खोऱ्यात आढळतो.

• यामुळेच त्याचा प्रजासत्ताक दिन संचलनातील सहभाग राष्ट्रीय महत्त्वाचा ठरतो.

• जागतिक स्तरावर हा उंट मंगोलिया, चीन, कझाकस्तान आणि मध्य आशियातील प्रदेशात आढळतो.

उगम आणि नावाचा इतिहास :

• बॅक्ट्रियन उंट सुमारे 5,000 ते 6,000 वर्षांपूर्वी मध्य आशियात पाळीव बनवला गेला.

• त्याचे नाव बॅक्ट्रिया (Bactria) या प्राचीन मध्य आशियाई प्रदेशावरून पडले आहे.

प्रकार आणि IUCN स्थिती : 

• बॅक्ट्रियन उंटाचे 2 प्रकार मानले जातात.

1) पहिला म्हणजे जंगली बॅक्ट्रियन उंट / Wild Bactrian Camel : (शास्त्रीय नाव - Camelus Ferus), जो IUCN नुसार गंभीरपणे धोक्यात (Critically Endangered) आहे.

2) दुसरा म्हणजे पाळीव बॅक्ट्रियन उंट/ Domestic Bactrian Camel : (शास्त्रीय नाव - Camelus Bactrianus), जो पाळीव स्वरूपात आढळतो.

ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व :

• बॅक्ट्रियन उंट हा प्राचीन काळातील सिल्क रोड व्यापाराचा मुख्य आधार होता.

• भारत, मध्य आशिया आणि चीन यांच्यातील व्यापार, संस्कृती आणि धार्मिक संपर्क (विशेषतः बौद्ध भिक्षूंची यात्रा) यामध्ये त्याची मोठी भूमिका होती.

• म्हणूनच त्याला “Ships of the Silk Road” असे म्हटले जात असे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : बॅक्ट्रियन उंट

• बॅक्ट्रियन उंट नाव : ‘गलवान’ आणि ‘नुब्रा’ 

• भारतातील एकमेव प्रदेश : नुब्रा खोरे, लडाख

• कुबड्यांमध्ये साठवण : चरबी (Fat)

• जंगली बॅक्ट्रियन उंट : Critically Endangered (IUCN)

• सिल्क रोड व्यापाराशी संबंधित प्राणी : बॅक्ट्रियन उंट

77th Republic Day

🇮🇳 प्रजासत्ताक दिनाच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 26 जानेवारी 2026 च्या प्रजासत्ताक दिनाच्या संचलनाला प्रमुख पाहुणे कोण होते ? 

(सरळसेवा, पोलीस भरती, SSC GD 2019, SSC CHSL 2021,2023, SSC CPO 2024,.....)

1. डोनाल्ड ट्रम्प

2. उर्सुला व्होन डर लेयेन

3. प्रबोवो सुबियांतो

4. इमॅन्युएल मॅक्रॉन

उत्तर : उर्सुला व्होन डर लेयेन ( Ursula von der Leyen)

बातमी काय ?

• भारताने आपला 77 वा प्रजासत्ताक दिन 26 जानेवारी 2026 रोजी मोठ्या उत्साहाने साजरा केला. 

प्रजासत्ताक दिन 2026 ची थीम ( संकल्पना ) काय आहे ?

• वंदे मातरम् ची 150 वर्षे (150 Years of Vande Mataram) ही यंदाच्या प्रजासत्ताक दिन संचलनाची संकल्पना आहे.

77 व्या प्रजासत्ताक दिनाचे प्रमुख पाहुणे कोण ?

Who is the Chief Guest of Republic Day 2026?

1. युरोपियन कमिशनच्या अध्यक्षा उर्सुला व्होन डर लेयेन (Ms Ursula von der Leyen)

2. युरोपियन कौन्सिलचे अध्यक्ष अँटोनियो कोस्टा (Mr António Costa) - हे मान्यवर 2026 च्या प्रजासत्ताक दिन संचलनाचे प्रमुख पाहुणे होते.

'भारत पर्व' कार्यक्रम : 

• पर्यटन मंत्रालयाच्या वतीने 26 ते 31 जानेवारी 2026 या काळात दिल्लीतील लाल किल्ल्यावर 'भारत पर्व' आयोजित केले जाईल. 

• यामध्ये प्रजासत्ताक दिनाचे चित्ररथ, प्रादेशिक खाद्यपदार्थांची प्रदर्शने आणि विक्री, हस्तकला आणि विणकाम, सांस्कृतिक आणि वारसा सादरीकरणे, केंद्रीय मंत्रालयांचे स्टॉल आणि नागरिक सहभाग क्षेत्र यांचा समावेश असेल. 

प्रजासत्ताक दिनाचा इतिहास :

• भारतीय स्वातंत्र्य कायदा 1947 द्वारे भारत स्वतंत्र झाला परंतु भारत एक घटनात्मक राजेशाही बनले. यात जॉर्ज सहावा राज्य प्रमुख आणि लॉर्ड माऊंटबॅटन गव्हर्नर जनरल बनले.

• भारत राष्ट्राच्या कारभारासाठी स्वतंत्र राज्यघटना बनवण्यासाठी संविधान सभेची स्थापना करण्यात आली.

• डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांची भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.

• तब्बल 2 वर्षे 11 महिने 17 दिवसांच्या चर्चेनंतर 4 नोव्हेंबर 1947 रोजी संविधानाचा मसुदा संविधान सभेत मांडला गेला.

• 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी भारतीय संविधान सभेने भारतीय संविधान स्वीकारले ; म्हणून 26 नोव्हेंबर हा दिवस संविधान दिन म्हणून आपण साजरा करतो.

• 26 जानेवारी 1950 पासून भारतीय संविधान लागू झाले. 

• 26 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय राज्यघटनेने, भारत सरकार कायदा,1935 ची जागा घेतली आणि भारत एक सार्वभौम राष्ट्र म्हणून उद्यास आले.

26 जानेवारी हाच दिवस प्रजासत्ताक दिन म्हणून का निवडला गेला ?

• 1929 च्या लाहोर अधिवेशनात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने 26 जानेवारी 1930 हा दिवस पूर्ण स्वराज्य दिन म्हणून घोषित केला.

• या दिवसाच्या स्मरणार्थ 26 जानेवारी हा दिवस प्रजासत्ताक दिन म्हणून निवडला गेला.