National Tourism Day 2026

Subject : GS - दिनविशेष, अर्थशास्त्र  

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय पर्यटन दिवसा बद्दल खालील विधानांचा विचार करा आणि योग्य विधान/ विधाने असलेला पर्याय निवडा

अ) दरवर्षी २५ जानेवारीला राष्ट्रीय पर्यटन दिवस साजरा केला जातो. 

ब) पर्यटनामुळे रोजगार निर्मिती होते. 

पर्याय : 

1. फक्त अ बरोबर

2. फक्त ब बरोबर 

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर

4. अ आणि ब दोन्ही चूक 

उत्तर : अ आणि ब दोन्ही बरोबर

राष्ट्रीय पर्यटन दिवसा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

राष्ट्रीय पर्यटन दिवस केव्हा असतो ? 

• दरवर्षी 25 जानेवारीला राष्ट्रीय पर्यटन दिवस साजरा केला जातो. 

• याचा उद्देश जबाबदार, शाश्वत आणि सुलभ पर्यटनाला प्रोत्साहन देणे हा आहे. 

पर्यटन मंत्रालय (Ministry of Tourism) : 

• भारताने 1948 मध्ये वारसा जतन करण्यासाठी आणि पर्यटन स्थळे सुधारण्यासाठी पर्यटन विभाग स्थापन केला. 

• भारतातील पर्यटन मंत्रालय (Ministry of Tourism) पर्यटनाच्या विकासासाठी आणि प्रोत्साहन देण्यासाठी देशाची राष्ट्रीय धोरणे तयार करण्यासाठी जबाबदार आहे.

• भारतातील पर्यटन मंत्रालय हे स्थानिक, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांशी देखील सहकार्य करते.

भारतात लोक पर्यटन प्रामुख्याने को- कोणत्या कारणासाठी करतात ? 

भारतात पर्यटनाचे प्रकार कोणते ?  

• सांस्कृतिक, निसर्ग, वारसा, शैक्षणिक, व्यवसाय, क्रीडा, ग्रामीण, वैद्यकीय, समुद्रपर्यटन आणि इको-टुरिझम यासारखे पर्यटनाचे अनेक प्रकार आहेत.

उदाहरणार्थ : 

• सांस्कृतिक : कुंभमेळा, देव - दर्शन इत्यादी.

• क्रीडा : IPL, world cup साठी बाहेरून देशीतील त्याचबरोबर विदेशातील पर्यटक येतात.

• वारसा : कोणार्क मंदिर, नालंदा विद्यापीठ, ताज महाल यांसारखे भारतात अनेक युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत. 

पर्यटनामुळे काय फायदा होतो ?  

• भारतात पर्यटन हा एक प्रमुख उद्योग आहे जो आर्थिक वाढ, सांस्कृतिक आदानप्रदान आणि आंतरराष्ट्रीय समज वाढवतो.

• पर्यटन आणि आतिथ्य उद्योग हा भारतातील सर्वात मोठ्या सेवा उद्योगांपैकी एक आहे.

• भारतातील पर्यटन क्षेत्र हे मेक इन इंडिया कार्यक्रमाचा अविभाज्य स्तंभ आहे. 

• भारतातील पर्यटन उद्योग रोजगार निर्मिती, पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी महत्त्वाचा आहे. 

• जसे की हॉटेल्स, रिसॉर्ट्स आणि रेस्टॉरंट्स, वाहतूक पायाभूत सुविधा (विमान वाहतूक, रस्ते, शिपिंग आणि रेल्वे) आणि आरोग्य सुविधांसह बहु-वापराच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासाला पर्यटन प्रोत्साहन देते. 

• पर्यटन उद्योग महिला कर्मचाऱ्यांच्या सर्वात मोठ्या रोजगार देणाऱ्यांपैकी एक आहे.

पर्यटनाला प्रोत्साहन आणि चालना देण्यासाठी सरकारने काही योजना सुरू केल्या आहेत त्या पुढील प्रमाणे : 

• राष्ट्रीय पर्यटन धोरण, 2022 

• देखो अपना देश कार्यक्रम

• स्वदेश दर्शन योजना  

• एक भारत श्रेष्ठ भारत 

• ई-व्हिसा सुविधा 

• क्रूझ पर्यटन 

• मुख्यमंत्री तीर्थ दर्शन योजना (महाराष्ट्र राज्य)

भारताचे सध्याचे पर्यटन कॅबिनेट मंत्री कोण आहेत ? 

• श्री गजेंद्रसिंह शेखावत (Shri. Gajendra Singh Shekhawat) सध्याचे (2026) देशाचे पर्यटन मंत्री आहेत. 

महाराष्ट्र राज्याचे सध्याचे पर्यटन कॅबिनेट मंत्री कोण आहेत ? 

(महाराष्ट्र पोलीस नागपूर 2021 मध्ये यावर प्रश्न विचारला होता) 

• श्री शंभूराज देसाई (Shri. Shambhuraj Desai) हे महाराष्ट्र राज्याचे सध्याचे (2026) पर्यटन मंत्री आहेत. 

16th National Voters’ Day

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र - निवडणूक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय मतदार दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

1) 25 जानेवारी

2) 26 जानेवारी

3) 15 ऑगस्ट 

4) 26 नोव्हेंबर

उत्तर : 25 जानेवारी

बातमी काय ? 

• भारताच्या राष्ट्रपती श्रीमती द्रौपदी मुर्मू यांनी 25 जानेवारी 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे 16 व्या राष्ट्रीय मतदार दिन समारंभाला उपस्थित राहून उपस्थितांना संबोधित केले.

राष्ट्रीय मतदार दिन 25 जानेवारीलाच का साजरी केला जातो ?

• 25 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय निवडणूक आयोगाची ( Election Commission of India ) स्थापना करण्यात आली.

• भारतीय निवडणूक आयोगाच्या स्थापना दिनाचे महत्त्व लक्षात घेता 25 जानेवारी हा दिवस राष्ट्रीय मतदाता दिन म्हणून साजरा केला जातो.

पहिला राष्ट्रीय मतदार दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• 25 जानेवारी 2011 रोजी सर्वप्रथम राष्ट्रीय मतदार दिन साजरा केला गेला. 

• तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांनी पहिल्यांदा राष्ट्रीय मतदार दिन साजरा केला.

राष्ट्रीय मतदार दिन का साजरा केला जातो ?

राष्ट्रीय मतदार दिन साजरी करण्याचा उद्देश काय आहे ? 

•  लोकशाही मतदानाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. याबाबत नागरिकांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी राष्ट्रीय मतदार दिन साजरा केला जातो.

• नवीन मतदारांना मतदान यादीत नोंदणी करण्यासाठी प्रोत्साहित करणे, त्यासाठी सुविधा देणे तसेच जास्तीत जास्त नाव नोंदणी करून लोकांना त्यांच्या अधिकाराबाबत जागृत करणे हा राष्ट्रीय मतदार दिनाचा मुख्य उद्देश आहे.

• भारतात 18 वर्षानंतर प्रत्येक व्यक्तीला मतदानाचा अधिकार आहे.

• धर्म,जात, लिंग, वर्ण, संप्रदाय या निकषांवर भेदभाव न करता कोणताही व्यक्ती मतदानाचा अधिकार बजावू शकतो. 

• भारताचे धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र म्हणून ही बाब महत्त्वपूर्ण आहे.

राष्ट्रीय मतदार दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

• या वर्षीची संकल्पना, " माझा भारत, माझे मत: भारतीय नागरिक भारतीय लोकशाहीचे केंद्रस्थान " ही आहे. 

• 2026 Theme : (My India, My Vote: Indian Citizen at the heart of Indian Democracy)

भारतीय निवडणूक आयोगा संदर्भात परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

Election Commission of India (ECI)

भारतीय निवडणूक आयोगाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• भारतीय संविधानाच्या तरतुदीनुसार 25 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय निवडणूक आयोगाची स्थापना करण्यात आली.     

• 25 जानेवारी हा दिवस राष्ट्रीय मतदार दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

• सचिवालय : भारतीय निवडणूक आयोगाचे सचिवालय नवी दिल्ली येथे आहे. 

राज्यघटनेत कलम 324 ते 329 कशाशी संबंधित आहे ? 

• भारतीय संविधानाचा भाग XV निवडणुकांची संबंधित आहे.

• राज्यघटनेतील कलम 324 ते 329 भारतीय निवडणूक आयोग आणि सदस्य यांची पात्रता, अधिकार, कार्यकाळ, कार्य इत्यादींशी संबंधित आहे.

भारतीय निवडणूक आयोगाची रचना, शपथ, कार्यकाळ : 

‣ भारतीय निवडणूक आयोगामध्ये एक प्रमुख निवडणूक आयुक्त आणि दोन निवडणूक आयुक्त असतात.

‣ नियुक्ती : त्यांची नियुक्ती भारताचे राष्ट्रपती करतात.

‣ कालावधी : त्यांचा कार्यालयीन कालावधी 6 वर्षे किंवा 65 वर्षे वयापर्यंत, यांपैकी जे आधी असेल ते निश्चित आहे.

‣ दर्जा, पगार आणि भत्ते : त्यांचा दर्जा भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या समान असतो. आणि त्याप्रमाणेच पगार व भत्ते त्यांना असतात.

‣ संविधानाच्या कलम 324 अनुसार भारताचे राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, लोकसभा, राज्यसभा, विधानसभा आणि विधान परिषद यांच्या निवडणुकांची देखरेख, दिशा आणि नियंत्रण याचे अधिकार भारतीय निवडणूक आयोगाकडे असतील.

भारताचे वर्तमान मुख्य निवडणूक आयुक्त (Chief Election Commissioner) कोण आहे ?

• श्री ज्ञानेश कुमार (Shri Gyanesh Kumar) हे देशाचे सध्याचे मुख्य निवडणूक आयुक्त आहे. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राष्ट्रीय मतदार दिन

• राष्ट्रीय मतदार दिन : 25 जानेवारी

• कारण : 25 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय निवडणूक आयोग ची स्थापना

• पहिला राष्ट्रीय मतदार दिन : 25 जानेवारी 2011

• 2026 थीम : “माझा भारत, माझे मत: भारतीय नागरिक भारतीय लोकशाहीचे केंद्रस्थान”

• संविधानिक तरतूद : भाग XV 

• कलम : 324–329 ( निवडणुकांशी संबंधित)

• सध्याचे मुख्य निवडणूक आयुक्त : श्री. ज्ञानेश कुमार

World Leprosy Day 

Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 मध्ये, जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

1. 2 जानेवारी

2. 25 जानेवारी

3. 2 फेब्रुवारी

4. 15 मार्च

उत्तर : 25 जानेवारी

2026 मध्ये जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन दरवर्षी जानेवारी महिन्याच्या शेवटच्या रविवारी साजरा केला जातो. 

• 2026 मध्ये, जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन 25 जानेवारी रोजी साजरा करण्यात आला.

• भारतात हा दिवस 30 जानेवारी रोजी साजरी करण्यात येतो. 

जागतिक कुष्ठरोग दिन का साजरी करण्यात येतो ? 

• कुष्ठरोगाबद्दल लोकांना जागरूक करण्यासाठी आणि समाजात पसरलेले गैरसमज दूर करण्यासाठी 'जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन' साजरा केला जातो. 

• हा दिवस कुष्ठरोगाशी संबंधित कलंक आणि भेदभाव संपुष्टात आणण्याचे आवाहन करण्याची संधी आहे.

जागतिक कुष्ठरोग दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• “कुष्ठरोग बरा होऊ शकतो; खरी अडचण तर त्याच्याशी जोडलेली कलंकभावना आहे.” ही 2026 ची संकल्पना आहे.

• (Leprosy is Curable, the Real Challenge is Stigma)

कुष्ठरोग कशामुळे होतो ?  

• कुष्ठरोग हा एक संसर्गजन्य रोग आहे.

• कुष्ठरोग हा मायकोबॅक्टेरियम लेप्रे या जिवाणूमुळे होतो.

• नाक आणि तोंडातून थेंबांद्वारे जिवाणू प्रसारित केले जातात.

• हस्तांदोलन करणे किंवा कुष्ठरोग झालेल्या व्यक्तीला मिठी मारणे, एकत्र जेवण करणे किंवा एकमेकांच्या शेजारी बसणे यासारख्या अनौपचारिक संपर्कातून हा रोग पसरत नाही.

कुष्ठरोगाचा शोध कोणी लावला ?

• इ.स. 1873 मध्ये नॉर्वेतील वैद्य गेरहार्ट हेन्‍रिक आरमौअर हान्सेन (Gerhard Henrik Armauer Hansen) यांना प्रथम ऊतींच्या नमुन्यात कुष्ठरोगाचे जीवाणू आढळले. 

• या जीवाणूंमुळे कुष्ठरोग होतो, असे त्यांनी इ.स. 1874 मध्ये सिद्ध केले.

• त्यांच्या या शोधामुळे कुष्ठरोगाला हान्सेन रोग (Hansen Disease) असेही म्हणतात.

कुष्ठरोगाची प्रमुख लक्षणे काय आहे ?

• त्वचेवर पांढरा किंवा लाल चट्टा दिसतो

• त्वचेची संवेदनक्षमता कमी होते. 

• या रोगामुळे त्वचा जाड होऊन शरीराच्या विविध भागांवर गाठी वाढलेल्या दिसून येतात. 

• हात आणि पायांमध्ये अशक्तपणा जाणवतो. 

• परिणामी बोटे आणि पंजा आतील बाजूला वळतात.

महाराष्ट्रात कुष्ठरोग्यांची सेवा करण्यासाठी आनंदवनाची स्थापना कोणी केली ? 

(सरळसेवा भरती, पोलीस भरती, MPSC, संयुक्त गट ब, गट क)

• महारोगी सेवा समिती या संस्थेच्या माध्यमातून बाबा आमटे यांनी कुष्ठरोग्याची सेवा केली.

• महाराष्ट्रातील चंद्रपूर जिल्ह्यात वरोरा गावाजवळ बाबा आमटेंनी आनंदवनाची स्थापना केली. 

• कुष्ठरोगासारख्या महाभयंकर रोगाने ग्रस्त झालेल्यांची सेवा करण्याचे अतिकठीण व्रत त्यांनी स्वीकारले.

कुष्ठरोग दूर करणारा जगातील पहिला देश कोणता ? 

• कुष्ठरोग दूर करणारा जगातील पहिला देश जॉर्डन🇯🇴आहे. 

• वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन (WHO) ने अधिकृतपणे जॉर्डन या देशाचा कुष्ठरोग दूर करणारा जगातील पहिला देश म्हणून पुष्टी केली आहे.

🔑 जागतिक कुष्ठरोग निर्मूलन दिन IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• साजरा : दरवर्षी जानेवारी महिन्याच्या शेवटच्या रविवारी

• 2026 मध्ये जागतिक दिन : 25 जानेवारी 2026

• भारतामध्ये कुष्ठरोग दिन : 30 जानेवारी

• 2026 ची थीम : कुष्ठरोग बरा होऊ शकतो; खरी अडचण तर त्याच्याशी जोडलेली कलंकभावना आहे.

• कुष्ठरोगाचा कारणीभूत जिवाणू : मायकोबॅक्टेरियम लेप्रे

• कुष्ठरोगाचा शोधकर्ता : गेरहार्ट हेन्‍रिक आरमौअर हान्सेन

• कुष्ठरोग दूर करणारा जगातील पहिला देश : जॉर्डन

National Girl Child Day

Subject : GS - दिनविशेष, सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात दरवर्षी राष्ट्रीय बालिका दिन कधी साजरा केला जातो ? 

(SSC CGL 2020- 2021)

1. 5 जून

2. 12 मे

3. 24 जानेवारी

4. 9 सप्टेंबर

उत्तर : 24 जानेवारी

राष्ट्रीय बालिका दिनाबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• राष्ट्रीय बालिका दिन, भारतात दरवर्षी 24 जानेवारी रोजी साजरा केला जातो. 

• मुलींचे हक्क, शिक्षण आणि कल्याण यावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी हा दिवस समर्पित आहे. 

राष्ट्रीय बालिका दिन साजरी करण्यास केव्हा पासून सुरुवात झाली ? 

• महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने (Ministry of Women and Child Development) 2008 मध्ये राष्ट्रीय बालिका दिन साजरी करण्यास सुरुवात केली.

आपण राष्ट्रीय बालिका दिन का साजरी करतो ? 

राष्ट्रीय बालिका दिन का साजरी करण्याचा उद्देश कोणता ? 

• राष्ट्रीय बालिका दिन ही मुलींच्या हक्कांबद्दल जागरुकता वाढवण्याची आणि त्यांना लैंगिक भेदांपासून मुक्त समान संधी आणि समर्थन प्रदान केले जाण्याची खात्री करण्याची संधी आहे.

• हा दिवस मुलींना भेडसावणाऱ्या असमानतेवर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न करतो, 

• मुलींबद्दलचा सामाजिक दृष्टिकोन बदलणे, 

• स्त्री भ्रूणहत्येसारख्या समस्यांचे निराकरण करणे, 

• घटत्या लिंग गुणोत्तराबद्दल जागरुकता निर्माण करणे

• मुलींसाठी अधिक समावेशक आणि न्याय्य वातावरण निर्माण करणे 

• मुलींना शिक्षणासाठी प्रोत्साहन देणे आणि समाजाला मुलींना समान मानण्यास आणि त्यांचा आदर करण्यास प्रोत्साहित करतो. 

• या दिवसाचा उद्देश मुलींना सशक्त करण्यासाठी जागरुकता वाढवणे आणि लिंगभेदाच्या अडथळ्यांशिवाय वाढू शकेल असे वातावरण निर्माण करणे हा आहे.

मुलींसाठी सरकारी योजना कोणत्या ? 

• बेटी बचाओ बेटी पढाओ 

• सुकन्या समृद्धी योजना

• पोषण अभियान

• मिशन वात्सल्य योजना 

• उडान योजना

• माझी कन्या भाग्यश्री योजना

• त्याचबरोबर महिला वसतिगृहे, मुलींना माध्यमिक शिक्षणासाठी प्रोत्साहन देण्यासाठी राष्ट्रीय योजना यांसारख्या अनेक योजना सरकार राबवत आहेत. 

नोट : 

• 24 जानेवारी हा दिवस भारतात राष्ट्रीय बालिका दिन (National Girl Child Day) म्हणून साजरी करतात. 

• 11 ऑक्टोबर हा दिवस आंतरराष्ट्रीय बालिका दिन (International Day of the Girl) म्हणून साजरी करतात. 

Subhash Chandra Bose Aapda Prabandhan Puraskar 2026

Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘सुभाषचंद्र बोस आपत्ती व्यवस्थापन पुरस्कार 2026’ कोणाला जाहीर करण्यात आला ?

1. श्री अशोक खाडे

2. श्री अनिल कुमार रस्तोगी

3. सब लेफ्टनंट आस्था पुनिया

4. लेफ्टनंट कर्नल सीता अशोक शेळके

 उत्तर : लेफ्टनंट कर्नल सीता अशोक शेळके

📰 बातमी काय ?

• आपत्ती व्यवस्थापन क्षेत्रात शौर्य, नेतृत्व आणि तांत्रिक कौशल्याचा उत्कृष्ट वापर केल्याबद्दल अहिल्यानगर येथील लेफ्टनंट कर्नल सीता अशोक शेळके यांना केंद्र सरकारकडून ‘सुभाषचंद्र बोस आपत्ती व्यवस्थापन पुरस्कार 2026’ जाहीर करण्यात आला आहे.

• नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या जयंतीनिमित्त (पराक्रम दिवस) ही घोषणा करण्यात आली.

• देशभरातून आलेल्या 271 नामांकनांमधून, लेफ्टनंट कर्नल सीता अशोक शेळके वैयक्तिक श्रेणीसाठी निवड करण्यात आली आहे.

सुभाषचंद्र बोस आपत्ती व्यवस्थापन पुरस्कार 2026 कोणाला देण्यात आला ?

• ‘सुभाषचंद्र बोस आपत्ती व्यवस्थापन पुरस्कार ’पुरस्कार दोन गटांमध्ये दिला जातो :

1. Institutional Category (संस्था) : सिक्कीम राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (Sikkim State Disaster Management Autority)

2. Individual Category (व्यक्ती) : ले. कर्नल सीता अशोक शेलके

लेफ्टनंट कर्नल सीता अशोक शेळके यांना ‘सुभाषचंद्र बोस आपत्ती व्यवस्थापन पुरस्कार का देण्यात आला ?

• लेफ्टनंट कर्नल सीता अशोक शेळके यांनी वायनाड बचाव मोहीम दिलेले महत्वपूर्णयोगदान 

• त्याचबरोबर प्रशिक्षण आणि क्षमता विकासात दिलेल्या योगदानाबद्दल त्यांना 2026 चा ‘सुभाषचंद्र बोस आपत्ती व्यवस्थापन पुरस्कार‘ देण्यात आला.

🛡️ वायनाड बचाव मोहीम (2024) : 

• 2024 मध्ये केरळमधील वायनाड जिल्ह्यातील भीषण भूस्खलन झाले.

• या संकटाच्या काळात अत्यंत प्रतिकूल हवामानात शेकडो नागरिकांचे प्राण वाचवण्यासाठी लेफ्टनंट कर्नल सीता शेळके यांनी बचाव मोहिमेचत महत्त्वाचे योगदान दिले.

• वायनाडमधील चूरलमाला येथे त्यांनी 190 फूट लांबीचा बेली ब्रिज विक्रमी वेळेत उभारला.

• या पुलामुळे संपर्क तुटलेल्या दुर्गम गावांशी पुन्हा दळणवळण सुरू झाले आणि मदतकार्य वेगाने पोहोचू शकले.

• याशिवाय, Komatsu PC-210 एक्सकॅव्हेटरचा कल्पक वापर करून फक्त चार तासांत तात्पुरता पादचारी पूल तयार करण्यात आला.

• या अभियांत्रिकी कौशल्यामुळे बचाव आणि मदतकार्याला मोठी गती मिळाली.

👩‍✈️ प्रशिक्षण आणि क्षमता विकास : 

• प्रत्यक्ष आपत्ती निवारणाबरोबरच लेफ्टनंट कर्नल सीता शेळके यांनी आतापर्यंत 2,300 हून अधिक जवानांना आपत्ती व्यवस्थापनाचे विशेष तांत्रिक प्रशिक्षण दिले आहे.

• यामुळे दीर्घकालीन क्षमतेच्या निर्मितीत त्यांचे मोठे योगदान आहे.

🌱 वैयक्तिक पार्श्वभूमी : गाडीलगाव ते लष्कर

• अहिल्यानगर जिल्ह्यातील गाडीलगाव येथील रहिवासी असलेल्या सीता शेळके यांचा प्रवास अत्यंत प्रेरणादायी आहे.

• त्यांचे वडील अशोक भिकाजी शेळके हे पेशाने वकील आहेत. 

• सीता यांनी अहिल्यानगरमध्ये मेकॅनिकल इंजिनीअरिंगचे शिक्षण पूर्ण केले.

• कठीण मानली जाणारी SSB परीक्षा उत्तीर्ण करून, त्या 2012 मध्ये चेन्नई येथील ऑफिसर्स ट्रेनिंग अकॅडमी मधून प्रशिक्षण पूर्ण करून

• भारतीय लष्करात अधिकारी म्हणून रुजू झाल्या.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• पुरस्कार : सुभाषचंद्र बोस आपत्ती व्यवस्थापन पुरस्कार 2026

• पुरस्कार जाहीर : पराक्रम दिवस (23 जानेवारी)

• Institutional Category (संस्था) : सिक्कीम राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण

• पुरस्कारप्राप्त अधिकारी : लेफ्टनंट कर्नल सीता अशोक शेळके

• मूळ जिल्हा : अहिल्यानगर (महाराष्ट्र)

• निर्णायक कामगिरी : वायनाड भूस्खलन बचाव मोहीम (2024)

• विशेष कामगिरी : 190 फूट बेली ब्रिज + 4 तासांत तात्पुरता पादचारी पूल

• प्रशिक्षण दिलेले जवान : 2,300+

Karpoori Thakur

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कर्पूरी ठाकूर अलिकडेच बातम्यांमध्ये होते. त्यांच्याबाबत खालील पैकी काय खरे नाही ?

(MPSC राज्यसेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2024)

1. त्यांना ‘जननायक’ म्हणून ओळखले जाते.

2. ते बिहारचे पहिले गैर काँग्रेसी मुख्यमंत्री होते.

3. त्यांचा जन्म 1924 मध्ये, समस्तीपुर जिल्ह्यातील एका गावात झाला.

4. त्यांनी 1952 ची राज्य विधानसभा निवडणूक समस्तीपुर मतदार संघातून जिंकली होती.

उत्तर : त्यांनी 1952 ची राज्य विधानसभा निवडणूक समस्तीपुर मतदार संघातून जिंकली होती.- हे विधान खोटे आहे.

बातमी काय ?

• जननायक कर्पूरी ठाकूर यांची 102 वी जयंती मोठ्या उत्साहात साजरी करण्यात आली.

‘भारतरत्न’ कर्पूरी ठाकूर कोण आहेत ? 

जन्म : 

• जननायक कर्पूरी ठाकूर यांचा जन्म 24 जानेवारी 1924 रोजी बिहार च्या समस्तीपूर जिल्ह्यातील पितौंझिया (आताचे कर्पूरीग्राम) गावात झाला.  

स्वातंत्र्य चळवळीत सहभाग आणि सामाजिक कार्य : 

• ‘ भारत छोडो ’ आंदोलनात सामील होण्यासाठी त्यांनी आपले महाविद्यालयीन शिक्षण सोडले. 

• स्वातंत्र्य चळवळीत सामील झाल्यामुळे त्यांनी 26 महिने तुरुंगात काढले.

• देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर त्यांनी आपल्या गावातील शाळेत शिक्षक म्हणून काम केले.  

• मागासवर्गीय समाजाचा विकास आणि सामाजिक न्यायाची कल्पना ही तळागाळात पोहोचवण्यासाठी कर्पूरी ठाकूर हे ओळखले जातात. 

• भारतरत्न’ कर्पूरी ठाकूर यांना बिहारमध्ये जननायक म्हणतात. 

मुख्यमंत्री कर्पूरी ठाकूर : 

• बिहारच्या राजकारणात कर्पूरी ठाकुर हे अतिशय सन्माननीय नाव आहे.

• बिहारच्या राजकारणात त्यांना गरिबांचा सर्वात मोठा आवाज मानलं जायचं.

• जननायक कर्पूरी ठाकूर यांनी बिहारचे एकदा उपमुख्यमंत्री आणि दोनदा मुख्यमंत्रीपद भूषविले.

• ते बिहारचे पहिले बिगर काँग्रेसी मुख्यमंत्री होते.

• 1967 मध्ये पहिल्यांदा उपमुख्यमंत्री झाल्यावर त्यांनी इंग्रजीची अट रद्द केली. त्यामुळे त्यांच्यावर खूप टीका झाली पण त्यांच्यामुळेच शिक्षणाची गंगा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचली.  

• 1971 मध्ये मुख्यमंत्री झाल्यानंतर शेतकऱ्यांना मोठा दिलासा देत त्यांनी जमिनींवरील महसूल कर बंद केला.

• आर्थिकदृष्ट्या गरीब मुलांच्या शाळेची फी माफ करण्याचं कामही त्यांनी केलं. 

• बिहार राज्यात मॅट्रिकपर्यंत मोफत शिक्षण देण्याची घोषणा जननायक कर्पूरी ठाकूर यांनी केली, असा निर्णय घेणारे ते देशातील पहिले मुख्यमंत्री होते.

• मुख्यमंत्री झाल्यावर त्यांनी राज्यातील सरकारी नोकऱ्यांमध्ये मागासवर्गीयांना आरक्षण लागू केले. 

• मुंगेरीलाल आयोगाच्या शिफारशीवरून त्यांनी मागासवर्गीयांना नोकऱ्यांमध्ये 27 टक्के आरक्षणाची व्यवस्था लागू केली.

मृत्यू : 

• जननायक कर्पूरी ठाकूर यांचं 17 फेब्रुवारी 1988 रोजी, वयाच्या 64 व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झालं.

भारतरत्न पुरस्कार : 

• 2024 मध्ये जननायक कर्पूरी ठाकूर यांना मरणोत्तर भारतरत्न पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले. 

77th Foundation Day of Uttar Pradesh

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र, भूगोल

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) खालील पैकी कोणत्या राज्याला स्वातंत्र्यापूर्वी संयुक्त प्रांत म्हणून ओळखले जात असे ? 

1. उत्तर प्रदेश

2. महाराष्ट्र

3. तामिळनाडू

4. पश्चिम बंगाल

उत्तर : उत्तर प्रदेश

बातमी काय ? 

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी उत्तर प्रदेशातील जनतेला राज्य स्थापना दिनानिमित्त शुभेच्छा दिल्या. 

उत्तर प्रदेश राज्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• 24 जानेवारी 2026 रोजी 77 वा उत्तर प्रदेश स्थापना दिन साजरा करण्यात आला. 

उत्तर प्रदेश स्थापना दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ? 

"विकसित भारत, विकसित उत्तर प्रदेश " ही उत्तर प्रदेश स्थापना दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) आहे. 

Viksit Bharat, Viksit Uttar Pradesh

उत्तर प्रदेश राज्य स्थापना दिन केव्हा असतो ?

• पूर्वी ब्रिटीश काळात हा भाग आग्रा आणि अवधचा संयुक्त प्रांत म्हणून ओळखला जात असे. 

• 1935 मध्ये, त्याचे नाव बदलून संयुक्त प्रांत करण्यात आले.

• 24 जानेवारी 1950 रोजी भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर राज्याचे नाव उत्तर प्रदेश ठेवण्यात आले.

उत्तर प्रदेश राज्याचे राज्यपाल कोण आहेत ? 

• श्रीमती आनंदीबेन पटेल (Anandiben Patel) या उत्तर प्रदेश च्या वर्तमान राज्यपाल आहेत.

उत्तर प्रदेश राज्याचे मुख्यमंत्री कोण आहेत ? 

• भारतीय जनता पक्षाचे श्री योगी आदित्यनाथ (Yogi Adityanath) हे उत्तर प्रदेशचे विद्यमान मुख्यमंत्री आहेत.

उत्तर प्रदेश राज्याची राजधानी कोणती ? 

• लखनऊ (Lucknow) ही उत्तर प्रदेशची राजधानी आहे. 

भारताच्या उत्तर प्रदेश राज्याला लागून कोणत्या देशाची सीमा आहे ? 

• उत्तर प्रदेश राज्याला लागून नेपाळ देशाची सीमा आहे. 

भारतात सर्वाधिक लोकसंख्या कोणत्या राज्याची आहे ? 

• लोकसंख्येच्या दृष्टीने उत्तर प्रदेश भारतातील सर्वात मोठे राज्य आहे. 

उत्तर प्रदेश मधील प्रमुख शहरे कोणती ? 

• लखनऊ : उत्तर प्रदेश ची राजधानी 

• प्रयागराज, वाराणसी, अयोध्या, मथुरा : सांस्कृतिक महत्त्व असलेले शहरे 

• प्रयागराज : गंगा, यमुना आणि सरस्वती या तीन नद्यांचा संगम (त्रिवेणी संगम) असलेले पवित्र ठिकाण

• प्रयागराज या पवित्र शहरात यंदाचा महाकुंभ मेळा भरणार आहे.

• आगरा : यमुना नदी काठी असलेला प्रसिद्ध ताजमहाल या ठिकाणी आहे. 

• मेरठ : भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यातील 1857 च्या उठावाची सुरूवात मेरठ या ठिकाणाहून झाली. ( SSC 2023)

• तसेच झाँसी, बरेली, नोएडा, मिर्झापूर इत्यादी शहरे प्रसिद्ध आहेत.

Operation Megaburu

Subject : GS - संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘ऑपरेशन मेगाबुरू’ ही नक्षलविरोधी मोहीम कोणत्या राज्यात राबविण्यात आली ?

1. छत्तीसगड

2. महाराष्ट्र

3. झारखंड

4. तेलंगणा

उत्तर : झारखंड

📰 बातमी काय ?

• झारखंडमधील पश्चिम सिंहभूम जिल्ह्यात ऑपरेशन मेगाबुरू या मोठ्या नक्षलविरोधी मोहिमेदरम्यान 16 माओवादी ठार झाले.

• यामध्ये CPI (Maoist) संघटनेचा वरिष्ठ नेता अनाल उर्फ पाटीराम मांझी याचाही समावेश आहे.

• ही कारवाई माओवाद्यांचे शेवटचे मजबूत ठिकाण मानल्या जाणाऱ्या सारंडा जंगल परिसरात करण्यात आली.

🔍 मूळ समस्या / पार्श्वभूमी :

• झारखंडमधील सिंहभूम परिसर अनेक वर्षांपासून माओवादी हालचालींसाठी ओळखला जातो.

• विशेषतः दाट जंगल, दुर्गम भाग आणि कमी संपर्क व्यवस्था यामुळे सारंडा जंगल हे माओवादी नेतृत्वासाठी सुरक्षित ठिकाण ठरले होते.

• परिणामी, या भागात विकासकामे खोळंबली होती आणि स्थानिक आदिवासी समाज सतत भीतीच्या वातावरणात जगत होता.

🛡️ ऑपरेशन मेगाबुरू म्हणजे काय ?

• ऑपरेशन मेगाबुरू ही माओवादी संघटनेविरोधात राबविण्यात आलेली एक मोठ्या प्रमाणावरील, अचूक माहितीवर आधारित सुरक्षा मोहीम आहे.

• या मोहिमेचा मुख्य उद्देश माओवाद्यांचे उरलेले नेतृत्व निष्प्रभ करणे आणि त्यांची संघटनात्मक रचना मोडून काढणे हा आहे.

👮 सहभागी सुरक्षा दल :

• ही मोहिम केंद्रीय राखीव पोलिस दल (CRPF) आणि झारखंड पोलिसांद्वारे राबविण्यात आली.

🎯 मोहिमेची उद्दिष्टे :

• माओवादी संघटनेचे वरिष्ठ नेतृत्व संपवणे,

• सिंहभूम परिसरातील उरलेली माओवादी ठाणी साफ करणे आणि

• मार्च 2026 पर्यंत नक्षलवाद समाप्त करण्याच्या केंद्र सरकारच्या उद्दिष्टाला गती देणे.

⚙️ ऑपरेशनची प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

• ऑपरेशन मेगाबुरू ही पूर्णपणे गुप्त माहितीच्या आधारे राबविण्यात आलेली मोहीम होती.

• वरिष्ठ माओवादी नेत्यांच्या हालचालींबाबत अचूक माहिती मिळाल्यानंतरच ही कारवाई सुरू झाली.

• या कारवाईत क्षेत्रीय, उप-झोनल आणि प्रादेशिक स्तरावरील अनेक माओवादी नेते ठार झाले.

• 1 कोटी रुपयांचे बक्षीस असलेला कुख्यात नक्षलवादी केंद्रीय समिती सदस्य 'अनल उर्फ पतिराम मांझी' आणि इतर 15 नक्षलवाद्यांना मारणे हे नक्षलविरोधी कारवाईचे मोठे यश आहे.

• ही चकमक झारखंडमध्ये एका कारवाईत ठार झालेल्या माओवाद्यांची सर्वाधिक संख्या असलेली कारवाई ठरली आहे.

🌍 या मोहिमेचे महत्त्व :

➡️ या मोहिमेमुळे - 

• झारखंडमधील बहुतेक केंद्रीय समिती सदस्य निष्प्रभ झाले आहेत.

• परिणामी, माओवादी आता फक्त मर्यादित जंगल भागांपुरतेच सीमित राहिले असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.

• यामुळे स्थानिक नागरिकांचा सुरक्षा दलांवरील आणि शासनावरील विश्वास वाढतो,

• तसेच दीर्घकाळ नक्षलवादग्रस्त राहिलेल्या आदिवासी भागांमध्ये विकासकामांसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• मोहीम : ऑपरेशन मेगाबुरू

• राज्य : झारखंड

• जिल्हा : पश्चिम सिंहभूम

• क्षेत्र : सारंडा जंगल

• सुरूवात : जानेवारी 2026

• ठार माओवादी : 16

• ठार झालेला वरिष्ठ नेता : अनाल उर्फ पाटीराम मांझी

• सहभागी दल : CRPF (CoBRA) + Jharkhand Police

• उद्दिष्ट : मार्च 2026 पर्यंत नक्षलवाद समाप्त