What are Genetically Modified Mosquitoes ?

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच कोणत्या देशात झालेल्या ऐतिहासिक संशोधनानुसार, जनुकीय बदल केलेल्या (GM) डासांनी मानवी शरीरात मलेरियाचा संसर्ग रोखण्यात मोठे यश मिळवले आहे ?

1. केनिया
2. युगांडा
3. टांझानिया
4. नायजेरिया

उत्तर : टांझानिया

📰 बातमी काय ?

• टांझानियामध्ये (Tanzania) झालेल्या एका महत्त्वाच्या संशोधनात Genetically Modified (GM) Mosquitoes म्हणजेच जनुकीय बदल केलेले डास मलेरिया रोखण्यात प्रभावी ठरत असल्याचे आढळले आहे.

• जैवतंत्रज्ञानातील (Biotechnology) हा शोध विज्ञान आणि आरोग्य क्षेत्रासाठी मैलाचा दगड मानला जात आहे.

🦟 Genetically Modified (GM) डास म्हणजे काय ?

• सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हे असे डास आहेत ज्यांच्या शरीरातील DNA (जनुकीय रचना) वैज्ञानिकांनी जाणीवपूर्वक बदलली आहे.

• यामध्ये डासांच्या शरीरात विशेष जीन्स (Genes) टाकले जातात, ज्यामुळे ते मलेरिया पसरवणारे वाहक (Carrier) राहात नाहीत.

• म्हणजे डास चावतील, पण ते मलेरिया पसरवू शकणार नाहीत.

🧐 Genetically Modified डास तयार कसे केले जातात ?

👉 शास्त्रज्ञांनी हे डास तयार करण्यासाठी खालील प्रगत जैव-तांत्रिक पद्धतींचा वापर केला आहे:

1) जीन ड्राईव्ह यंत्रणा (Gene Drive Mechanism) -

सामान्यतः निसर्गात पालकांकडून पुढील पिढीकडे एखादे जनुक जाण्याची शक्यता 50% असते.

परंतु, 'जीन ड्राईव्ह' तंत्रज्ञानामुळे हा बदल पुढील पिढीतील 90% पेक्षा जास्त डासांमध्ये हस्तांतरित होतो.

ज्यामुळे संपूर्ण जंगलातील डासांची प्रजाती वेगाने बदलून जनुकीय बदल केलेले डासांमध्ये होऊ शकते.

2) अँटी-पॅरासाईट रेणू (Anti-Parasite Molecules) -

डासांच्या आतड्यात (Midgut) विशिष्ट प्रतिपिंडे (Antibodies) तयार करणारी जनुके जोडली जातात.

जेव्हा डास मानवी रक्त शोषून घेतो, तेव्हा हे रेणू सक्रिय होतात आणि मलेरियाच्या परजीवींचा (Parasites) डासाच्या पोटातच नायनाट करतात.

3) वंध्यत्व जनुके (Suppression Genes) -

डासांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठी डासांमधील 'doublesex' जनुकांना लक्ष्य केले जाते, ज्यामुळे मादी डास वंध्य (Sterile) बनतात आणि डासांची संख्या झपाट्याने कमी होते.

🎯 प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features) :

1) टप्प्याटप्प्याने चाचणी (Phased Testing) - सुरक्षेचा उपाय म्हणून संशोधक 'स्प्लिट जीन ड्राईव्ह' (Split Gene Drive) चा वापर करतात, जेणेकरून डास निसर्गात सोडण्यापूर्वी त्यांच्या प्रभावाची सुरक्षित चाचणी घेता येईल.

2) विशिष्ट प्रजाती लक्ष्य (Target Specificity) - हे तंत्रज्ञान अत्यंत अचूक आहे. हे केवळ मलेरिया पसरवणाऱ्या विशिष्ट प्रजातीलाच (उदा. Anopheles gambiae) लक्ष्य करते, ज्यामुळे इतर उपयुक्त कीटकांना कोणतीही इजा होत नाही.

3) पर्यावरणीय टिकाऊपणा - रासायनिक कीटकनाशकांप्रमाणे हे पाण्यात वाहून जात नाही. जोपर्यंत डासांची लोकसंख्या जिवंत आहे, तोपर्यंत निसर्गात हे 'जीन ड्राईव्ह' कार्य करत राहते.

🤝 या संशोधनाचे महत्त्व (Significance) काय ?

• वास्तविक पडताळणी - टांझानियामधील अभ्यासाने हे सिद्ध केले की हे डास केवळ प्रयोगशाळेतच नव्हे, तर प्रत्यक्ष वातावरणातील (Real-world) वन्य मलेरिया परजीवींविरुद्धही पूर्णपणे प्रभावी आहेत.

• दुर्गम भागात पोहोच - दुर्गम आणि ग्रामीण भागात जिथे औषधे आणि रुग्णालये पोहोचू शकत नाहीत, तिथे हे स्वतःहून पसरणारे डास मलेरियाचा नायनाट करू शकतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• चर्चेत तंत्रज्ञान → Genetically Modified (GM) Mosquitoes

• उद्देश → मलेरिया प्रसार थांबवणे

• मुख्य परजीवी → Plasmodium

• तंत्रज्ञान → CRISPR-Cas9

• Gene Drive → पुढील पिढीत 90% गुणधर्म पसरवते

• अभ्यासक देश → टांझानिया

• मुख्य फायदा → मलेरिया नियंत्रण + दुर्गम भागात उपयोग

19th Edition of the Mumbai International Film Festival

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जून 2026 मध्ये मुंबईत आयोजित होणाऱ्या 19 व्या 'मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात' (MIFF) सर्वोत्कृष्ट माहितीपटासाठी कोणता मानाचा पुरस्कार दिला जातो ?

1. गोल्डन लॉयन (Golden Lion)
2. गोल्डन पीकॉक (Golden Peacock)
3. गोल्डन कोंच (Golden Conch)
4. गोल्डन पाल्म (Palme d'Or)

उत्तर : गोल्डन कोंच (Golden Conch - सुवर्ण शंख)

📰 बातमी काय ?

• 19 वा मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव (Mumbai International Film Festival - MIFF) जून 2026 मध्ये मुंबईतील NFDC Complex येथे आयोजित करण्यात येणार आहे.

🏛️ महोत्सवाचा तपशील आणि पार्श्वभूमी :

1) महोत्सवाचे स्वरूप - हा महोत्सव मुख्यत्वे माहितीपट (Documentary), लघुपट (Short Fiction) आणि ॲनिमेशन चित्रपटांना समर्पित आहे.

2) स्थापना - या महोत्सवाची सुरुवात 1990 मध्ये झाली असून, हा दक्षिण आशियातील सर्वात जुना आणि मोठा नॉन-फीचर (Non-Feature) चित्रपट महोत्सव आहे.

3) आयोजन - हा महोत्सव दर 2 वर्षांनी एकदा (Biennially) आयोजित केला जातो.

4) 2026 : कालावधी व ठिकाण - 15 ते 21 जून 2026 दरम्यान मुंबईतील 'राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC)संकुल' येथे हा महोत्सव पार पडेल.

🏛️ मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवा चे आयोजन कोण करते ?

• हा महोत्सव राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (National Film Development Corporation )मार्फत आयोजित केला जातो.

• राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ ही संस्था माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाच्या (Ministry of Information & Broadcasting) अंतर्गत कार्य करते.

🏆 पुरस्कार आणि बक्षिसे :

• या महोत्सवात राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील उत्कृष्ट चित्रपटांना एकूण 55 लाख किमतीचे रोख पुरस्कार दिले जातात.

• गोल्डन कॉंच पुरस्कार (Golden Conch Award) - हा महोत्सवातील सर्वोच्च सन्मान आहे, जो 'सर्वोत्कृष्ट डॉक्युमेंट्री' चित्रपटाला दिला जातो. या पुरस्काराचे स्वरूप 10 लाख रुपये असे आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mumbai International Film Festival

• 2026 → 19 वा मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव

• स्थापना वर्ष → 1990

• प्रकार → माहितीपट + लघुपट + ॲनिमेशन चित्रपट

• वैशिष्ट्य → दक्षिण आशियातील सर्वात जुना व मोठा नॉन-फीचर चित्रपट महोत्सव

• आयोजन संस्था → National Film Development Corporation

• मंत्रालय → Ministry of Information & Broadcasting

National Panchayati Raj Day

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - पंचायतराज, घटनादुरुस्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात दरवर्षी 24 एप्रिल हा दिवस 'राष्ट्रीय पंचायत राज दिन' म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस पहिल्यांदा कोणत्या वर्षी साजरा करण्यात आला होता ?

1. 1992
2. 2000
3. 2010
4. 2015

उत्तर : 2010

📰 बातमी काय ?

• भारतामध्ये 24 एप्रिल 2026 रोजी राष्ट्रीय पंचायत राज दिन साजरा करण्यात आला.

• वर्ष 2026 मध्ये भारताच्या लोकशाही विकेंद्रीकरणाच्या या ऐतिहासिक टप्प्याला 33 वर्षे पूर्ण झाली आहेत.

💡 संकल्पना स्पष्टता : पंचायती राज म्हणजे काय ?

• गावपातळीवरील किंवा स्थानिक पातळीवर असलेल्या स्थानिक स्वराज्य व्यवस्था, ज्यामध्ये स्थानिक नागरिक स्वतःच्या विकासाशी संबंधित निर्णय प्रक्रियेत सहभागी होतात, तिला पंचायती राज व्यवस्था म्हणतात.

• यामुळे लोकशाहीचे विकेंद्रीकरण (Decentralisation) मजबूत होते आणि स्थानिक समस्या स्थानिक पातळीवर सोडवता येतात.

🧐 राष्ट्रीय पंचायती राज दिन म्हणजे काय ?

• हा दिवस 73 वी घटनादुरुस्ती कायदा, 1992 (73rd Constitutional Amendment Act) लागू होऊन पंचायती राज संस्थांना घटनात्मक दर्जा मिळाल्याच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो.

• 24 एप्रिल 1993 पासून 73 वी घटनादुरुस्ती (1992) कायदा लागू झाला.

• 24 एप्रिल हा दिवस भारताच्या राजकीय इतिहासातील 'विकेंद्रीकरणाचा' सुवर्णक्षण मानला जातो.

• मुख्य उद्देश - ग्रामीण विकेंद्रीकरणाच्या प्रगतीचा आढावा घेणे आणि ग्रामीण विकासात उत्कृष्ट योगदान देणाऱ्या ग्रामपंचायतींचा गौरव करणे.

✅ पहिला पंचायती राज दिन केव्हा साजरा झाला ?

• पहिला अधिकृत राष्ट्रीय पंचायती राज दिन 2010 मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखाली साजरा करण्यात आला.

✍️ राष्ट्रीय पंचायती राज दिन 2026 थीम काय ?

• या वर्षीची थीम “सशक्त पंचायत, सर्वांगीण विकास” (Sashakt Panchayat, Sarvangeen Vikas) ही आहे.

यामध्ये ई-ग्राम स्वराज (e-Gram Swaraj) च्या माध्यमातून डिजिटल गव्हर्नन्स मजबूत करणे आणि 2047 पर्यंत 'विकसित भारत' चे स्वप्न साकारण्यावर भर दिला आहे.

🧐 73 वी घटनादुरुस्ती काय आहे ?

• 73 वी घटनादुरुस्ती कायदा, 1992 हा भारतातील ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेला घटनात्मक दर्जा देणारा महत्त्वाचा कायदा आहे.

• या दुरुस्तीमुळे भारताची शासनव्यवस्था केंद्र – राज्य या दोन स्तरांपासून बहुस्तरीय (Multi-level Governance) झाली.

• ही दुरुस्ती राज्याच्या मार्गदर्शक तत्त्वांतील (Directive Principles of State Policy) कलम 40 ला प्रत्यक्ष स्वरूप देते.

🎯 73 व्या घटनादुरुस्तीची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये :

1) संविधानात भाग IX जोडला :

या दुरुस्तीने संविधानात भाग IX (Part IX) समाविष्ट करण्यात आला.

यात कलम 243 ते 243-O पर्यंत पंचायती राज व्यवस्थेची रचना, अधिकार आणि निवडणूक प्रक्रिया स्पष्ट केली आहे.

2) 11वे परिशिष्ट (11th Schedule) :

या घटनादुरुस्तीद्वारे राज्यघटनेत 11वे परिशिष्ट जोडण्यात आले,

यामध्ये 29 विषय पंचायती राज संस्थांकडे सोपविण्यात आले.

उदाहरणार्थ - जमीन सुधारणा, लघु सिंचन, ग्रामीण विद्युतीकरण, पशुसंवर्धन इत्यादी.

3) ग्रामसभा – लोकशाहीचा पाया :

कलम 243A अंतर्गत ग्रामसभा ही पंचायती राज व्यवस्थेची मूलभूत एकक मानली गेली.

ग्रामसभेत गावातील सर्व नोंदणीकृत मतदार सहभागी होतात. त्यामुळे ग्रामसभा ही भारतातील प्रत्यक्ष लोकशाहीचे (Direct Democracy) एकमेव उदाहरण आहे.

4) त्रिस्तरीय पंचायत व्यवस्था :

कलम 243B आणि 243C नुसार पंचायत व्यवस्था तीन स्तरांवर राबवली जाते:

1. ग्रामपंचायत (Village Level)

2. पंचायत समिती / मध्य स्तर (Block/Mandal Level)

3. जिल्हा परिषद (District Level)

📌 अपवाद - 20 लाखांपेक्षा कमी लोकसंख्या असलेल्या राज्यांना मध्य स्तर (पंचायत समिती) ठेवणे बंधनकारक नाही. लोकसंख्या कमी असल्यामुळे ते मध्य स्तर गाळू शकता.

5) आरक्षण व्यवस्था (कलम 243D) :

SC/ST आरक्षण - अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींना लोकसंख्येच्या प्रमाणात आरक्षण दिले जाते.

महिलांसाठी आरक्षण - किमान 1/3 (33%) जागा महिलांसाठी राखीव ठेवणे बंधनकारक करण्यात आले. यात SC/ST महिलांसाठी उप-आरक्षण देखील समाविष्ट आहे.

(नोंद: महाराष्ट्रात महिलांसाठी आरक्षण 50% आहे.)

📌 सध्याची स्थिती: सध्या भारतात पंचायती राज संस्थांमध्ये एकूण प्रतिनिधींपैकी 49.75% महिला प्रतिनिधी आहेत.

6) पंचायतांचा कार्यकाळ आणि विसर्जन (कलम 243E):

कलम 243E नुसार पंचायतांचा कार्यकाळ 5 वर्षे निश्चित करण्यात आला आहे.

जर पंचायत मुदतपूर्व विसर्जित झाली, तर 6 महिन्यांच्या आत निवडणूक घेणे बंधनकारक आहे.

नवीन पुनर्रचित पंचायत केवळ उर्वरित काळासाठीच (Remainder Term) अस्तित्वात राहते.

7) दोन स्वतंत्र वैधानिक संस्थांची स्थापना :

राज्य निवडणूक आयोग (SEC) - कलम 243K अंतर्गत पंचायत निवडणुकांसाठी राज्य निवडणूक आयोग स्थापन करण्यात आला.

राज्य वित्त आयोग (SFC) - कलम 243-I नुसार, पंचायतींची आर्थिक स्थिती सुधारण्यासाठी आणि कर वाटपाच्या शिफारशींसाठी दर 5 वर्षांनी राज्यपालांद्वारे राज्य वित्त आयोगाची स्थापना केली जाते.

✍️ राज्य वित्त आयोगाचे काम -

पंचायतांच्या आर्थिक स्थितीचा आढावा घेणे

कर वाटपाबाबत शिफारस करणे

अनुदानासंबंधी सूचना देणे

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

राष्ट्रीय पंचायती राज दिन → 24 एप्रिल

संदर्भ → 73 वी घटनादुरुस्त (1992), अंमलबजावणी → 24 एप्रिल 1993

पहिल्यांदा साजरा → 2010

भाग IX → कलम 243 ते 243-O → पंचायती राज व्यवस्थेची रचना, अधिकार आणि निवडणूक प्रक्रिया

11वे परिशिष्ट → पंचायती राज संस्थांकडे सोपविण्यात आलेले 29 विषय

500 Years of the First Battle of Panipat

📚 Subject : GS - इतिहास

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 21 एप्रिल 2026 रोजी ऐतिहासिक 'पानिपतच्या पहिल्या युद्धाला' 500 वर्षे पूर्ण झाली. हे युद्ध बाबर आणि खालीलपैकी कोणामध्ये झाले होते ?

1. बहादूर शाह
2. इब्राहिम लोदी
3. राणा सांगा
4. शेरशाह सुरी

उत्तर: इब्राहिम लोदी

📰 बातमी काय ?

• 21 एप्रिल 2026 रोजी पहिल्या पानिपतच्या लढाईला 500 वर्षे पूर्ण झाली.

• 21 एप्रिल 1526 रोजी झालेल्या या युद्धात बाबरने इब्राहिम लोदीचा पराभव केला.

• या विजयामुळे दिल्ली सल्तनतीचा अंत झाला आणि भारतात मुघल साम्राज्याची सुरुवात झाली.

⚔️ पहिली पानिपतची लढाई का झाली ?

✍️ पहिली पानिपतची लढाई ही केवळ दोन राजांमधील सत्ता संघर्ष नव्हती, तर भारताच्या राजकीय इतिहासाला वळण देणारी घटना होती.

1) इब्राहिम लोदी -

• त्या काळात दिल्लीवर लोदी वंशाचा सुलतान इब्राहिम लोदी राज्य करत होता.
• इब्राहिम लोदीच्या जुलमी राजवटीला कंटाळलेले पंजाबचे गव्हर्नर दौलताखान लोदी आणि इब्राहिमच लोदीचे काका आलम खान यांनी बाबरला इब्राहिम लोदीविरुद्ध मदत करण्याचे आमंत्रण दिले.

2) बाबर -

• मध्य आशियातील स्वतःचे साम्राज्य गमावल्यानंतर जहीर-उद-दीन मुहम्मद बाबर याने भारताकडे आपला मोर्चा वळवला.
• बाबरला भारतात नवीन साम्राज्य उभारण्याची संधी दिसत होती.
• त्यामुळे बाबरने भारताकडे केवळ लुटीसाठी नाही, तर कायमचे राज्य स्थापन करण्याच्या दृष्टीने पाहिले.

🧐 पहिली पानिपतची लढाई कोणात आणि कोठे झाली ?

1) सामना - ही लढाई फरगानाचा (मध्य आशिया) राजकुमार बाबर आणि दिल्लीचा शेवटचा सुलतान इब्राहिम लोदी यांच्यात पानिपतच्या मैदानावर (सध्याचे हरियाणा) झाली.

2) सैन्यबळ - लोदीकडे सुमारे 1,00,000 सैनिक आणि शेकडो युद्धहत्ती होते, तर बाबरकडे केवळ 12,000 सैनिकांची शिस्तबद्ध तुकडी होती.

• संख्याबळाने कमी असूनही तंत्रज्ञानाच्या जोरावर बाबरने हा विजय मिळवला.

🤔 मग बाबर कमी सैन्य असूनही कसा जिंकला ?

बाबरच्या विजयाचे मुख्य कारण त्याची आधुनिक युद्धकौशल्याची रणनीती होती :

1) तुलुघमा पद्धत (Tulughma Tactics) -

• यामध्ये सैन्याची वेगवेगळ्या तुकड्यांमध्ये विभागणी करून शत्रूला दोन्ही बाजूंनी आणि मागून घेरले जायचे.
• यामुळे लोदीचे अवाढव्य सैन्य एकाच ठिकाणी कोंडीत सापडले.

2) रुमी पद्धत (Rumi Device) -

• ही बाबरने उघड्या मैदानावरील युद्धात वापरलेली एक ऑट्टोमन (उस्मानी) तोफखाना व्यूहरचना होती. यामध्ये अनेक तोफा एकमेकांना चामड्याच्या दोऱ्यांनी बांधलेल्या गाड्यांमागे सुरक्षित ठेवून, शत्रूवर अचानक व अचूक तोफगोळ्यांचा मारा केला जायचा.
• बाबरने उघड्या मैदानावरील युद्धात तोफखाना (Artillery) आणि मॅचलॉक (बंदुका) यांचा पहिल्यांदाच मोठ्या प्रमाणावर वापर केला.

3) दारूगोळा आणि तोफखान्याचा वापर -

• भारतात दारूगोळा आधीपासून उपलब्ध असला, तरी मैदानी लढाईत तोफा (Cannons) आणि मॅचलॉक बंदुकांचा (Arquebusiers) यशस्वी वापर करणारा बाबर हा पहिला आक्रमक ठरला.
• तोफांच्या आवाजामुळे लोदीचे हत्ती बिथरले आणि त्यांनी स्वतःच्याच सैन्याला चिरडले.

लढाईचे परिणाम आणि महत्त्व (Significance)

1) सुलतानशाहीचा अंत - इब्राहिम लोदी युद्धभूमीवरच मारला गेला. यासोबतच ३२० वर्षे चाललेली दिल्ली सल्तनत आणि लोदी घराण्याची सत्ता संपुष्टात आली.

2) मुघल साम्राज्याची स्थापना - या लढाईने भारतात मुघल साम्राज्याचा पाया घातला, ज्यांनी पुढील ३०० वर्षांहून अधिक काळ भारतावर राज्य केले आणि देशाच्या कला, संस्कृती व प्रशासनावर मोठा प्रभाव पाडला.

खानवाचे युद्ध (1527) कोणात लढले गेले ?

• या विजयानंतरही बाबरला स्थानिक जनतेचा तीव्र विरोध सहन करावा लागला.

• सत्ता दृढ करण्यासाठी बाबरने 1527 मध्ये खानवाची लढाई लढून राणा संगा यांच्या नेतृत्वाखालील राजपूतांचा पराभव केला.

• 1530 मध्ये मृत्यू होण्यापूर्वी अवघ्या दोन वर्षांत त्याने आपले साम्राज्य बिहारपर्यंत विस्तारले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : First Battle of Panipat

• पहिली पानिपतची लढाई → 21 एप्रिल 1526

• युद्ध कोणामध्ये ? → बाबर विरुद्ध इब्राहिम लोदी

• ठिकाण → पानिपत, (सध्याचे हरियाणा)

• परिणाम → दिल्ली सल्तनतीचा अंत + मुघल साम्राज्याची सुरुवात

• लष्करी नवकल्पना → उघड्या मैदानावरील युद्धात तोफखाना आणि बंदुका यांचा पहिल्यांदाच मोठ्या प्रमाणावर वापर

• पुढील महत्त्वाचे युद्ध → खानवा युद्ध (1527) – बाबर विरुद्ध राणा सांगा

India’s First Pod Taxi Project in Mumbai

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मुंबईत देशातील पहिल्या चालकविरहित आणि AI-चालित 'पॉड टॅक्सी' (ARTS) प्रकल्पाची पायाभरणी करण्यात आली. हा प्रकल्प कोणत्या दोन प्रमुख ठिकाणांना जोडणार आहे ?

1. ठाणे ते नवी मुंबई
2. दादर ते कुलाबा
3. बोरीवली ते अंधेरी
4. कुर्ला ते वांद्रे-कुर्ला संकुल

उत्तर : कुर्ला ते वांद्रे-कुर्ला संकुल

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री. देवेंद्र फडणवीस यांनी मुंबईमध्ये भारतातील पहिल्या पॉड टॅक्सी (Pod Taxi) प्रकल्पाचे, म्हणजेच ऑटोमेटेड रॅपिड ट्रान्झिट सिस्टम (ARTS) चे भूमिपूजन केले.

• मुंबईतील वाहतूक कोंडी फोडण्यासाठी आणि 'लास्ट माईल कनेक्टिव्हिटी'साठी हा प्रकल्प अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे.

🧐 पॉड टॅक्सी म्हणजे काय ?

• पॉड टॅक्सी (Personal Rapid Transit) ही स्वतंत्र एलिव्हेटेड मार्गावर धावणारी, पूर्णपणे चालकविरहित आणि बॅटरीवर चालणारी आधुनिक सार्वजनिक वाहतूक प्रणाली आहे. हे छोटे केबिनसारखे 'पॉड्स' कृत्रिम बुद्धिमत्तेद्वारे (AI) नियंत्रित असतात.

• हे पॉड सामान्य बस किंवा मेट्रोसारखे प्रत्येक स्टेशनवर न थांबता, प्रवाशाने निवडलेल्या ठराविक थांब्यावरच ही टॅक्सी थेट (Non-stop) पोहोचते.

✍️ भारतातील पहिली पॉड टॅक्सी (Pod Taxi) बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• भूमिपूजन - मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे आणि सुनेत्रा पवार यांच्या हस्ते या प्रकल्पाची पायाभरणी करण्यात आली.

• मार्ग - हा प्रकल्प प्रामुख्याने कुर्ला (Kurla) आणि वांद्रे-कुर्ला संकुल (Bandra Kurla Complex) यांना जोडणार आहे.

• अंमलबजावणी संस्था - या प्रकल्पाची अंमलबजावणी मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण (Mumbai Metropolitan Region Development Authority - MMRDA) द्वारे केली जात आहे.

• व्याप्ती - एकूण प्रकल्पाची लांबी सुमारे 8.85 km असेल.

• पहिला टप्पा - पहिल्या टप्प्यात कुर्ला टर्मिनल ते वांद्रे पूर्व दरम्यान 3.36 km चा मार्ग विकसित केला जाईल.

🎯 पॉड टॅक्सी प्रणालीची वैशिष्ट्ये (Key Features) :

• ड्रायव्हरलेस आणि AI-आधारित - या टॅक्सी पूर्णपणे चालकाशिवाय चालतील आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेद्वारे (AI) नियंत्रित केल्या जातील.

• प्रवासी क्षमता - एका पॉडमध्ये जास्तीत जास्त 6 प्रवासी बसू शकतात.

• वेग आणि वारंवारता - कमाल वेग 40 किमी/तास असेल आणि प्रत्येक 15 सेकंदांच्या अंतराने (Headway) पॉड्स उपलब्ध असतील.

• ऊर्जा - या टॅक्सी बॅटरीवर चालणाऱ्या असून त्या एका स्वतंत्र मार्गिकेवरून (Dedicated Guideway) धावतील.

• स्टॉप - पॉड केवळ प्रवाशांनी निवडलेल्या स्थानकांवरच थांबतील, ज्यामुळे वेळ वाचेल.

✍️ मुंबई पॉड टॅक्सी प्रकल्पाचे उद्दिष्टे (Objectives) :

• लास्ट माईल कनेक्टिव्हिटी : रेल्वे स्टेशनवरून वांद्रे-कुर्ला संकुल सारख्या व्यावसायिक केंद्रापर्यंत पोहोचण्यासाठी सुलभ पर्याय उपलब्ध करून देणे.

• वाहतूक कोंडी कमी करणे : वांद्रे-कुर्ला संकुल परिसरातील प्रचंड गर्दी आणि ट्रॅफिक कमी करणे.

• पर्यावरणपूरक : बॅटरीवर चालणारे वाहन असल्याने ध्वनी आणि वायू प्रदूषण कमी होण्यास मदत होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• भारतातील पहिला Pod Taxi प्रकल्प → मुंबई

• प्रणाली → Automated Rapid Transit System (ARTS)

• मार्ग → कुर्ला (Kurla) आणि वांद्रे-कुर्ला संकुल यांना जोडणार

• अंमलबजावणी संस्था → मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण (MMRDA)

• एकूण लांबी → 8.85 किमी

• पहिला टप्पा → 3.36 किमी

World Book and Copyright Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन केव्हा साजरा केला जातो ? 

(NTPC 2021)

1. 19 जानेवारी

2. 23 एप्रिल

3. 27 एप्रिल

4. 13 मे

उत्तर : 23 एप्रिल

📰 बातमी काय ?

• संपूर्ण जगभरात 23 एप्रिल हा दिवस 'जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन' (World Book and Copyright Day) म्हणून साजरा केला जातो.

• या दिवसाला " आंतरराष्ट्रीय पुस्तक दिन " असेही म्हणतात. 

📖 जागतिक पुस्तक दिन 23 एप्रिल रोजी का साजरा करण्यात येतो ? 

• 23 एप्रिल या तारखेला विल्यम शेक्सपियर (William Shakespeare), मिगुएल डी सर्व्हेंटेस (Miguel de Cervantes) आणि इंका गार्सिलासो डे ला वेगा (Inca Garcilaso de la Vega) या लेखकांचा मृत्यू झाला.

• 23 एप्रिल हा जगातील तीन महान लेखकांचा पुण्यतिथी दिवस आहे.

• या दिवसाचे साहित्यिक महत्त्व लक्षात घेऊन, 23 एप्रिल हा दिवस जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन म्हणून साजरा करण्यात येतो

🤔 पहिला जागतिक पुस्तक दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

🧐 जागतिक पुस्तक दिनाची सुरुवात कोणत्या संस्थेने केली ? 

• पहिला जागतिक पुस्तक दिन 23 एप्रिल 1995 रोजी साजरा करण्यात आला.

• जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिनाची सुरुवात संयुक्त राष्ट्रांच्या शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटनेने म्हणजेच युनेस्कोने (UNESCO) केली.

• पुस्तके वाचण्याची सवय वाढवण्याच्या आणि कॉपीराइट अधिकारांबद्दल जागरूकता पसरवण्याच्या उद्देशाने युनेस्कोने (UNESCO) 1995 मध्ये पॅरिस येथे झालेल्या संघटनेच्या सर्वसाधारण सभेत २३ एप्रिल हा दिवस जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन म्हणून साजरा करण्याची घोषणा केली.

• UNESCO चा फूल फॅार्म United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization असा आहे.

• युनेस्को (UNESCO) ही एक आंतरराष्ट्रीय संस्था आहे जी शिक्षण, विज्ञान आणि संस्कृतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी काम करते. 

📖 'जागतिक पुस्तक राजधानी' (World Book Capital) म्हणजे काय ?

• हा युनेस्को (UNESCO) या आंतरराष्ट्रीय संघटनेद्वारे दिला जाणारा एक मानाचा दर्जा (Title) आहे.

• उद्दिष्ट - जगभरात वाचन संस्कृती वाढवणे, पुस्तकांचा प्रसार करणे आणि साक्षरतेला प्रोत्साहन देणे.

• कालावधी - हा दर्जा एका वर्षासाठी दिला जातो. त्याची सुरुवात दरवर्षी 23 एप्रिल (जागतिक पुस्तक दिन) रोजी होते आणि पुढील वर्षीच्या 22 एप्रिलला ती संपते.

• निवडलेले शहर वर्षभर विविध आंतरराष्ट्रीय पुस्तक प्रदर्शने, साहित्यिक कार्यक्रम आणि वाचन मोहिमा राबवते.

🧐 युनेस्कोने 2026 साठी जागतिक पुस्तक राजधानी म्हणून कोणत्या शहराला घोषित केले आहे ?

• युनेस्कोने, 2026 या वर्षासाठी जागतिक पुस्तक राजधानी म्हणून मोरोक्को देशातील रबात (Rabat) या शहराला घोषित केले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Book and Copyright Day

• ‘जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन’ → 23 एप्रिल 

• दुसरे नाव → आंतरराष्ट्रीय पुस्तक दिन

• सुरुवात करणारी संस्था → UNESCO

• पहिला जागतिक पुस्तक दिन → 23 एप्रिल 1995

23 एप्रिल का निवडला? → तीन महान लेखकांच्या पुण्यतिथीमुळे

1. विल्यम शेक्सपियर

2. मिगुएल डी सर्व्हेंटेस

3. इंका गार्सिलासो डे ला वेगा

Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana-III (PMGSY-III)

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मुदतवाढ दिलेल्या 'प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-टप्पा 3' (PMGSY-III) ची अंमलबजावणी कोणत्या केंद्रीय मंत्रालयामार्फत केली जाते ?

1. रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय

2. ग्रामीण विकास मंत्रालय

3. पंचायती राज मंत्रालय

4. कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालय

उत्तर : ग्रामीण विकास मंत्रालय

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या अध्यक्षतेखालील केंद्रीय मंत्रिमंडळाने प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-III (PMGSY-III) ला मार्च 2028 पर्यंत मुदतवाढ देण्यास मंजुरी दिली आहे.

• या निर्णयामुळे ग्रामीण भागातील प्रलंबित रस्ते प्रकल्प पूर्ण होण्यास मदत होणार आहे.

• तसेच ग्रामीण बाजारपेठा, शाळा आणि रुग्णालयांशी संपर्क अधिक मजबूत होणार आहे.

🛣️ प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना (PMGSY) म्हणजे काय ?

• ग्रामीण भागांना सर्व ऋतूंमध्ये (All-Weather Roads) रस्ते संपर्क उपलब्ध करून देणारी केंद्र सरकारची ही एक प्रमुख योजना आहे.

1) योजनेची सुरुवात - मूळ PMGSY योजना 25 डिसेंबर 2000 रोजी सुरू झाली.

• पहिल्या टप्प्यात ही योजना, 100% केंद्र पुरस्कृत योजना (Centrally Sponsored Scheme) म्हणून सुरू करण्यात आली. 

2) मंत्रालय - पंतप्रधान ग्राम सडक योजना, केंद्रीय ग्रामीण विकास मंत्रालया (Ministry of Rural Development) अंतर्गत राबविण्यात येते.

3) तिसरा टप्प्या (Phase-III) - 

• तिसऱ्या टप्प्याची (Phase-III) सुरुवात जुलै 2019 मध्ये करण्यात आली होती.

• पहिल्या दोन टप्प्यांत नवीन रस्ते जोडणीवर भर होता, मात्र तिसऱ्या टप्प्यात (Phase-III) अस्तित्वात असलेल्या मुख्य ग्रामीण मार्गांचे (Through Routes) आणि दुव्यांचे मजबुतीकरण आणि सुधारणा (Upgradation) करण्यावर भर आहे.

🧐 प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-III (PMGSY-III) चे उद्दिष्टे (Aims) : 

• व्याप्ती - एकूण 1,25,000 km ग्रामीण रस्त्यांचे मजबुतीकरण करणे.

• जोडणी - ग्रामीण वस्त्यांना ग्रामीण कृषी बाजार (GrAMs), उच्च माध्यमिक शाळा आणि रुग्णालयांशी जोडणे.

• आर्थिक विकास - शेतीमाल आणि बिगर-शेती उत्पादनांच्या वाहतुकीचा वेळ आणि खर्च कमी करून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देणे.

🎯 प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-III (PMGSY-III) चे प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features of Extension) : 

1) नवीन मुदत -  

• मैदानी भागातील रस्ते आणि पुलांसाठी मार्च 2028 पर्यंत मुदतवाढ दिली आहे. 

• डोंगराळ भागातील पुलांसाठी ही मर्यादा मार्च 2029 पर्यंत असेल.

2) सुधारित निधी -

• मूळ 80,250 कोटी रुपयांवरून अर्थसंकल्पीय तरतूद वाढवून ती आता 83,977 कोटी रुपये करण्यात आली आहे.

3) नवीन मोठे पुल - मंजूर रस्त्यांच्या जोडणीसाठी आवश्यक असलेल्या 161 नवीन मोठ्या पुलांसाठी अंदाजे 961 कोटी रुपये मंजुरी देण्यात आली आहे.

4) हरित रस्ते (Green Roads) - रस्ते बांधणीत प्लास्टिक कचरा आणि 'कोल्ड मिक्स' तंत्रज्ञानाचा वापर करून कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यावर भर दिला जाणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना-III (PMGSY-III)

• PMGSY प्रारंभ (पहिला टप्पा ) → 25 डिसेंबर 2000

• मंत्रालय → केंद्रीय ग्रामीण विकास मंत्रालय

• PMGSY-III प्रारंभ (तिसरा टप्पा ) → जुलै 2019

• मुख्य उद्देश → ग्रामीण रस्त्यांचे उन्नतीकरण

• लक्ष्य → 1.25 लाख किमी रस्ते

• नवीन मुदत → मार्च 2028

• सुधारित निधी → ₹83,977 कोटी

English Language Day 

📚 Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'इंग्रजी भाषा दिन' खालील पैकी कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करण्यात येतो ? 

1. हर्बर्ट स्पेन्सर

2. स्टीफन हॉकिंग

3. विल्यम शेक्सपियर

4. अल्बर्ट आईन्स्टाईन

उत्तर : विल्यम शेक्सपियरचा (William Shakespeare)

🧐 'इंग्रजी भाषा दिन' केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

• दरवर्षी 23 एप्रिल हा दिवस 'इंग्रजी भाषा दिन' म्हणून साजरा केला जातो. 

• इंग्रजी भाषा ही जगातील सर्वात जास्त वापरली जाणारी आणि बोलली जाणारी भाषा आहे.

• आज इंग्रजी भाषेने जगभरातील शब्द, संकल्पना आणि सांस्कृतिक गोष्टींवर प्रभाव टाकला आहे.

• इंग्रजी भाषेची लोकप्रियता आणि तिच्या वैशिष्ट्यांचे स्मरण करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

🤔 'इंग्रजी भाषा दिन' कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करण्यात येतो ? 

• प्रसिद्ध इंग्रजी कवी आणि लेखक विल्यम शेक्सपियर यांच्या सन्मानार्थ इंग्रजी भाषा दिन साजरा केला जातो.

• इंग्रजी भाषेला समृद्ध करण्यात शेक्सपियरने महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

• 23 एप्रिल हा दिवस 'इंग्रजी भाषा दिन' म्हणून निवडण्यात आला कारण या दिवशी विल्यम शेक्सपियर (William Shakespeare) यांचा जन्मदिवस आणि पुण्यतिथी दोन्ही आहे.

• विल्यम शेक्सपियर यांचा जन्म 23 एप्रिल 1564 रोजी झाला तर त्यांचे निधन 23 एप्रिल 1616 रोजी झाले.

🏛️ 'इंग्रजी भाषा दिनाची स्थापना कोणी आणि केव्हा केली ? 

• संयुक्त राष्ट्राने( United Nations) 2010 मध्ये इंग्रजी भाषा दिनाची स्थापना केली.

• संयुक्त राष्ट्रांनी इंग्रजी भाषेच्या संस्कृती, इतिहास आणि कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी

• तसेच संयुक्त राष्ट्रांच्या सर्व 6 अधिकृत भाषांना (अरबी, चिनी, इंग्रजी, फ्रेंच, रशियन, स्पॅनिश) समान रीतीने प्रोत्साहन देण्यासाठी हा दिवस साजरा करण्यात येतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : English Language Day

• ‘इंग्रजी भाषा दिन’ → 23 एप्रिल 

• सन्मानार्थ → विल्यम शेक्सपियर

• विल्यम शेक्सपियर जन्म → 23 एप्रिल 1564

• विल्यम शेक्सपियर निधन → 23 एप्रिल 1616

• स्थापना वर्ष → 2010 (संयुक्त राष्ट्र)

• मुख्य उद्देश → इंग्रजी भाषेचा इतिहास, संस्कृती आणि योगदानाचा सन्मान करण्यासाठी