चालू घडामोडी | जागतिक जल दिन

Important Affairs

21-03-2026

चालू घडामोडी | आंतरराष्ट्रीय वन दिन | International Day of Forests

International Day of Forests

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय वन दिन कधी साजरा केला जातो ?

(SSC GD 2023, वनरवनरक्षक भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती)

1. 1 जुलै

2. 21 जून

3. 21 मार्च

4. 1 मार्च

उत्तर : 21 मार्च

📰 बातमी काय ?

• आंतरराष्ट्रीय वन दिन (जागतिक वन दिन) दरवर्षी 21 मार्च रोजी जगभरात साजरा केला जातो.

• वने या महत्त्वपूर्ण परिसंस्था आहेत, ज्या हवामान नियमन, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि समुदायांना आधार देतात.

🤔 पहिला आंतरराष्ट्रीय वन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 2012 मध्ये 21 मार्च हा दिवस आंतरराष्ट्रीय वन दिन म्हणून घोषित केला.

• पहिला अधिकृत दिवस 21 मार्च 2013 रोजी साजरा करण्यात आला.

🌳 आयोजक :

• संयुक्त राष्ट्र वन मंच (United Nations Forum on Forests) आणि अन्न व कृषी संघटना (Food and Agriculture Organization - FAO) यांच्या संयुक्त विद्यमाने आंतरराष्ट्रीय वन दिनाचे आयोजन केले जाते.

🌳 वनांचे महत्त्व आणि प्रभाव :

A) पर्यावरण संरक्षणात वनांची भूमिका :

• वने हे पृथ्वीचे फुफ्फुस मानले जातात. त्यांचे पर्यावरणीय महत्त्व खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

1) जैवविविधता संवर्धन (Biodiversity Conservation) :

• निवासस्थान : पृथ्वीवरील सुमारे 80% भूचर प्रजातींचे (प्राणी, पक्षी, कीटक) जंगल हे हक्काचे घर आहे.

• परिसंस्था समतोल : अन्नसाखळी टिकवून ठेवण्यासाठी आणि दुर्मिळ प्रजाती नष्ट होण्यापासून वाचवण्यासाठी वने आवश्यक आहेत.

2) हवामान बदलावर नियंत्रण (Climate Change Mitigation):

• कार्बन सिंक (Carbon Sink): झाडे वातावरणातील हानिकारक कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) शोषून घेतात आणि ऑक्सिजन बाहेर सोडतात.

• तापमान नियंत्रण : जागतिक तापमान वाढ (Global Warming) रोखण्यासाठी वने नैसर्गिक ढाल म्हणून काम करतात.

3) जलचक्र आणि मृदा संरक्षण :

• जलचक्र : वने बाष्पीभवनाद्वारे पर्जन्यमानाचे प्रमाण कायम राखतात आणि भूजल पातळी वाढवण्यास मदत करतात.

• मृदा संरक्षण : झाडांची मुळे माती धरून ठेवतात, ज्यामुळे मृदेची धूप, भूस्खलन आणि वाळवंटीकरण रोखले जाते.

B) वनांचा आर्थिक प्रभाव (Forest Economy) :

• वने केवळ निसर्गाचा भाग नसून त्यातून मोठी 'हरित अर्थव्यवस्था' निर्माण होते:

1) उपजीविका आणि रोजगार :

• अवलंबित्व: जगभरात 1.6 अब्ज लोक त्यांच्या अन्नासाठी आणि उत्पन्नासाठी थेट जंगलांवर अवलंबून आहेत.

• साधनसंपत्ती: वनांमधून लाकूड, डिंक, मध, औषधी वनस्पती (NTFPs - Non-Timber Forest Products) मिळतात.

2) ग्रामीण आणि आदिवासी विकास :

• भारतातील आदिवासी समुदायांसाठी जंगल हेच उपजीविकेचे प्रमुख साधन आहे.

• अन्न, जळण (इंधन) आणि रोजगाराची सुरक्षा वनांमुळे मिळते.

3) औद्योगिक योगदान (Industrial Support):

• कच्चा माल : कागद उद्योग, बांधकाम क्षेत्र, फर्निचर आणि औषधनिर्माण उद्योगांना वनांतून कच्चा माल मिळतो.

• नूतनीकरणक्षम ऊर्जा: जैवइंधन (Biofuel) निर्मितीसाठी वनांचा उपयोग होतो.

💡 महत्त्वाचे उदाहरण (Case Study/Example) :

• भारतातील संयुक्त वन व्यवस्थापन : स्थानिक समुदाय आणि शासन मिळून वनांचे रक्षण करतात, ज्यामुळे पर्यावरणासोबतच स्थानिकांना रोजगारही मिळतो.

• चिपको आंदोलन : वने वाचवण्यासाठी झालेली ही एक ऐतिहासिक चळवळ आहे, जी शाश्वत विकासाचे उदाहरण देते.

2026 साठी आंतरराष्ट्रीय वन दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• 2026 सालची संकल्पना “वने आणि अर्थव्यवस्था” ( "Forests and Economies")ही आहे.

• ही संकल्पना उपजीविका, उत्पन्न निर्मिती आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेत वनांची भूमिका अधोरेखित करते.

International Day of Forests

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय वन दिन कधी साजरा केला जातो ?
(SSC GD 2023, वनरवनरक्षक भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती)

1. 1 जुलै
2. 21 जून
3. 21 मार्च
4. 1 मार्च

उत्तर : 21 मार्च

📰 बातमी काय ?
• आंतरराष्ट्रीय वन दिन (जागतिक वन दिन) दरवर्षी 21 मार्च रोजी जगभरात साजरा केला जातो.
• वने या महत्त्वपूर्ण परिसंस्था आहेत, ज्या हवामान नियमन, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि समुदायांना आधार देतात.

🤔 पहिला आंतरराष्ट्रीय वन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?
• संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 2012 मध्ये 21 मार्च हा दिवस आंतरराष्ट्रीय वन दिन म्हणून घोषित केला.
• पहिला अधिकृत दिवस 21 मार्च 2013 रोजी साजरा करण्यात आला.

🌳 आयोजक :
• संयुक्त राष्ट्र वन मंच (United Nations Forum on Forests) आणि अन्न व कृषी संघटना (Food and Agriculture Organization - FAO) यांच्या संयुक्त विद्यमाने आंतरराष्ट्रीय वन दिनाचे आयोजन केले जाते.

🌳 वनांचे महत्त्व आणि प्रभाव :

A) पर्यावरण संरक्षणात वनांची भूमिका :
• वने हे पृथ्वीचे फुफ्फुस मानले जातात. त्यांचे पर्यावरणीय महत्त्व खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

1) जैवविविधता संवर्धन (Biodiversity Conservation) :
• निवासस्थान : पृथ्वीवरील सुमारे 80% भूचर प्रजातींचे (प्राणी, पक्षी, कीटक) जंगल हे हक्काचे घर आहे.
• परिसंस्था समतोल : अन्नसाखळी टिकवून ठेवण्यासाठी आणि दुर्मिळ प्रजाती नष्ट होण्यापासून वाचवण्यासाठी वने आवश्यक आहेत.

2) हवामान बदलावर नियंत्रण (Climate Change Mitigation):
• कार्बन सिंक (Carbon Sink): झाडे वातावरणातील हानिकारक कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) शोषून घेतात आणि ऑक्सिजन बाहेर सोडतात.
• तापमान नियंत्रण : जागतिक तापमान वाढ (Global Warming) रोखण्यासाठी वने नैसर्गिक ढाल म्हणून काम करतात.

3) जलचक्र आणि मृदा संरक्षण :
• जलचक्र : वने बाष्पीभवनाद्वारे पर्जन्यमानाचे प्रमाण कायम राखतात आणि भूजल पातळी वाढवण्यास मदत करतात.
• मृदा संरक्षण : झाडांची मुळे माती धरून ठेवतात, ज्यामुळे मृदेची धूप, भूस्खलन आणि वाळवंटीकरण रोखले जाते.

B) वनांचा आर्थिक प्रभाव (Forest Economy) :
• वने केवळ निसर्गाचा भाग नसून त्यातून मोठी 'हरित अर्थव्यवस्था' निर्माण होते:

1) उपजीविका आणि रोजगार :
• अवलंबित्व: जगभरात 1.6 अब्ज लोक त्यांच्या अन्नासाठी आणि उत्पन्नासाठी थेट जंगलांवर अवलंबून आहेत.
• साधनसंपत्ती: वनांमधून लाकूड, डिंक, मध, औषधी वनस्पती (NTFPs - Non-Timber Forest Products) मिळतात.

2) ग्रामीण आणि आदिवासी विकास :
• भारतातील आदिवासी समुदायांसाठी जंगल हेच उपजीविकेचे प्रमुख साधन आहे.
• अन्न, जळण (इंधन) आणि रोजगाराची सुरक्षा वनांमुळे मिळते.

3) औद्योगिक योगदान (Industrial Support):
• कच्चा माल : कागद उद्योग, बांधकाम क्षेत्र, फर्निचर आणि औषधनिर्माण उद्योगांना वनांतून कच्चा माल मिळतो.
• नूतनीकरणक्षम ऊर्जा: जैवइंधन (Biofuel) निर्मितीसाठी वनांचा उपयोग होतो.

💡 महत्त्वाचे उदाहरण (Case Study/Example) :
• भारतातील संयुक्त वन व्यवस्थापन : स्थानिक समुदाय आणि शासन मिळून वनांचे रक्षण करतात, ज्यामुळे पर्यावरणासोबतच स्थानिकांना रोजगारही मिळतो.
• चिपको आंदोलन : वने वाचवण्यासाठी झालेली ही एक ऐतिहासिक चळवळ आहे, जी शाश्वत विकासाचे उदाहरण देते.

2026 साठी आंतरराष्ट्रीय वन दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?
• 2026 सालची संकल्पना “वने आणि अर्थव्यवस्था” ( "Forests and Economies")ही आहे.
• ही संकल्पना उपजीविका, उत्पन्न निर्मिती आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेत वनांची भूमिका अधोरेखित करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day of Forests

• आंतरराष्ट्रीय वन दिन — 21 मार्च
• घोषणा (UNGA) — 2012
• पहिल्यांदा साजरा — 21 मार्च 2013
• आयोजक — United Nations Forum on Forests + Food and Agriculture Organization
• 2026 थीम — “वने आणि अर्थव्यवस्था”

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day of Forests

• आंतरराष्ट्रीय वन दिन — 21 मार्च

• घोषणा (UNGA) — 2012

• पहिल्यांदा साजरा — 21 मार्च 2013

• आयोजक — United Nations Forum on Forests + Food and Agriculture Organization

• 2026 थीम — “वने आणि अर्थव्यवस्था”

Important Affairs

20-03-2026

चालू घडामोडी | महाड सत्याग्रह

Mahad Satyagraha

📚 Subject : GS - इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, महाराष्ट्राचा इतिहास

प्रश्न) महाड सत्याग्रहाचा मुख्य उद्देश काय होता ?

1. मंदिर प्रवेशाचा अधिकार मिळवणे

2. सार्वजनिक पाण्याच्या स्रोतांवर समान हक्क मिळवणे

3. शिक्षणाचा प्रसार करणे

4. स्वातंत्र्य मिळवणे

उत्तर : सार्वजनिक पाण्याच्या स्रोतांवर समान हक्क मिळवणे

📰 बातमी काय ?

• महाड येथील ऐतिहासिक चवदार तळे सत्याग्रहाच्या 99 व्या वर्धापन दिनानिमित्त 20 मार्च 2026 रोजी महाराष्ट्र शासन स्तरावर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले.

• चवदार तळ्याच्या सुशोभीकरणाच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचे भूमिपूजन करण्यात येणार आहे.

• या प्रकल्पासाठी 55 कोटी रुपयांच्या निधीस प्रशासकीय मान्यता देण्यात आली.

‘सामाजिक सशक्तीकरण दिन’ केव्हा असतो ?

• 20 मार्च हा दिवस देशभरात ‘सामाजिक सशक्तीकरण दिन’ (Social Empowerment Day)म्हणूनही साजरा केला जातो.

महाड सत्याग्रह काय आहे ?

महाड सत्याग्रहाचे नेतृत्व कोणी केले ?

• महाड सत्याग्रह हे डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली 1927 मध्ये झालेले एक ऐतिहासिक आंदोलन होते

• त्या काळात दलित समाजाला सार्वजनिक ठिकाणांवर, विशेषतः पाण्याच्या स्रोतांवर, प्रवेश करण्यास मनाई होती.

• या अन्यायकारक प्रथेला विरोध करून समानतेचा अधिकार मिळवण्यासाठी हा सत्याग्रह उभा राहिला.

🎯 हा संघर्ष उभा राहण्यामागचं कारण काय होतं ?

• 1923 मध्ये एस. के. बोले यांनी बॉम्बे विधान परिषदेत एक महत्त्वाचा ठराव मांडला.

• या ठरावानुसार सार्वजनिक विहिरी, तलाव आणि धर्मशाळा सर्वांसाठी खुली असावीत, असे सांगण्यात आले.

• 1924 मध्ये महाड नगरपालिकेने हा ठराव मान्य केला, पण प्रत्यक्षात उच्चवर्णीयांच्या विरोधामुळे दलितांना चवदार तळ्यातून पाणी घेता येत नव्हते.

• म्हणूनच कायद्याने अधिकार मिळूनही तो वापरता येत नव्हता — हेच या आंदोलनाचे तात्काळ कारण होते.

⚙️ महाड सत्याग्रहात नेमकं काय घडलं ?

• 20 मार्च 1927 रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी हजारो लोकांसह चवदार तळ्याकडे शांततेत मोर्चा काढला.

• त्यांनी स्वतः त्या तळ्यातील पाणी पिऊन शतकानुशतकांच्या अस्पृश्यतेच्या प्रथेला थेट आव्हान दिले.

• या घटनेनंतर उच्चवर्णीय समाजात तीव्र प्रतिक्रिया उमटली.

• आंदोलनकर्त्यांबरोबर संघर्ष झाला आणि तळ्याचे तथाकथित “शुद्धीकरण” करण्यात आले.

• यानंतर डिसेंबर 1927 मध्ये डॉ. बाबासाहेबांनी मनुस्मृतीचे दहन केले, ज्यातून त्यांनी जातीय व्यवस्थेचा तीव्र निषेध व्यक्त केला.

• शेवटी, दीर्घ न्यायालयीन लढ्यानंतर 1937 मध्ये बॉम्बे हायकोर्टाने निर्णय देत चवदार तळे सर्वांसाठी खुले असल्याचे घोषित केले.

महाड सत्याग्रह
Mahad Satyagraha

📚 Subject : GS - इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, महाराष्ट्राचा इतिहास

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाड सत्याग्रहाचा मुख्य उद्देश काय होता ?

1. मंदिर प्रवेशाचा अधिकार मिळवणे
2. सार्वजनिक पाण्याच्या स्रोतांवर समान हक्क मिळवणे
3. शिक्षणाचा प्रसार करणे
4. स्वातंत्र्य मिळवणे

उत्तर : सार्वजनिक पाण्याच्या स्रोतांवर समान हक्क मिळवणे

📰 बातमी काय ?
• महाड येथील ऐतिहासिक चवदार तळे सत्याग्रहाच्या 99 व्या वर्धापन दिनानिमित्त 20 मार्च 2026 रोजी महाराष्ट्र शासन स्तरावर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले.
• चवदार तळ्याच्या सुशोभीकरणाच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचे भूमिपूजन करण्यात येणार आहे.
• या प्रकल्पासाठी 55 कोटी रुपयांच्या निधीस प्रशासकीय मान्यता देण्यात आली.

‘सामाजिक सशक्तीकरण दिन’ केव्हा असतो ?
• 20 मार्च हा दिवस देशभरात ‘सामाजिक सशक्तीकरण दिन’ (Social Empowerment Day)म्हणूनही साजरा केला जातो.

महाड सत्याग्रह काय आहे ?
महाड सत्याग्रहाचे नेतृत्व कोणी केले ?

• महाड सत्याग्रह हे डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली 1927 मध्ये झालेले एक ऐतिहासिक आंदोलन होते
• त्या काळात दलित समाजाला सार्वजनिक ठिकाणांवर, विशेषतः पाण्याच्या स्रोतांवर, प्रवेश करण्यास मनाई होती.
• या अन्यायकारक प्रथेला विरोध करून समानतेचा अधिकार मिळवण्यासाठी हा सत्याग्रह उभा राहिला.

🎯 हा संघर्ष उभा राहण्यामागचं कारण काय होतं ?
• 1923 मध्ये एस. के. बोले यांनी बॉम्बे विधान परिषदेत एक महत्त्वाचा ठराव मांडला.
• या ठरावानुसार सार्वजनिक विहिरी, तलाव आणि धर्मशाळा सर्वांसाठी खुली असावीत, असे सांगण्यात आले.
• 1924 मध्ये महाड नगरपालिकेने हा ठराव मान्य केला, पण प्रत्यक्षात उच्चवर्णीयांच्या विरोधामुळे दलितांना चवदार तळ्यातून पाणी घेता येत नव्हते.
• म्हणूनच कायद्याने अधिकार मिळूनही तो वापरता येत नव्हता — हेच या आंदोलनाचे तात्काळ कारण होते.

⚙️ महाड सत्याग्रहात नेमकं काय घडलं ?
• 20 मार्च 1927 रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी हजारो लोकांसह चवदार तळ्याकडे शांततेत मोर्चा काढला.
• त्यांनी स्वतः त्या तळ्यातील पाणी पिऊन शतकानुशतकांच्या अस्पृश्यतेच्या प्रथेला थेट आव्हान दिले.
• या घटनेनंतर उच्चवर्णीय समाजात तीव्र प्रतिक्रिया उमटली.
• आंदोलनकर्त्यांबरोबर संघर्ष झाला आणि तळ्याचे तथाकथित “शुद्धीकरण” करण्यात आले.
• यानंतर डिसेंबर 1927 मध्ये डॉ. बाबासाहेबांनी मनुस्मृतीचे दहन केले, ज्यातून त्यांनी जातीय व्यवस्थेचा तीव्र निषेध व्यक्त केला.
• शेवटी, दीर्घ न्यायालयीन लढ्यानंतर 1937 मध्ये बॉम्बे हायकोर्टाने निर्णय देत चवदार तळे सर्वांसाठी खुले असल्याचे घोषित केले.

🎯 या आंदोलनाचे महत्त्व काय आहे ?
• महाड सत्याग्रह हा केवळ पाण्याचा प्रश्न नव्हता, तर तो मानवी सन्मान, समानता आणि सामाजिक न्यायाचा लढा होता.
• या आंदोलनामुळे दलित चळवळीत एक मोठा बदल झाला.
• पूर्वी अर्ज आणि विनंत्या केल्या जात होत्या, पण आता थेट कृती करण्याचा मार्ग स्वीकारला गेला.
• यामध्ये महिलांचाही सक्रिय सहभाग होता, ज्यामुळे हा आंदोलन सामाजिक आणि स्त्रीवादी दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचा ठरतो.

🏛️ संविधानाशी या घटनेचा काय संबंध आहे ?
• महाड सत्याग्रहातून मांडले गेलेले समानतेचे विचार पुढे भारतीय संविधानाचा भाग बनले.
विशेषतः:
✍️ कलम 15 – भारतीय संविधानातील कलम 15 हे 'समानतेच्या हक्काचा' एक महत्त्वाचा भाग असून ते केवळ धर्म, वंश, जात, लिंग, किंवा जन्मस्थान या आधारावर नागरिकांमध्ये भेदभाव करण्यास मनाई करते.
✍️ कलम 17 – 'अस्पृश्यता नष्ट' नष्ट करणे. (Abolition of Untouchability)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : महाड सत्याग्रह

• महाड सत्याग्रह — 20 मार्च 1927
• नेतृत्व — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
• ठिकाण — महाड (चवदार तळे)
• मुख्य मुद्दा — सार्वजनिक पाण्यावर समान हक्क
• घटना — मनुस्मृती दहन (1927), न्यायालयीन विजय (1937)
• संविधान संदर्भ — कलम 15 व 17
• ‘सामाजिक सशक्तीकरण दिन’ - 20 मार्च

🎯 या आंदोलनाचे महत्त्व काय आहे ?

• महाड सत्याग्रह हा केवळ पाण्याचा प्रश्न नव्हता, तर तो मानवी सन्मान, समानता आणि सामाजिक न्यायाचा लढा होता.

• या आंदोलनामुळे दलित चळवळीत एक मोठा बदल झाला.

• पूर्वी अर्ज आणि विनंत्या केल्या जात होत्या, पण आता थेट कृती करण्याचा मार्ग स्वीकारला गेला.

• यामध्ये महिलांचाही सक्रिय सहभाग होता, ज्यामुळे हा आंदोलन सामाजिक आणि स्त्रीवादी दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचा ठरतो.

🏛️ संविधानाशी या घटनेचा काय संबंध आहे ?

• महाड सत्याग्रहातून मांडले गेलेले समानतेचे विचार पुढे भारतीय संविधानाचा भाग बनले.

विशेषतः:

✍️ कलम 15 – भारतीय संविधानातील कलम 15 हे 'समानतेच्या हक्काचा' एक महत्त्वाचा भाग असून ते केवळ धर्म, वंश, जात, लिंग, किंवा जन्मस्थान या आधारावर नागरिकांमध्ये भेदभाव करण्यास मनाई करते.

✍️ कलम 17 – 'अस्पृश्यता नष्ट' नष्ट करणे. (Abolition of Untouchability)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : महाड सत्याग्रह

• महाड सत्याग्रह — 20 मार्च 1927

• नेतृत्व — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

• ठिकाण — महाड (चवदार तळे)

• मुख्य मुद्दा — सार्वजनिक पाण्यावर समान हक्क

• घटना — मनुस्मृती दहन (1927), न्यायालयीन विजय (1937)

• संविधान संदर्भ — कलम 15 व 17

• ‘सामाजिक सशक्तीकरण दिन’ - 20 मार्च