What is the Economic Survey ?

Subject : GS - अर्थशास्त्र - बजेट

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आर्थिक सर्वेक्षण सादर करण्याची जबाबदारी कोणाकडे असते ?

1. नीती आयोग

2. पंतप्रधान

3. गृहमंत्री

4. अर्थमंत्री

उत्तर : अर्थमंत्री

📰 बातमी काय ?

• 29 जानेवारी 2026 रोजी आर्थिक सर्वेक्षण 2026 (Economic Survey 2026) सादर करण्यात येईल.

• हे सर्वेक्षण 1 फेब्रुवारी 2026 रोजी होणाऱ्या केंद्रीय अर्थसंकल्प (Union Budget) पूर्वी देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा सविस्तर “Report Card” सादर करते.

📘 आर्थिक सर्वेक्षण म्हणजे काय ?

• आर्थिक सर्वेक्षण हे अर्थ मंत्रालय (Ministry of Finance) चे प्रमुख वार्षिक दस्तऐवज आहे.

• मागील 12 महिन्यांत भारतीय अर्थव्यवस्थेची स्थिती, विविध क्षेत्रांची कामगिरी आणि पुढील आर्थिक वर्षासाठी धोरणात्मक दिशा याचा आढावा यात घेतला जातो.

• हे बजेटसाठी आधारभूत आर्थिक संदर्भ (Context Document) म्हणून काम करते.

🕰️ आर्थिक सर्वेक्षण प्रथम केव्हा सादर करण्यात आले ?

• आर्थिक सर्वेक्षण प्रथम 1950–51 मध्ये सादर करण्यात आले.

• सुरुवातीला ते केंद्रीय बजेटचाच एक भाग होते.

• मात्र 1964 पासून ते बजेटपासून वेगळे करण्यात आले आणि बजेटच्या एक दिवस आधी सादर करण्याची पद्धत सुरू झाली,

• जेणेकरून बजेट प्रस्तावांना योग्य आर्थिक पार्श्वभूमी मिळू शकेल.

🏛️ आर्थिक सर्वेक्षण कोण तयार करते ?

• हे दस्तऐवज Department of Economic Affairs (DEA) च्या Economics Division कडून तयार केला जातो.

• तो मुख्य आर्थिक सल्लागार (CEA) यांच्या मार्गदर्शनाखाली लिहिला जातो आणि

• केंद्रीय अर्थमंत्र्यांच्या मंजुरीनंतरच प्रसिद्ध केला जातो.

🎯 उद्दिष्टे (Aim & Objectives) :

✍️ आर्थिक सर्वेक्षणाचा मुख्य उद्देश म्हणजे -

• कृषी, उद्योग, सेवा आणि पायाभूत सुविधा या क्षेत्रांचा सखोल आढावा घेणे.

• GDP वाढ, महागाई (CPI/WPI), वित्तीय तूट, व्यापार तूट यासारख्या व्यापक आर्थिक निर्देशांकांचे विश्लेषण करणे.

• तसेच पुढील आर्थिक वर्षासाठी अंदाज व आवश्यक धोरणात्मक सूचना देणे.

📑 रचना : Part A आणि Part B :

• आर्थिक सर्वेक्षण साधारणतः दोन भागांत सादर केले जाते.

1) Part A (Macroeconomy) : 

• देशातील व्यापक आर्थिक घडामोडी, एकूण अर्थव्यवस्थेचा आढावा आणि

• पुढील वर्षाचा आर्थिक दृष्टिकोन दिला जातो.

2) Part B (Socio-Economic Issues) : 

• आरोग्य, शिक्षण, रोजगार, हवामान बदल यांसारख्या सामाजिक-आर्थिक विषयांचे आकडेवारीवर आधारित सखोल विश्लेषण केले जाते.

📌 आर्थिक सर्वेक्षणाचे महत्त्व (Significance) : 

• हे सर्वेक्षण सरकारच्या दीर्घकालीन आर्थिक सुधारणांचा संकेत देते.

• संशोधक, धोरणकर्ते आणि अभ्यासकांसाठी हा अत्यंत महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे.

• गुंतवणूकदार आणि उद्योग क्षेत्रासाठी देशाची आर्थिक स्थिरता व गुंतवणूक वातावरण समजून घेण्याचे हे महत्त्वाचे साधन आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : आर्थिक सर्वेक्षण

• दस्तऐवज : आर्थिक सर्वेक्षण 2026

• तारीख : 29 जानेवारी 2026

• मंत्रालय : अर्थ मंत्रालय

• प्रथम सादरीकरण : 1950–51

• बजेटपासून वेगळे : 1964

• भाग : 

1) Part A (Macroeconomy)

2) Part B (Socio-Economic Issues)

Birth Anniversary of Lala Lajpat Rai

पंजाब केसरी लाला लजपतराय यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती, आधुनिक भारताचा इतिहास 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ------ यांनी मॅझिनी, गॅरिबाल्डी, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि श्रीकृष्ण यांची चरित्रे लिहिली; काही काळ अमेरिकेत राहिले; आणि सेंट्रल असेंब्लीसाठी निवडूनही आले. 

(UPSC 2018)

1. अरबिंदो घोष 

2. बिपिन चंद्र पाल

3. लाला लजपत राय 

4. मोतीलाल नेहरू

उत्तर : लाला लजपत राय 

जन्म आणि शिक्षण : 

 • लाला लजपत राय यांचा जन्म 1865 रोजी पंजाबच्या लुधियाना जिल्ह्यात धुंढिके या गावी झाला.

• लाला लजपतरायांनी मिशन हायस्कूलमधून शिक्षण घेऊन पुढे एल्एल्‌. बी. ही पदवी मिळविली आणि अल्पकाळातच यशस्वी वकील म्हणून त्यांना मान्यता मिळाली. 

• लाहोरमध्ये शिकत असताना ते स्वामी दयानंद सरस्वती यांच्या हिंदू सुधारणावादी चळवळीमुळे प्रभावित झाले आणि लाला लजपत राय आर्य समाजाचे सदस्य बनले. 

• लाला लजपतराय यांना पंजाब केसरी, पंजाबचा सिंह असेही म्हणतात. 

लाल-बाल-पाल या नावाने कोण प्रसिद्ध आहेत ?

• लाला लजपत राय हे जहाल मतवादी नेते होते. 

• लाला लजपतराय, लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक आणि बिपिनचंद्र पाल या तिघांना लाल-बाल-पाल म्हणून ओळखले जाते. 

भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामातील भूमिका :

• बंगाल फाळणीच्या निषेधार्थ लाला लजपत राय यांनी आंदोलने काढली.

• लाल-बाल-पाल या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या या तिघांनी स्वदेशी चळवळीदरम्यान स्वराज्य, स्वदेशी आणि ब्रिटीश वस्तूंवर बहिष्कार टाकला. 

• पंजाबमधील राजकीय निदर्शनामध्ये भाग घेतल्यानंतर, मे 1907 मध्ये कोणताही खटला न चालवता लाल लजपतराय आणि अजितसिंग यांना अटक करून त्यांची मंडालेच्या तुरुंगात रवानगी करण्यात आली. 

• ऑक्टोबर 1917 मध्ये, लाला लजपत राय यांनी न्यूयॉर्कमध्ये इंडियन होम रूल लीग ऑफ अमेरिकाची स्थापना केली, ज्याचा उद्देश भारताच्या स्वराज्यासाठीच्या लढ्याबद्दल जागरूकता पसरवणे हा होता.

• १९२० साली कोलकाता येथे भरलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या विशेष अधिवेशनाचे लाला लजपत राय हे अध्यक्ष होते. 

सायमन कमिशनला विरोध आणि लाला लजपतराय यांचा मृत्यू :

• ब्रिटीश सरकारने नोव्हेंबर 1927 मध्ये भारताच्या घटनात्मक प्रगतीचा अहवाल देण्यासाठी आणि पुढील घटनात्मक सुधारणा करण्यासाठी सायमन कमिशनची नियुक्ती केली. 

• परंतु या समितीच्या 7 सदस्यांमध्ये एकही भारतीय नव्हता. 

• भारतातील लोकांसाठीच्या असलेल्या सुधारणांमध्ये एकही भारतीय नसणे यामुळे हे भारतीयांच्या आत्मनिर्णयाच्या अधिकाराचे उल्लंघन आणि भारतीयांच्या स्वाभिमानाचा अपमान होता. त्यामुळे सायमन कमिशनला विरोध घेण्यात आला.

• सायमन कमिशन लाहोरमध्ये आल्याच्या निषेधार्थ "सायमन गो बॅक" असा नारा देत लाला लजपतराय यांनी 30 ऑक्टोबर 1928 रोजी अहिंसक निदर्शनाचे नेतृत्व केले.

• जेम्स ए. स्कॉट, या पोलिस अधीक्षकाने आंदोलकांवर "लाठीचार्ज" करण्याची सूचना केली. 

• मृत्यू : लाला लजपतराय यांच्या छातीवर वार केले गेले यामुळे 17 नोव्हेंबर 1928 रोजी त्यांचे निधन झाले. 

जे. पी. साँडर्सचा वध : 

• पोलिसांच्या लाठीहल्ल्यात लाला लजपत राय यांचा मृत्यू झाला.

• त्यांच्या मृत्यूचा बदला म्हणून 1928 मध्ये (लाहोर कट प्रकरण) पोलिस अधिकारी जे. पी. साँडर्स याला भगतसिंग, राजगुरू आणि आझाद यांनी गोळ्या घालून ठार केले.

लाला लजपत राय यांनी कोणते वृत्तपत्र सुरू केले ? 

• लाला लजपत राय यांनी लाहोरमधून ‘वंदे मातरम’ हे उर्दू दैनिक सुरू केले. 

• लाला लजपत राय यांनी ‘द पीपल’ हे साप्ताहिक काढले.

• लाला लजपत राय यांनी ‘पंजाबी’ नावाचे वृत्तपत्र सुरू केले.

लाला लजपत राय यांचे लिहिलेले साहित्य :  

• द स्टोरी ऑफ माय डिपोर्टेशन (1908)

• आर्य समाज (1915)

• युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका: अ हिंदू इंप्रेशन (1916)

• इंग्लंडचे भारतावरील कर्ज: भारतातील ब्रिटनच्या वित्तीय धोरणाची ऐतिहासिक कथा (1917)

• भारतातील राष्ट्रीय शिक्षणाची समस्या (1920)

• दुखी भारत (1928)

• श्रीकृष्ण, छत्रपती शिवाजी महाराज, मॅझिनी आणि गॅरिबाल्डी यांची चरित्रे लिहिली. (UPSC 2018) 

प्रमुख संस्था

• त्यांनी पंजाबमध्ये पीपल्स सोसायटीची स्थापना केली.

• पंजाब नॅशनल बँकेच्या स्थापनेत लाला लजपत राय यांचे महत्वाचे योगदान होते. 

• लाला लजपत राय यांनी न्यूयॉर्कमध्ये इंडियन होम रूल लीग ऑफ अमेरिकाची स्थापना केली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : लाला लजपत राय

• जन्म : 28 जानेवारी 1865

• नाव : पंजाब केसरी, पंजाबचा सिंह

• लाल–बाल–पाल : लाला लजपत राय, लोकमान्य टिळक, बिपिनचंद्र पाल (जहाल त्रिमूर्ती)

• स्वदेशी चळवळ (1905–08) : स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार यांचे सक्रिय नेतृत्व

• INC अध्यक्ष : 1920, कोलकाता (विशेष अधिवेशन)

• सायमन कमिशन विरोध : 30 ऑक्टोबर 1928, लाहोर; “Simon Go Back”

• मृत्यू : पोलिस लाठीचार्जनंतर 17 नोव्हेंबर 1928

• वृत्तपत्रे :

1. वंदे मातरम (उर्दू)
2. द पीपल (साप्ताहिक)
3. पंजाबी.

• महत्त्वाची पुस्तके : 

• युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका: अ हिंदू इंप्रेशन (1916)
• भारतातील राष्ट्रीय शिक्षणाची समस्या (1920)
• मॅझिनी, गॅरिबाल्डी, छत्रपती शिवाजी महाराज व श्रीकृष्ण यांची चरित्रे 

• संस्था स्थापना :

• पीपल्स सोसायटी
• इंडियन होम रूल लीग ऑफ अमेरिका (1917) — न्यूयॉर्क येथे स्थापना.
• पंजाब नॅशनल बँकेच्या स्थापनेत योगदान.

Bactrian Camel

Subject : GS - पर्यावरण, संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) प्रजासत्ताक दिन संचलन 2026 मध्ये ‘गलवान’ आणि ‘नुब्रा’ ही नावे कोणत्या प्राण्याशी संबंधित आहेत ?

1. याक

2. बॅक्ट्रियन उंट

3. हिमचित्ता

4. तिबेटी अँटीलोप

उत्तर : बॅक्ट्रियन उंट (Bactrian Camel)

बातमी काय ?

• प्रजासत्ताक दिन संचलन 2026 मध्ये, कर्तव्य पथ (Kartavya Path) येथे भारतीय लष्कराच्या Animal Contingent अंतर्गत 'गलवान' (Galwan)आणि ‘नुब्रा’ (Nubra) हे दोन बॅक्ट्रियन उंट सहभागी झाले.

• या माध्यमातून लडाखच्या थंड वाळवंटी (Cold Desert) भूभागाचा आणि सांस्कृतिक वारशाचा राष्ट्रीय स्तरावर गौरव करण्यात आला.

बॅक्ट्रियन उंट : 

• बॅक्ट्रियन उंट हा दोन कुबड्यांचा उंट असून तो अत्यंत थंड, कोरड्या आणि खडतर थंड वाळवंटी प्रदेशात जगण्यासाठी नैसर्गिकरित्या अनुकूल आहे.

• त्याच्या कुबड्यांमध्ये चरबी साठवली जाते (पाणी नाही), जी अन्नटंचाईच्या काळात ऊर्जा म्हणून वापरली जाते.

भारतीय सैन्यात योगदान :

• प्रजासत्ताक दिन संचलन 2026 मध्ये गलवान आणि नुब्रा नावाचे दोन बॅक्ट्रियन उंट सहभागी झाले.

• नाव : गलवान आणि नुब्रा हे नाव लडाखमधील गलवान व्हॅली आणि नुब्रा व्हॅली यांसारख्या महत्त्वाच्या ठिकाणांवरून देण्यात आले आहे.

• सैन्यातील उपयुक्तता : हे उंट चपळ आणि सहनशील असतात, जे अत्यंत थंड हवामान आणि विरळ ऑक्सिजनमध्ये देखील कार्य करू शकतात, ज्यामुळे ते लडाखच्या दुर्गम भागात रसद पुरवठ्यासाठी (Logistics) मौल्यवान आहेत.

भारत व जागतिक वितरण :

• भारतामध्ये बॅक्ट्रियन उंट फक्त लडाखमधील नुब्रा खोऱ्यात आढळतो.

• यामुळेच त्याचा प्रजासत्ताक दिन संचलनातील सहभाग राष्ट्रीय महत्त्वाचा ठरतो.

• जागतिक स्तरावर हा उंट मंगोलिया, चीन, कझाकस्तान आणि मध्य आशियातील प्रदेशात आढळतो.

उगम आणि नावाचा इतिहास :

• बॅक्ट्रियन उंट सुमारे 5,000 ते 6,000 वर्षांपूर्वी मध्य आशियात पाळीव बनवला गेला.

• त्याचे नाव बॅक्ट्रिया (Bactria) या प्राचीन मध्य आशियाई प्रदेशावरून पडले आहे.

प्रकार आणि IUCN स्थिती : 

• बॅक्ट्रियन उंटाचे 2 प्रकार मानले जातात.

1) पहिला म्हणजे जंगली बॅक्ट्रियन उंट / Wild Bactrian Camel : (शास्त्रीय नाव - Camelus Ferus), जो IUCN नुसार गंभीरपणे धोक्यात (Critically Endangered) आहे.

2) दुसरा म्हणजे पाळीव बॅक्ट्रियन उंट/ Domestic Bactrian Camel : (शास्त्रीय नाव - Camelus Bactrianus), जो पाळीव स्वरूपात आढळतो.

ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व :

• बॅक्ट्रियन उंट हा प्राचीन काळातील सिल्क रोड व्यापाराचा मुख्य आधार होता.

• भारत, मध्य आशिया आणि चीन यांच्यातील व्यापार, संस्कृती आणि धार्मिक संपर्क (विशेषतः बौद्ध भिक्षूंची यात्रा) यामध्ये त्याची मोठी भूमिका होती.

• म्हणूनच त्याला “Ships of the Silk Road” असे म्हटले जात असे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : बॅक्ट्रियन उंट

• बॅक्ट्रियन उंट नाव : ‘गलवान’ आणि ‘नुब्रा’ 

• भारतातील एकमेव प्रदेश : नुब्रा खोरे, लडाख

• कुबड्यांमध्ये साठवण : चरबी (Fat)

• जंगली बॅक्ट्रियन उंट : Critically Endangered (IUCN)

• सिल्क रोड व्यापाराशी संबंधित प्राणी : बॅक्ट्रियन उंट

77th Republic Day

🇮🇳 प्रजासत्ताक दिनाच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 26 जानेवारी 2026 च्या प्रजासत्ताक दिनाच्या संचलनाला प्रमुख पाहुणे कोण होते ? 

(सरळसेवा, पोलीस भरती, SSC GD 2019, SSC CHSL 2021,2023, SSC CPO 2024,.....)

1. डोनाल्ड ट्रम्प

2. उर्सुला व्होन डर लेयेन

3. प्रबोवो सुबियांतो

4. इमॅन्युएल मॅक्रॉन

उत्तर : उर्सुला व्होन डर लेयेन ( Ursula von der Leyen)

बातमी काय ?

• भारताने आपला 77 वा प्रजासत्ताक दिन 26 जानेवारी 2026 रोजी मोठ्या उत्साहाने साजरा केला. 

प्रजासत्ताक दिन 2026 ची थीम ( संकल्पना ) काय आहे ?

• वंदे मातरम् ची 150 वर्षे (150 Years of Vande Mataram) ही यंदाच्या प्रजासत्ताक दिन संचलनाची संकल्पना आहे.

77 व्या प्रजासत्ताक दिनाचे प्रमुख पाहुणे कोण ?

Who is the Chief Guest of Republic Day 2026?

1. युरोपियन कमिशनच्या अध्यक्षा उर्सुला व्होन डर लेयेन (Ms Ursula von der Leyen)

2. युरोपियन कौन्सिलचे अध्यक्ष अँटोनियो कोस्टा (Mr António Costa) - हे मान्यवर 2026 च्या प्रजासत्ताक दिन संचलनाचे प्रमुख पाहुणे होते.

'भारत पर्व' कार्यक्रम : 

• पर्यटन मंत्रालयाच्या वतीने 26 ते 31 जानेवारी 2026 या काळात दिल्लीतील लाल किल्ल्यावर 'भारत पर्व' आयोजित केले जाईल. 

• यामध्ये प्रजासत्ताक दिनाचे चित्ररथ, प्रादेशिक खाद्यपदार्थांची प्रदर्शने आणि विक्री, हस्तकला आणि विणकाम, सांस्कृतिक आणि वारसा सादरीकरणे, केंद्रीय मंत्रालयांचे स्टॉल आणि नागरिक सहभाग क्षेत्र यांचा समावेश असेल. 

प्रजासत्ताक दिनाचा इतिहास :

• भारतीय स्वातंत्र्य कायदा 1947 द्वारे भारत स्वतंत्र झाला परंतु भारत एक घटनात्मक राजेशाही बनले. यात जॉर्ज सहावा राज्य प्रमुख आणि लॉर्ड माऊंटबॅटन गव्हर्नर जनरल बनले.

• भारत राष्ट्राच्या कारभारासाठी स्वतंत्र राज्यघटना बनवण्यासाठी संविधान सभेची स्थापना करण्यात आली.

• डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांची भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.

• तब्बल 2 वर्षे 11 महिने 17 दिवसांच्या चर्चेनंतर 4 नोव्हेंबर 1947 रोजी संविधानाचा मसुदा संविधान सभेत मांडला गेला.

• 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी भारतीय संविधान सभेने भारतीय संविधान स्वीकारले ; म्हणून 26 नोव्हेंबर हा दिवस संविधान दिन म्हणून आपण साजरा करतो.

• 26 जानेवारी 1950 पासून भारतीय संविधान लागू झाले. 

• 26 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय राज्यघटनेने, भारत सरकार कायदा,1935 ची जागा घेतली आणि भारत एक सार्वभौम राष्ट्र म्हणून उद्यास आले.

26 जानेवारी हाच दिवस प्रजासत्ताक दिन म्हणून का निवडला गेला ?

• 1929 च्या लाहोर अधिवेशनात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने 26 जानेवारी 1930 हा दिवस पूर्ण स्वराज्य दिन म्हणून घोषित केला.

• या दिवसाच्या स्मरणार्थ 26 जानेवारी हा दिवस प्रजासत्ताक दिन म्हणून निवडला गेला.

National Tourism Day 2026

Subject : GS - दिनविशेष, अर्थशास्त्र  

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय पर्यटन दिवसा बद्दल खालील विधानांचा विचार करा आणि योग्य विधान/ विधाने असलेला पर्याय निवडा

अ) दरवर्षी २५ जानेवारीला राष्ट्रीय पर्यटन दिवस साजरा केला जातो. 

ब) पर्यटनामुळे रोजगार निर्मिती होते. 

पर्याय : 

1. फक्त अ बरोबर

2. फक्त ब बरोबर 

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर

4. अ आणि ब दोन्ही चूक 

उत्तर : अ आणि ब दोन्ही बरोबर

राष्ट्रीय पर्यटन दिवसा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

राष्ट्रीय पर्यटन दिवस केव्हा असतो ? 

• दरवर्षी 25 जानेवारीला राष्ट्रीय पर्यटन दिवस साजरा केला जातो. 

• याचा उद्देश जबाबदार, शाश्वत आणि सुलभ पर्यटनाला प्रोत्साहन देणे हा आहे. 

पर्यटन मंत्रालय (Ministry of Tourism) : 

• भारताने 1948 मध्ये वारसा जतन करण्यासाठी आणि पर्यटन स्थळे सुधारण्यासाठी पर्यटन विभाग स्थापन केला. 

• भारतातील पर्यटन मंत्रालय (Ministry of Tourism) पर्यटनाच्या विकासासाठी आणि प्रोत्साहन देण्यासाठी देशाची राष्ट्रीय धोरणे तयार करण्यासाठी जबाबदार आहे.

• भारतातील पर्यटन मंत्रालय हे स्थानिक, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांशी देखील सहकार्य करते.

भारतात लोक पर्यटन प्रामुख्याने को- कोणत्या कारणासाठी करतात ? 

भारतात पर्यटनाचे प्रकार कोणते ?  

• सांस्कृतिक, निसर्ग, वारसा, शैक्षणिक, व्यवसाय, क्रीडा, ग्रामीण, वैद्यकीय, समुद्रपर्यटन आणि इको-टुरिझम यासारखे पर्यटनाचे अनेक प्रकार आहेत.

उदाहरणार्थ : 

• सांस्कृतिक : कुंभमेळा, देव - दर्शन इत्यादी.

• क्रीडा : IPL, world cup साठी बाहेरून देशीतील त्याचबरोबर विदेशातील पर्यटक येतात.

• वारसा : कोणार्क मंदिर, नालंदा विद्यापीठ, ताज महाल यांसारखे भारतात अनेक युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत. 

पर्यटनामुळे काय फायदा होतो ?  

• भारतात पर्यटन हा एक प्रमुख उद्योग आहे जो आर्थिक वाढ, सांस्कृतिक आदानप्रदान आणि आंतरराष्ट्रीय समज वाढवतो.

• पर्यटन आणि आतिथ्य उद्योग हा भारतातील सर्वात मोठ्या सेवा उद्योगांपैकी एक आहे.

• भारतातील पर्यटन क्षेत्र हे मेक इन इंडिया कार्यक्रमाचा अविभाज्य स्तंभ आहे. 

• भारतातील पर्यटन उद्योग रोजगार निर्मिती, पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी महत्त्वाचा आहे. 

• जसे की हॉटेल्स, रिसॉर्ट्स आणि रेस्टॉरंट्स, वाहतूक पायाभूत सुविधा (विमान वाहतूक, रस्ते, शिपिंग आणि रेल्वे) आणि आरोग्य सुविधांसह बहु-वापराच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासाला पर्यटन प्रोत्साहन देते. 

• पर्यटन उद्योग महिला कर्मचाऱ्यांच्या सर्वात मोठ्या रोजगार देणाऱ्यांपैकी एक आहे.

पर्यटनाला प्रोत्साहन आणि चालना देण्यासाठी सरकारने काही योजना सुरू केल्या आहेत त्या पुढील प्रमाणे : 

• राष्ट्रीय पर्यटन धोरण, 2022 

• देखो अपना देश कार्यक्रम

• स्वदेश दर्शन योजना  

• एक भारत श्रेष्ठ भारत 

• ई-व्हिसा सुविधा 

• क्रूझ पर्यटन 

• मुख्यमंत्री तीर्थ दर्शन योजना (महाराष्ट्र राज्य)

भारताचे सध्याचे पर्यटन कॅबिनेट मंत्री कोण आहेत ? 

• श्री गजेंद्रसिंह शेखावत (Shri. Gajendra Singh Shekhawat) सध्याचे (2026) देशाचे पर्यटन मंत्री आहेत. 

महाराष्ट्र राज्याचे सध्याचे पर्यटन कॅबिनेट मंत्री कोण आहेत ? 

(महाराष्ट्र पोलीस नागपूर 2021 मध्ये यावर प्रश्न विचारला होता) 

• श्री शंभूराज देसाई (Shri. Shambhuraj Desai) हे महाराष्ट्र राज्याचे सध्याचे (2026) पर्यटन मंत्री आहेत. 

16th National Voters’ Day

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र - निवडणूक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय मतदार दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1) 25 जानेवारी

2) 26 जानेवारी

3) 15 ऑगस्ट 

4) 26 नोव्हेंबर

उत्तर : 25 जानेवारी

बातमी काय ? 

• भारताच्या राष्ट्रपती श्रीमती द्रौपदी मुर्मू यांनी 25 जानेवारी 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे 16 व्या राष्ट्रीय मतदार दिन समारंभाला उपस्थित राहून उपस्थितांना संबोधित केले.

राष्ट्रीय मतदार दिन 25 जानेवारीलाच का साजरी केला जातो ?

• 25 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय निवडणूक आयोगाची ( Election Commission of India ) स्थापना करण्यात आली.

• भारतीय निवडणूक आयोगाच्या स्थापना दिनाचे महत्त्व लक्षात घेता 25 जानेवारी हा दिवस राष्ट्रीय मतदाता दिन म्हणून साजरा केला जातो.

पहिला राष्ट्रीय मतदार दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• 25 जानेवारी 2011 रोजी सर्वप्रथम राष्ट्रीय मतदार दिन साजरा केला गेला. 

• तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांनी पहिल्यांदा राष्ट्रीय मतदार दिन साजरा केला.

राष्ट्रीय मतदार दिन का साजरा केला जातो ?

राष्ट्रीय मतदार दिन साजरी करण्याचा उद्देश काय आहे ? 

•  लोकशाही मतदानाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. याबाबत नागरिकांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी राष्ट्रीय मतदार दिन साजरा केला जातो.

• नवीन मतदारांना मतदान यादीत नोंदणी करण्यासाठी प्रोत्साहित करणे, त्यासाठी सुविधा देणे तसेच जास्तीत जास्त नाव नोंदणी करून लोकांना त्यांच्या अधिकाराबाबत जागृत करणे हा राष्ट्रीय मतदार दिनाचा मुख्य उद्देश आहे.

• भारतात 18 वर्षानंतर प्रत्येक व्यक्तीला मतदानाचा अधिकार आहे.

• धर्म,जात, लिंग, वर्ण, संप्रदाय या निकषांवर भेदभाव न करता कोणताही व्यक्ती मतदानाचा अधिकार बजावू शकतो. 

• भारताचे धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र म्हणून ही बाब महत्त्वपूर्ण आहे.

राष्ट्रीय मतदार दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

• या वर्षीची संकल्पना, " माझा भारत, माझे मत: भारतीय नागरिक भारतीय लोकशाहीचे केंद्रस्थान " ही आहे. 

• 2026 Theme : (My India, My Vote: Indian Citizen at the heart of Indian Democracy)

भारतीय निवडणूक आयोगा संदर्भात परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

Election Commission of India (ECI)

भारतीय निवडणूक आयोगाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• भारतीय संविधानाच्या तरतुदीनुसार 25 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय निवडणूक आयोगाची स्थापना करण्यात आली.     

• 25 जानेवारी हा दिवस राष्ट्रीय मतदार दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

• सचिवालय : भारतीय निवडणूक आयोगाचे सचिवालय नवी दिल्ली येथे आहे. 

राज्यघटनेत कलम 324 ते 329 कशाशी संबंधित आहे ? 

• भारतीय संविधानाचा भाग XV निवडणुकांची संबंधित आहे.

• राज्यघटनेतील कलम 324 ते 329 भारतीय निवडणूक आयोग आणि सदस्य यांची पात्रता, अधिकार, कार्यकाळ, कार्य इत्यादींशी संबंधित आहे.

भारतीय निवडणूक आयोगाची रचना, शपथ, कार्यकाळ : 

‣ भारतीय निवडणूक आयोगामध्ये एक प्रमुख निवडणूक आयुक्त आणि दोन निवडणूक आयुक्त असतात.

‣ नियुक्ती : त्यांची नियुक्ती भारताचे राष्ट्रपती करतात.

‣ कालावधी : त्यांचा कार्यालयीन कालावधी 6 वर्षे किंवा 65 वर्षे वयापर्यंत, यांपैकी जे आधी असेल ते निश्चित आहे.

‣ दर्जा, पगार आणि भत्ते : त्यांचा दर्जा भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या समान असतो. आणि त्याप्रमाणेच पगार व भत्ते त्यांना असतात.

‣ संविधानाच्या कलम 324 अनुसार भारताचे राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, लोकसभा, राज्यसभा, विधानसभा आणि विधान परिषद यांच्या निवडणुकांची देखरेख, दिशा आणि नियंत्रण याचे अधिकार भारतीय निवडणूक आयोगाकडे असतील.

भारताचे वर्तमान मुख्य निवडणूक आयुक्त (Chief Election Commissioner) कोण आहे ?

• श्री ज्ञानेश कुमार (Shri Gyanesh Kumar) हे देशाचे सध्याचे मुख्य निवडणूक आयुक्त आहे. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राष्ट्रीय मतदार दिन

• राष्ट्रीय मतदार दिन : 25 जानेवारी

• कारण : 25 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय निवडणूक आयोग ची स्थापना

• पहिला राष्ट्रीय मतदार दिन : 25 जानेवारी 2011

• 2026 थीम : “माझा भारत, माझे मत: भारतीय नागरिक भारतीय लोकशाहीचे केंद्रस्थान”

• संविधानिक तरतूद : भाग XV 

• कलम : 324–329 ( निवडणुकांशी संबंधित)

• सध्याचे मुख्य निवडणूक आयुक्त : श्री. ज्ञानेश कुमार

World Leprosy Day 

Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 मध्ये, जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

1. 2 जानेवारी

2. 25 जानेवारी

3. 2 फेब्रुवारी

4. 15 मार्च

उत्तर : 25 जानेवारी

2026 मध्ये जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन दरवर्षी जानेवारी महिन्याच्या शेवटच्या रविवारी साजरा केला जातो. 

• 2026 मध्ये, जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन 25 जानेवारी रोजी साजरा करण्यात आला.

• भारतात हा दिवस 30 जानेवारी रोजी साजरी करण्यात येतो. 

जागतिक कुष्ठरोग दिन का साजरी करण्यात येतो ? 

• कुष्ठरोगाबद्दल लोकांना जागरूक करण्यासाठी आणि समाजात पसरलेले गैरसमज दूर करण्यासाठी 'जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन' साजरा केला जातो. 

• हा दिवस कुष्ठरोगाशी संबंधित कलंक आणि भेदभाव संपुष्टात आणण्याचे आवाहन करण्याची संधी आहे.

जागतिक कुष्ठरोग दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• “कुष्ठरोग बरा होऊ शकतो; खरी अडचण तर त्याच्याशी जोडलेली कलंकभावना आहे.” ही 2026 ची संकल्पना आहे.

• (Leprosy is Curable, the Real Challenge is Stigma)

कुष्ठरोग कशामुळे होतो ?  

• कुष्ठरोग हा एक संसर्गजन्य रोग आहे.

• कुष्ठरोग हा मायकोबॅक्टेरियम लेप्रे या जिवाणूमुळे होतो.

• नाक आणि तोंडातून थेंबांद्वारे जिवाणू प्रसारित केले जातात.

• हस्तांदोलन करणे किंवा कुष्ठरोग झालेल्या व्यक्तीला मिठी मारणे, एकत्र जेवण करणे किंवा एकमेकांच्या शेजारी बसणे यासारख्या अनौपचारिक संपर्कातून हा रोग पसरत नाही.

कुष्ठरोगाचा शोध कोणी लावला ?

• इ.स. 1873 मध्ये नॉर्वेतील वैद्य गेरहार्ट हेन्‍रिक आरमौअर हान्सेन (Gerhard Henrik Armauer Hansen) यांना प्रथम ऊतींच्या नमुन्यात कुष्ठरोगाचे जीवाणू आढळले. 

• या जीवाणूंमुळे कुष्ठरोग होतो, असे त्यांनी इ.स. 1874 मध्ये सिद्ध केले.

• त्यांच्या या शोधामुळे कुष्ठरोगाला हान्सेन रोग (Hansen Disease) असेही म्हणतात.

कुष्ठरोगाची प्रमुख लक्षणे काय आहे ?

• त्वचेवर पांढरा किंवा लाल चट्टा दिसतो

• त्वचेची संवेदनक्षमता कमी होते. 

• या रोगामुळे त्वचा जाड होऊन शरीराच्या विविध भागांवर गाठी वाढलेल्या दिसून येतात. 

• हात आणि पायांमध्ये अशक्तपणा जाणवतो. 

• परिणामी बोटे आणि पंजा आतील बाजूला वळतात.

महाराष्ट्रात कुष्ठरोग्यांची सेवा करण्यासाठी आनंदवनाची स्थापना कोणी केली ? 

(सरळसेवा भरती, पोलीस भरती, MPSC, संयुक्त गट ब, गट क)

• महारोगी सेवा समिती या संस्थेच्या माध्यमातून बाबा आमटे यांनी कुष्ठरोग्याची सेवा केली.

• महाराष्ट्रातील चंद्रपूर जिल्ह्यात वरोरा गावाजवळ बाबा आमटेंनी आनंदवनाची स्थापना केली. 

• कुष्ठरोगासारख्या महाभयंकर रोगाने ग्रस्त झालेल्यांची सेवा करण्याचे अतिकठीण व्रत त्यांनी स्वीकारले.

कुष्ठरोग दूर करणारा जगातील पहिला देश कोणता ? 

• कुष्ठरोग दूर करणारा जगातील पहिला देश जॉर्डन🇯🇴आहे. 

• वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन (WHO) ने अधिकृतपणे जॉर्डन या देशाचा कुष्ठरोग दूर करणारा जगातील पहिला देश म्हणून पुष्टी केली आहे.

🔑 जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• साजरा : दरवर्षी जानेवारी महिन्याच्या शेवटच्या रविवारी

• 2026 मध्ये जागतिक दिन : 25 जानेवारी 2026

• भारतामध्ये कुष्ठरोग दिन : 30 जानेवारी

• 2026 ची थीम : कुष्ठरोग बरा होऊ शकतो; खरी अडचण तर त्याच्याशी जोडलेली कलंकभावना आहे.

• कुष्ठरोगाचा कारणीभूत जिवाणू : मायकोबॅक्टेरियम लेप्रे

• कुष्ठरोगाचा शोधकर्ता : गेरहार्ट हेन्‍रिक आरमौअर हान्सेन

• कुष्ठरोग दूर करणारा जगातील पहिला देश : जॉर्डन

National Girl Child Day

Subject : GS - दिनविशेष, सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात दरवर्षी राष्ट्रीय बालिका दिन कधी साजरा केला जातो ? 

(SSC CGL 2020- 2021)

1. 5 जून

2. 12 मे

3. 24 जानेवारी

4. 9 सप्टेंबर

उत्तर : 24 जानेवारी

राष्ट्रीय बालिका दिनाबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• राष्ट्रीय बालिका दिन, भारतात दरवर्षी 24 जानेवारी रोजी साजरा केला जातो. 

• मुलींचे हक्क, शिक्षण आणि कल्याण यावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी हा दिवस समर्पित आहे. 

राष्ट्रीय बालिका दिन साजरी करण्यास केव्हा पासून सुरुवात झाली ? 

• महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने (Ministry of Women and Child Development) 2008 मध्ये राष्ट्रीय बालिका दिन साजरी करण्यास सुरुवात केली.

आपण राष्ट्रीय बालिका दिन का साजरी करतो ? 

राष्ट्रीय बालिका दिन का साजरी करण्याचा उद्देश कोणता ? 

• राष्ट्रीय बालिका दिन ही मुलींच्या हक्कांबद्दल जागरुकता वाढवण्याची आणि त्यांना लैंगिक भेदांपासून मुक्त समान संधी आणि समर्थन प्रदान केले जाण्याची खात्री करण्याची संधी आहे.

• हा दिवस मुलींना भेडसावणाऱ्या असमानतेवर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न करतो, 

• मुलींबद्दलचा सामाजिक दृष्टिकोन बदलणे, 

• स्त्री भ्रूणहत्येसारख्या समस्यांचे निराकरण करणे, 

• घटत्या लिंग गुणोत्तराबद्दल जागरुकता निर्माण करणे

• मुलींसाठी अधिक समावेशक आणि न्याय्य वातावरण निर्माण करणे 

• मुलींना शिक्षणासाठी प्रोत्साहन देणे आणि समाजाला मुलींना समान मानण्यास आणि त्यांचा आदर करण्यास प्रोत्साहित करतो. 

• या दिवसाचा उद्देश मुलींना सशक्त करण्यासाठी जागरुकता वाढवणे आणि लिंगभेदाच्या अडथळ्यांशिवाय वाढू शकेल असे वातावरण निर्माण करणे हा आहे.

मुलींसाठी सरकारी योजना कोणत्या ? 

• बेटी बचाओ बेटी पढाओ 

• सुकन्या समृद्धी योजना

• पोषण अभियान

• मिशन वात्सल्य योजना 

• उडान योजना

• माझी कन्या भाग्यश्री योजना

• त्याचबरोबर महिला वसतिगृहे, मुलींना माध्यमिक शिक्षणासाठी प्रोत्साहन देण्यासाठी राष्ट्रीय योजना यांसारख्या अनेक योजना सरकार राबवत आहेत. 

नोट : 

• 24 जानेवारी हा दिवस भारतात राष्ट्रीय बालिका दिन (National Girl Child Day) म्हणून साजरी करतात. 

• 11 ऑक्टोबर हा दिवस आंतरराष्ट्रीय बालिका दिन (International Day of the Girl) म्हणून साजरी करतात.