चालू घडामोडी | जागतिक महिला दिन

Important Affairs

07-03-2026

चालू घडामोडी | केंद्र सरकारने जनगणना 2027 चे शुभंकर लॉन्च केले

Government Launch Mascots for Census 2027

Subject : GS - भूगोल - लोकसंख्या, जनगणना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जनगणना 2027 (Census 2027) साठी जाहीर करण्यात आलेल्या अधिकृत शुभंकरांची (Mascots) नावे कोणती ?

1. शक्ति आणि विकास

2. उन्नती आणि समृद्धी

3. प्रगती आणि विकास

4. जन आणि गण

उत्तर : प्रगती आणि विकास

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्र्यांनी नवी दिल्ली येथे जनगणना 2027 साठी ‘प्रगती’ आणि ‘विकास’ हे अधिकृत शुभंकर (Mascots) सादर केले.

• तसेच जनगणना प्रक्रियेसाठी विविध डिजिटल साधनांचे (Digital Tools) सॉफ्ट-लाँचही करण्यात आले.

हे शुभंकर नेमकं काय आहे आणि याचा उद्देश काय ?

• सरकारने जनगणना 2027 साठी ‘प्रगती’ (महिला गणनाकर्मी) आणि ‘विकास’ (पुरुष गणनाकर्मी) हे दोन शुभंकर तयार केले आहेत.

• मुख्य उद्देश : शुभंकरांच्या माध्यमातून 2027 च्या जनगणनेशी संबंधित माहिती, उद्दिष्टे आणि महत्त्वाचे संदेश समाजाच्या विविध घटकांपर्यन्त प्रभावी आणि नागरिक-स्नेही पद्धतीने पोहोचवले जातील.

👉 हे शुभंकर " स्त्री-पुरुष समान सहभाग " आणि “ विकसित भारत 2047 ” या संकल्पनेचे प्रतीक आहेत.

Government Launch Mascots for Census 2027

Subject : GS - भूगोल - लोकसंख्या, जनगणना

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जनगणना 2027 (Census 2027) साठी जाहीर करण्यात आलेल्या अधिकृत शुभंकरांची (Mascots) नावे कोणती ?
1. शक्ति आणि विकास
2. उन्नती आणि समृद्धी
3. प्रगती आणि विकास
4. जन आणि गण

उत्तर : प्रगती आणि विकास

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्र्यांनी नवी दिल्ली येथे जनगणना 2027 साठी ‘प्रगती’ आणि ‘विकास’ हे अधिकृत शुभंकर (Mascots) सादर केले.
• तसेच जनगणना प्रक्रियेसाठी विविध डिजिटल साधनांचे (Digital Tools) सॉफ्ट-लाँचही करण्यात आले.

हे शुभंकर नेमकं काय आहे आणि याचा उद्देश काय ?
• सरकारने जनगणना 2027 साठी ‘प्रगती’ (महिला गणनाकर्मी) आणि ‘विकास’ (पुरुष गणनाकर्मी) हे दोन शुभंकर तयार केले आहेत.
• मुख्य उद्देश : शुभंकरांच्या माध्यमातून 2027 च्या जनगणनेशी संबंधित माहिती, उद्दिष्टे आणि महत्त्वाचे संदेश समाजाच्या विविध घटकांपर्यन्त प्रभावी आणि नागरिक-स्नेही पद्धतीने पोहोचवले जातील.
👉 हे शुभंकर " स्त्री-पुरुष समान सहभाग " आणि “विकसित भारत 2047” या संकल्पनेचे प्रतीक आहेत.

📊 जनगणना 2027 कशी वेगळी आहे ?
• ही जनगणना काही महत्त्वाच्या बाबींमुळे विशेष ठरते.
👉 ही जगातील सर्वात मोठी जनगणना प्रक्रिया असेल, ज्यात सुमारे 30 लाख कर्मचारी सहभागी होतील.
👉 भारतात प्रथमच पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने जनगणना केली जाणार आहे. म्हणजेच कागदी पद्धतीऐवजी मोबाईल अ‍ॅप आणि ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म वापरले जातील.
👉पहिल्यांदाच स्व-गणनेचा पर्याय याद्वारे नागरिकांना स्वतःची माहिती ऑनलाइन भरता येईल (Self-enumeration).
• उदाहरणार्थ- आपण स्वतःच आपली घराची माहिती पोर्टलवर भरू शकतो.

⚙️ जनगणनेची प्रक्रिया कशी असेल ?
• ही जनगणना दोन टप्प्यांमध्ये होईल-
1. पहिला टप्पा → घरांची परिस्थिती आणि घरगुती सुविधांवरील डेटा गोळा केला जाईल.
2. दुसरा टप्पा → देशातील प्रत्येक व्यक्तीची लोकसंख्याशास्त्रीय, सामाजिक आणि आर्थिक माहिती नोंदवली जाईल.
• जनगणनेच्या दुसऱ्या टप्प्यात जातीशी संबंधित प्रश्न देखील समाविष्ट केले जातील.

💻 डिजिटल साधने :

जनगणना 2027 साठी काही नवीन डिजिटल प्लॅटफॉर्म तयार करण्यात आले आहेत:

1. Houselisting Block Creator → सॅटलाईट इमेज वापरून नकाशे तयार करण्यासाठी
2. Mobile App → गणनाकर्मी डेटा गोळा करतील
3. Self Enumeration Portal → नागरिक स्वतः माहिती भरतील
4. Monitoring System → अधिकारी संपूर्ण प्रक्रिया पाहू शकतात

🌍 जनगणना का महत्त्वाची आहे ?
👉 जनगणना ही सरकारसाठी खूप महत्त्वाची असते कारण यावरच धोरणे ठरवली जातात.
उदाहरणार्थ-
• किती शाळा, रुग्णालये आवश्यक आहेत
• कोणत्या भागात विकासाची गरज आहे
👉 यावेळी जात (Caste) संबंधित माहितीही गोळा केली जाणार आहे, त्यामुळे सामाजिक धोरणांसाठी ही माहिती खूप महत्त्वाची ठरेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• जनगणना 2027 → भारताची पहिली पूर्णपणे डिजिटल जनगणना
• शुभंकर → प्रगती (महिला) आणि विकास (पुरुष)
• उद्देश → जनजागृती + लोकसहभाग वाढवणे
• जनगणना प्रक्रिया → 2 टप्पे
• नवीन घटक → जात संबंधित माहिती समावेश
• लक्ष्य → विकसित भारत 2047
• जगातील सर्वात मोठी जनगणना प्रक्रिया
• पहिल्यांदाच स्व-गणनेचा पर्याय (Self Enumeration)
• भारतात प्रथमच पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने जनगणना

📊 जनगणना 2027 कशी वेगळी आहे ?

• ही जनगणना काही महत्त्वाच्या बाबींमुळे विशेष ठरते.

👉 ही जगातील सर्वात मोठी जनगणना प्रक्रिया असेल, ज्यात सुमारे 30 लाख कर्मचारी सहभागी होतील.

👉 भारतात प्रथमच पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने जनगणना केली जाणार आहे. म्हणजेच कागदी पद्धतीऐवजी मोबाईल अ‍ॅप आणि ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म वापरले जातील.

👉पहिल्यांदाच स्व-गणनेचा पर्याय याद्वारे नागरिकांना स्वतःची माहिती ऑनलाइन भरता येईल (Self-enumeration).

• उदाहरणार्थ- आपण स्वतःच आपली घराची माहिती पोर्टलवर भरू शकतो.

⚙️ जनगणनेची प्रक्रिया कशी असेल ?

• ही जनगणना दोन टप्प्यांमध्ये होईल-

1. पहिला टप्पा → घरांची परिस्थिती आणि घरगुती सुविधांवरील डेटा गोळा केला जाईल.

2. दुसरा टप्पा → देशातील प्रत्येक व्यक्तीची लोकसंख्याशास्त्रीय, सामाजिक आणि आर्थिक माहिती नोंदवली जाईल.

• जनगणनेच्या दुसऱ्या टप्प्यात जातीशी संबंधित प्रश्न देखील समाविष्ट केले जातील.

💻 डिजिटल साधने :

जनगणना 2027 साठी काही नवीन डिजिटल प्लॅटफॉर्म तयार करण्यात आले आहेत:

1. Houselisting Block Creator → सॅटलाईट इमेज वापरून नकाशे तयार करण्यासाठी

2. Mobile App → गणनाकर्मी डेटा गोळा करतील

3. Self Enumeration Portal → नागरिक स्वतः माहिती भरतील

4. Monitoring System → अधिकारी संपूर्ण प्रक्रिया पाहू शकतात

🌍 जनगणना का महत्त्वाची आहे ?

👉 जनगणना ही सरकारसाठी खूप महत्त्वाची असते कारण यावरच धोरणे ठरवली जातात.

उदाहरणार्थ-

• किती शाळा, रुग्णालये आवश्यक आहेत

• कोणत्या भागात विकासाची गरज आहे

👉 यावेळी जात (Caste) संबंधित माहितीही गोळा केली जाणार आहे, त्यामुळे सामाजिक धोरणांसाठी ही माहिती खूप महत्त्वाची ठरेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• जनगणना 2027 → भारताची पहिली पूर्णपणे डिजिटल जनगणना

• शुभंकर → प्रगती (महिला) आणि विकास (पुरुष)

• उद्देश → जनजागृती + लोकसहभाग वाढवणे

• जनगणना प्रक्रिया → 2 टप्पे

• नवीन घटक → जात संबंधित माहिती समावेश

• लक्ष्य → विकसित भारत 2047

• जगातील सर्वात मोठी जनगणना प्रक्रिया

• पहिल्यांदाच स्व-गणनेचा पर्याय (Self Enumeration)

• भारतात प्रथमच पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने जनगणना

Important Affairs

06-03-2026

चालू घडामोडी | रायसीना संवाद 2026

Raisina Dialogue 2026

Subject : GS - जागतिक संघटना

प्रश्न) अलिकडे नवी दिल्ली येथे आयोजित करण्यात आलेल्या ‘रायसीना संवाद 2026’ (Raisina Dialogue 2026) च्या संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान ओळखा :

1. हा भारताचा प्रमुख बहुपक्षीय भू-राजकीयआणि भू-अर्थशास्त्रावरील संवाद मंच आहे

2. हा कार्यक्रम संयुक्त राष्ट्र संघ आयोजित करतो

3. हा दर 5 वर्षांनी आयोजित केला जातो

4. हा केवळ आशियाई देशांपुरता मर्यादित आहे

उत्तर : हा भारताचा प्रमुख बहुपक्षीय भू-राजकीयआणि भू-अर्थशास्त्रावरील संवाद मंच आहे

📰 बातमी काय ?

• भारताचे पंतप्रधान यांनी 5 मार्च 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे ‘रायसीना संवाद 2026’ चे उद्घाटन केले.

• या परिषदेत फिनलँड चे राष्ट्राध्यक्ष अलेक्झांडर स्टब (Alexander Stubb) प्रमुख पाहुणे होते.

रायसीना संवाद म्हणजे काय ?

• रायसीना संवाद हा भारताचा एक महत्त्वाचा आंतरराष्ट्रीय मंच आहे.

• रायसीना संवाद ही भारतीय दृष्टिकोनातून भू-राजकीय (Geopolitics) आणि भू-अर्थशास्त्रावरील (Geo-Economics) एक प्रमुख परिषद आहे.

• रायसीना संवाद जागतिक नेते, धोरणकर्ते, शिक्षणतज्ज्ञ, उद्योग तज्ञ या क्षेत्रांतील तज्ञांना आंतरराष्ट्रीय समुदायासमोरील सर्वात आव्हानात्मक मुद्द्यांवर चर्चा करण्यासाठी आणि संवाद आणि वादविवादाद्वारे त्यांचे निराकरण करण्यासाठी एक व्यासपीठ प्रदान करते.

• उदाहरणार्थ - यात युद्ध, अर्थव्यवस्था, तंत्रज्ञान, हवामान बदल यांसारख्या विषयांवर चर्चा होते.

रायसीना संवाद कोण आणि कोण आयोजित केला जातो ?

• ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन (ORF) च्या सहकार्याने भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाद्वारे (Ministry of External Affairs) दरवर्षी रायसीना संवाद आयोजित केले जातो.

पहिला रायसीना संवाद केव्हा आयोजित करण्यात आला ?

• पहिला रायसीना संवाद 2016 मध्ये आयोजित करण्यात आला होता आणि तेव्हापासून दरवर्षी हा संवाद आयोजित केला जातो.

या व्यासपीठाला रायसीना संवाद का म्हटले जाते ?

• या संवादाचे नाव नवी दिल्लीतील रायसीना टेकडी (Raisina Hills) वरून ठेवण्यात आले आहे.

• रायसीना हिल्स हे सामान्यतः भारत सरकारच्या सत्तेचे केंद्र मानले जाते.

• हे नवी दिल्लीतील एक क्षेत्र आहे, जिथे भारतातील काही महत्त्वाच्या इमारती आहेत.

• रायसीना टेकडीवर भारताच्या राष्ट्रपतींचे अधिकृत निवासस्थान आहे.

• तसेच भारताच्या राष्ट्रपतींचे अधिकृत निवासस्थान असलेले राष्ट्रपती भवन आणि सचिवालय इमारत, ज्यामध्ये पंतप्रधान कार्यालय आणि इतर अनेक महत्त्वाची मंत्रालये येथेच आहेत.

🌍 रायसीना संवाद भारतासाठी का महत्त्वाचा आहे ?

• हा मंच भारतासाठी जागतिक पातळीवर आपली भूमिका मजबूत करण्यासाठी खूप महत्त्वाचा आहे.

✍️ यामुळे भारत -

• जागतिक धोरणात्मक चर्चांमध्ये सक्रिय भूमिका घेतो

• इतर देशांशी सहकार्य वाढवतो

• स्वतःला “Global Leader” म्हणून सादर करतो

👉 म्हणूनच याची तुलना म्युनिक सुरक्षा परिषद (Munich Security Conference) सारख्या मोठ्या जागतिक परिषदांशी केली जाते.

🧩 रायसीना संवाद 2026 – प्रमुख वैशिष्ट्ये

• 11 वे संस्करण (11th Edition)

• कालावधी → 5 ते 7 मार्च 2026

• सुमारे 110 देशांतील 2700 प्रतिनिधी सहभागी

• चर्चेचे प्रकार → Panel Discussion + Closed-Door Meetings

2026 च्या 11 व्या रायसीना संवाद कार्यक्रमाची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

• " संस्कार - प्रतिपादन, समायोजन आणि प्रगती " ("Samskara – Assertion, Accommodation, Advancement,") ही 11 व्या रायसीना संवादाची संकल्पना आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : रायसीना संवाद 2026

• रायसीना संवाद → भारताचा प्रमुख बहुपक्षीय मंच

• सुरुवात → 2016

• आयोजक → Observer Research Foundation + MEA

• ठिकाण → नवी दिल्ली

• 2026 → 11वे संस्करण

• प्रमुख पाहुणे → फिनलँड चे राष्ट्राध्यक्ष अलेक्झांडर स्टब

• Theme 2026 → " संस्कार - प्रतिपादन, समायोजन आणि प्रगती "