Shaheed Diwas 

भारत मातेचे थोर सुपुत्र, स्वातंत्र्यसैनिक भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांना पुण्यतिथी दिनी विनम्र आदरांजली 🙏💐💐

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) स्वातंत्र्यसैनिक भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना ------- रोजी फाशी देण्यात आली.

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती, SSC MTS 2022,2023) 

1. 25 मार्च 1932

2. 23 मे 1931

3. 23 मार्च 1931

4. 21 एप्रिल 1930

उत्तर : 23 मार्च 1931

शहीद-ए-आझम भगतसिंग : 

• जन्म : भगतसिंग यांचा जन्म 28 सप्टेंबर 1907 रोजी ब्रिटिश भारतात बंगा, पंजाब, (आता पाकिस्तानमध्ये) येथे एका शीख कुटुंबात झाला. 

• भगतसिंग यांचे वडील किशन सिंग आणि काका अजित सिंग हे स्वातंत्र्यसैनिक होते. 

• 1919 मध्ये झालेल्या जालियनवाला बाग हत्याकांडामुळे भगतसिंग यांच्या मनावर खोलवर परिणाम झाला. 

• वयाच्या 12 व्या वर्षी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी लढण्याची त्यांनी शपथ घेतली.

• स्वातंत्र्य लढ्यासाठी तरुणांना एकत्रित करण्यासाठी 1926 मध्ये भगतसिंग यांनी नौजवान भारत सभेची स्थापना केली.

• भगतसिंग यांना प्रेमाने शहीद-ए-आझम (अर्थ : महान शहीद) म्हणून ओळखले जाते.  

हुतात्मा शिवराम हरी राजगुरू : 

• हुतात्मा शिवराम हरी राजगुरू हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील एक सशस्त्र क्रांतिकारक होते. 

• जन्म : 24 ॲागस्ट 1908 रोजी पुणे जिल्ह्यातील खेड या गावी एका मध्यमवर्गीय घरात त्यांचा जन्म झाला.

(त्यांच्या स्मरणार्थ खेड या गावचे राजगुरुनगर असे नामकरण करण्यात आले.)

• पुढे हिंदुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी सुरू झाल्यावर ते या क्रांतिसैन्याचे सैनिक बनले.

• संस्कृत व मराठीबरोबरच इंग्रजी, कन्नड, मलयाळम्, हिंदी व उर्दू या भाषाही त्यांना चांगल्या अवगत होत्या.

• त्यांचा बंदुकीचा नेम अचूक होता. त्यांना हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनचा (HSRA) " गनमॅन " म्हटले जात.

हुतात्मा सुखदेव थापर : 

• जन्म : सुखदेव थापर यांचा जन्म 15 मे 1907 रोजी पंजाबमधील लुधियाना येथे झाला. 

• स्वातंत्र्यलढ्यातील तरुण भरतीसाठी त्यांनी प्रशिक्षण शिबिरेही आयोजित केली.

• त्यांनी तरुणांना एकत्र जमविण्यास सुरुवात केली. 

• ते हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) चे सदस्य होते. 

• त्यांनी ‘ हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन ‘च्या वाङ्‌मयाचा तरुणांत प्रचार केला. 

• जे.पी. सॉन्डर्स यांच्या हत्येची अंमलबजावणी आणि नियोजन करण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. 

• त्यांनी कैद्यांना होणाऱ्या अमानुष वागणुकीच्या निषेधार्थ 1929 च्या तुरुंग उपोषणात भाग घेतला.

अटक, खटला आणि फाशी : 

• पोलिसांच्या लाठीहल्ल्यात लाला लजपत राय यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्या मृत्यूचा बदला म्हणून 1928 मध्ये (लाहोर कट प्रकरण) पोलिस अधिकारी जे. पी. साँडर्स याला भगतसिंग, राजगुरू आणि आझाद यांनी गोळ्या घालून ठार केले.

• 18 एप्रिल 1929 रोजी, दडपशाही ब्रिटीश कायद्यांचा निषेध करण्यासाठी भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीत केंद्रीय विधानसभेत बॉम्ब फेकला आणि ते स्वतः हून अटक झाले.

• नंतर लाहोर कट प्रकरणात खुनाचा आरोप त्यांच्यावर ठेवण्यात आला. 

• त्यांच्यावर खटला चालवण्यात आला, त्यांना दोषी ठरवण्यात आले.

• भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली. 

• 23 मार्च 1931 रोजी लाहोर येथे भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना फाशी देण्यात आली.

• दरवर्षी 23 मार्च हा दिवस स्वातंत्र्यसैनिक भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांना श्रद्धांजली म्हणून शहीद दिन म्हणून पाळला जातो

PRARAMBH 2026

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'प्रारंभ 2026' (‘PRARAMBH 2026’) या देशव्यापी उपक्रमाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

1. शेतकऱ्यांची कर्जमाफी करणे

2. GST दर सुधारणा करणे

3. कस्टम ड्युटी कमी करणे

4. आयकर कायदा 2025 ची अंमलबजावणी सुलभ करणे

उत्तर : आयकर कायदा 2025 ची अंमलबजावणी सुलभ करणे

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने 1 एप्रिल 2026 पासून लागू होणाऱ्या आयकर कायदा 2025 च्या अंमलबजावणीसाठी 'प्रारंभ 2026' (‘PRARAMBH 2026’) हा देशव्यापी जनजागृती अभियान सुरू केला आहे.

🧐 'प्रारंभ 2026' (PRARAMBH 2026) म्हणजे नेमकं काय ?

• ‘PRARAMBH 2026’ फूल फॅार्म Policy Reform and Responsible Action for Mission Viksit Bharat हा आहे.

• मराठीत - " मिशन विकसित भारतासाठी धोरणात्मक सुधारणा आणि जबाबदार कृती " असा त्याचा अर्थ होतो.

• 'प्रारंभ 2026' हा एक राष्ट्रीय स्तरावरील जागरूकता आणि मार्गदर्शन उपक्रम आहे.

• यामध्ये करदात्यांना नवीन आयकर कायद्याच्या नियमांबद्दल स्पष्ट आणि सोपी माहिती देऊन त्यांना अडचण न येता करप्रणालीशी जुळवून घेता येईल, यावर भर दिला आहे.

🎯 'प्रारंभ 2026' हा उपक्रम का सुरू करण्यात आला ?

• नवीन आयकर कायदा लागू होताना अनेकांना त्यातील बदल समजणे कठीण जाते.

• ही अडचण कमी करून करप्रणाली अधिक पारदर्शक, सोपी आणि विश्वासार्ह बनवण्यासाठी हा उपक्रम सुरू करण्यात आला आहे.

⚙️'प्रारंभ 2026' या उपक्रमात कोणत्या संस्था सहभागी आहेत ?

• हा उपक्रम अर्थ मंत्रालया (Ministry of Finance) अंतर्गत राबवला जात असून केंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळ (Central Board of Direct Taxes - CBDT) ही प्रमुख अंमलबजावणी करणारी संस्था आहे.

🧐 'प्रारंभ 2026' या उपक्रमाचे मुख्य वैशिष्ट्ये : 

1) जनजागृती मोहीम :

• मुद्रित, टीव्ही, रेडिओ, डिजिटल आणि सोशल मीडिया अशा बहुमाध्यमीय प्रसार माध्यमांद्वारे करसंबंधित माहिती मोठ्या प्रमाणावर लोकांपर्यंत पोहोचवली जाईल.

2) सोपे मार्गदर्शन :

• वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs) आणि मार्गदर्शक साहित्यामुळे जटिल नियम सहज समजतील.

3) AI सहाय्य (Kar Saathi):

• ‘Kar Saathi’ हा AI chatbot करदात्यांच्या प्रश्नांना त्वरित उत्तरे देतो.

4) Income Tax Website 2.0:

• नवीन वेबसाइटमुळे नेव्हिगेशन सोपे झाले असून सेवा जलद आणि user-friendly झाली आहे.

5) सर्वसमावेशकता :

• विविध भाषांमध्ये माहिती उपलब्ध करून अधिक लोकांना या प्रणालीचा फायदा मिळेल.

6) कार्यशाळा : 

• नवीन कायद्याची कार्यक्षम आणि एकसमान अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्यासाठी देशभरातील अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षण देण्यात येईल.

7) आयकर सेवा केंद्र सहाय्य : 

• डिजिटल सुविधा नसलेल्या करदात्यांना सहाय्य करण्यासाठी प्रत्यक्ष मदत केंद्रे उपलब्ध करून देण्यात येतील.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : PRARAMBH 2026

• प्रारंभ 2026 — आयकर कायदा 2025 साठी जागरूकता अभियान

• मंत्रालय — अर्थ मंत्रालय

• प्रमुख साधने — Kar Saathi (AI chatbot), Website 2.0

• उद्देश — करप्रणाली अधिक पारदर्शक, सोपी आणि विश्वासार्ह बनविण्यासाठी

World Meteorological Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक हवामान दिना बद्दल योग्य विधान/ विधाने असलेला पर्याय निवडा.

अ) 23 मार्च हा दिवस 'जागतिक हवामान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

ब) " आजचे निरीक्षण, उद्याचे संरक्षण " ही या दिनासाठी 2026 ची संकल्पना आहे.

पर्याय :

1. फक्त अ बरोबर

2. फक्त ब बरोबर 

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर

4. अ आणि ब दोन्ही चूक 

उत्तर : अ आणि ब दोन्ही बरोबर

🧐 जागतिक हवामान दिन केव्हा आणि का साजरी करतात ? 

• जगभरात 23 मार्च हा दिवस 'जागतिक हवामान दिन' म्हणून साजरा केला जातो. 

• हवामानातील अनपेक्षित बदलांमुळे मानवी साधनसंपत्तीचे तसेच इतर प्राणी - पक्ष्यांचेही नुकसान होते. 

• हा दिवस लोकांना हवामान आणि हवामानाबद्दल शिक्षित करण्याची आणि हवामानविषयक धोक्यांबद्दल जागरूक करण्याची संधी प्रदान करतो. 

• हा दिवस लोकांना पृथ्वीच्या वातावरणाचे रक्षण करण्यात त्यांच्या भूमिकेबद्दल जागरूक करण्यासाठी देखील पाळला जातो.

• त्याचबरोबर राष्ट्रीय हवामान आणि जलविज्ञान सेवांचे समाजाच्या सुरक्षिततेसाठी आणि कल्याणासाठी आवश्यक योगदान महत्व हा दिवस अधोरेखित करतो.

🧐 23 मार्च हा दिवस जागतिक हवामान दिन म्हणून का साजरा करतात ? 

• 23 मार्च 1950 रोजी जागतिक हवामान संस्था (World Meteorological Organization) ची स्थापना करण्यात आली. 

• जागतिक हवामान संघटनेच्या स्थापनेच्या स्मरणार्थ 23 मार्च हा दिवस जागतिक हवामान दिन म्हणून साजरा करतात. 

🤔 पहिला जागतिक हवामान दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• जागतिक हवामान दिन पहिल्यांदा 23 मार्च 1961 रोजी साजरा करण्यात आला.

🎯 जागतिक हवामान दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ? 

• " आजचे निरीक्षण, उद्याचे संरक्षण " ("Observing Today, Protecting Tomorrow") ही जागतिक हवामान दिन 2026 ची संकल्पना आहे. 

• अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाद्वारे केलेले हवामानाचे अचूक निरीक्षण हे नैसर्गिक आपत्तींपासून मानवी जीवनाचे रक्षण करण्यास मदत करते.

• निरीक्षण आणि या माहितीच्या आधारे शेती आणि पर्यावरणाचे योग्य नियोजन केल्यानेच भविष्यातील शाश्वत विकासाचा पाया मजबूत होतो. - हे या वर्षीच्या संकल्पनेतून स्पष्ट होते.

✍️ जागतिक हवामान संस्था (World Meteorological Organization) बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• जागतिक हवामान संस्थेची (WMO) ची निर्मिती आंतरराष्ट्रीय हवामान संघटना (IMO) पासून झाली.

• 23 मार्च 1950 रोजी जागतिक हवामान संस्थेची स्थापना करण्यात आली.

• WMO ही संयुक्त राष्ट्रांची (United Nations ) विशेष एजन्सी आहे. 

• WMO हवामानशास्त्र (हवामान आणि हवामान), ऑपरेशनल हायड्रोलॉजी आणि संबंधित भूभौतिकीय विज्ञाना संदर्भात काम करते. 

• मुख्यालय (Headquarters) : जागतिक हवामान संस्थेचे मुख्यालय स्विझरलँड देशात जिनिव्हा (Geneva) शहरात आहे. 

• भारत हा जागतिक हवामान संस्थेचा (WMO) सदस्य आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Meteorological Day

• जागतिक हवामान दिन — 23 मार्च

• कारण — जागतिक हवामान संस्था (WMO) स्थापना - 23 मार्च 1950

• पहिल्यांदा साजरा — 23 मार्च 1961

• मुख्य उद्देश — हवामान जागरूकता + आपत्ती संरक्षण

• 2026 थीम — “आजचे निरीक्षण, उद्याचे संरक्षण”

World Water Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक जल दिन कधी साजरा केला जातो ? 

1. 31 मार्च

2. 22 मार्च

3. 8 मार्च

4. 1 मार्च

उत्तर : 22 मार्च

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 22 मार्च रोजी जागतिक जल दिन साजरा केला जातो. 

🧐 जागतिक जल दिन का साजरी करतात ? 

• जागतिक जल दिन गोड्या पाण्याच्या महत्त्वावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी 

• गोड्या पाण्याच्या संसाधनांच्या संवर्धनासाठी आणि शाश्वत व्यवस्थापनासाठी 

• तसेच त्यासंदर्भात जनजागृती करण्यासाठी दरवर्षी जगभरात साजरा केला जातो. 

• हा दिवस शाश्वत विकास ध्येय (SDG) 6 : 2030 पर्यंत सर्वांसाठी पाणी आणि स्वच्छता याच्या समर्थनार्थ जागतिक जलसंकटाचा सामना करण्यासाठी कृती करण्याबद्दल प्रोत्साहित करतो.

🤔 जागतिक जल दिन कोणी घोषित केला ? 

• जागतिक जल दिनाची कल्पना पहिल्यांदा 1992 मध्ये रिओ दि जानेरो (Rio de Janeiro) येथे झालेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या पर्यावरण आणि विकास परिषदेत (United Nations Conference on Environment and Development) मांडण्यात आली होती.

• संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने (United Nations General Assembly ) 22 मार्च हा दिवस जागतिक जल दिन म्हणून घोषित केला.

🧐 पहिला जागतिक जल दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• पहिला जागतिक जल दिन 22 मार्च 1993 रोजी साजरी करण्यात आला. 

📢 जागतिक जल दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ? 

What is the theme of World Water Day 2026 ?

• जागतिक जल दिन 2026 ची अधिकृत संकल्पना (थीम) "पाणी आणि लिंगभाव" (Water and Gender) अशी आहे. 

• या वर्षीच्या मोहिमेचे मुख्य घोषवाक्य "जिथे पाणी वाहते, तिथे समानता वाढते" (Where Water Flows, Equality Grows) हे आहे. 

🎯 या संकल्पनेशी संबंधित महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत :

• मुख्य उद्देश : जलसंकटाचा महिला आणि मुलींवर होणारा विषम परिणाम अधोरेखित करणे आणि जल व्यवस्थापनात त्यांना समान अधिकार मिळवून देणे हा या संकल्पनेचा मूळ उद्देश आहे.

• महत्त्व : अनेक देशांत महिलांना पाणी भरण्यासाठी दररोज तासनतास खर्च करावे लागतात, ज्यामुळे त्यांच्या शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम होतो. ही संकल्पना या समस्यांकडे जगाचे लक्ष वेधते.

• शाश्वत विकास ध्येय (SDG 6) : यंदाची ही थीम 'सर्वांसाठी स्वच्छ पाणी आणि स्वच्छता' या 2030 पर्यंतच्या उद्दिष्टाला (Sustainable Development Goal 6) पाठबळ देते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Water Day

• जागतिक जल दिन — 22 मार्च

• घोषणा (UNGA) — 1992 (रिओ दि जानेरो परिषद)

• पहिला साजरा — 22 मार्च 1993

• मुख्य उद्देश — गोड्या पाण्याचे संवर्धन + शाश्वत व्यवस्थापन

• 2026 थीम — "पाणी आणि लिंगभाव" (Water and Gender)

• घोषवाक्य — “जिथे पाणी वाहते, तिथे समानता वाढते”

World Happiness Report 2026

📚 Subject : GS - रिपोर्ट

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 च्या जागतिक आनंद अहवाल (वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट) नुसार भारताचा क्रमांक किती आहे ? 

1. 65

2. 99

3. 104

4. 116

उत्तर : 116

📰 बातमी काय ? 

• ‘आंतरराष्ट्रीय आनंद दिना’ निमित्त, संयुक्त राष्ट्रांनी जगातील सर्वात आनंदी देशांची यादी जाहीर केली.

• आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन दरवर्षी 20 मार्च रोजी साजरी करण्यात येतो. 

🧐 वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 2026 कोणी प्रकाशित केला ? 

• ऑक्सफर्ड विद्यापीठाच्या वेलबीइंग रिसर्च सेंटरने गॅलप आणि यूएन सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट सोल्युशन्स नेटवर्क च्या भागीदारीत वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 20 मार्च रोजी प्रकाशित केला. 

• हा अहवाल तयार करताना देशातील उत्पन्न, सामाजिक आधार, निरोगी आयुष्य , स्वातंत्र्य, उदारता आणि भ्रष्टाचाराचे प्रमाण या महत्त्वाच्या निकषांचा विचार केला जातो. 

😊 जगातील सर्वात आनंदी देश कोणता ? 

• वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 2026 नुसार फिनलंड सलग नवव्या वर्षी जगातील सर्वात आनंदी देश ठरला आहे. 

• अहवालानुसार फिनलंडचे लोक सर्वात आनंदी आहे. 

1. फिनलंड (Finland) - पहिला

2. आइसलँड (Iceland) - दुसरा

3. डेन्मार्क (Denmark) - तिसरा

😥 वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 2026 नुसार सर्वात कमी आनंदी देश कोणता ? 

• अफगाणिस्तान हा सर्वात शेवटच्या म्हणजे च 147 व्या क्रमांकावर असून 

• वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 2026 नुसार अफगाणिस्तान हा जगातील सर्वात कमी आनंदी देश आहे. 

शेवटचे तीन देश - 

3) मलावी (Malawi) - 145 वा क्रमांक

2) सिएरा लिओन (Sierra Leone) - 146 वा क्रमांक

1) अफगाणिस्तान (Afghanistan) - 147 वा क्रमांक

🇮🇳 वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 2026 मध्ये भारताचा क्रमांक कितवा ?  

• 2026 मध्ये भारताचा 116 वा क्रमांक आहे.

➫ (तर 2025 मध्ये भारताचा 118 वा क्रमांक होता. ) 

🌍 वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 2026 मध्ये भारत आणि शेजारील देशांचा क्रमांक : 

• चीन – 65 वा क्रमांक

• नेपाळ – 99 वा क्रमांक 

• पाकिस्तान – 104 वा क्रमांक 

• भारत – 116 वा क्रमांक

• बांग्लादेश – 127 वा क्रमांक

• म्यानमार - 129 वा क्रमांक

• श्रीलंका – 134 वा क्रमांक

नोट : वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 2026 मध्ये भारतापुढे चीन, नेपाळ आणि पाकिस्तान हे देश आहे हे लक्षात ठेवा. 



Sarhul Festival 

📚 Subject : GS - इतिहास- कला आणि संस्कृती - सण आणि उत्सव 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतातील कोणत्या राज्यात 'सरहुल उत्सव' साजरा केला जातो ? 

(MPSC 2017, SSC 2019, दिल्ली पोलीस 2020)  

1. ओडिशा

2. आसाम

3. झारखंड

4. छत्तीसगड

उत्तर : झारखंड

📰 बातमी काय ? 

• 21 मार्च 2026 रोजी झारखंड आणि छोटानागपूर प्रदेशातील आदिवासी समुदायांद्वारे मोठ्या उत्साहाने " सरहुल उत्सव " साजरा केला. 

✍️ सरहुल उत्सवा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• नवीन वर्ष आणि वसंत ऋतूचे आगमन सरहुल उत्सवाने साजरे केले जाते. 

• 'साल वृक्षाची पूजा' असा सरहुल या शब्दाचा अर्थ आहे.

• या दिवशी आदिवासी लोक साल वृक्षाची (शोरिया रोबस्टा) पूजा करतात.

• साल वृक्षाला ते नैसर्गिक आपत्तींपासून गावांचे रक्षण करणाऱ्या " सरना देवीचे " निवासस्थान मानतात.

• सरहुल उत्सव हा आदिवासी समुदायाचा नवीन वर्षाचा उत्सव आहे जो निसर्गपूजेवर केंद्रित आहे.

• हा सण निसर्गाची, विशेषतः झाडे आणि जंगलांची पूजा करण्यासाठी साजरा केला जातो.

• सरहुल उत्सव हा सण सूर्य आणि पृथ्वीच्या प्रतीकात्मक मिलनाचा उत्सव म्हणून देखील साजरा केला जातो.

• हे पवित्र मिलन जीवन टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यक मानले जाते, कारण ते सूर्याच्या किरणांना मातीत मिसळण्यास सक्षम करते, ज्यामुळे वाढ होण्यास मदत होते.

• हा सण ओरांव, मुंडा, संताल, खाडिया आणि हो यांसह अनेक जमाती साजरा करतात.

• आदिवासी लोक सरहुल विधी पूर्ण केल्यानंतरच त्यांच्या शेतात नांगरणी, पिके पेरणी आणि वन्य वस्तू गोळा करण्यास सुरुवात करतात.

🤔 हिंदू कॅलेंडरच्या कोणत्या महिन्यात सरहुल सण साजरा केला जातो ? 

🧐 In which month of the Hindu calendar is the Sarhul festival celebrated ? 

(SSC CGL 2022)

• सरहुल सण दरवर्षी चैत्र महिन्यात साजरा केला जातो. 

• हिंदू कॅलेंडरनुसार नवीन वर्षाची सुरुवात म्हणून चैत्र महिन्याच्या तृतीयेला हा उत्सव साजरा केला जातो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : सरहुल उत्सव

• हिंदू कॅलेंडरनुसार → चैत्र महिना (तृतीया)

• सरहुल → साल वृक्षाची पूजा (निसर्गपूजा) 

• उत्सव → नवीन वर्ष + वसंत ऋतूचे आगमन

• कृषी संबंध → सरहुलनंतरच नांगरणी + पेरणी + वनउत्पादन संकलन सुरू होते

• क्षेत्र → झारखंड आणि छोटानागपूर प्रदेशातील आदिवासी समुदाय

Small Hydro Power Development Scheme

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, केंद्रीय मंत्रिमंडळाने लघु जलविद्युत विकास योजनेला मंजुरी दिली. तर या योजने अंतर्गत केंद्र सरकारने एकूण किती कोटी रुपयांच्या खर्चाला मंजुरी दिली आहे ?

1. 2,584.60 कोटी रुपये

2. 1,000 कोटी रुपये

3. 3400.80 कोटी रुपये

4. 500.30 कोटी रुपये

उत्तर : 2,584.60 कोटी रुपये

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय मंत्रिमंडळाने, सुमारे 1500 मेगावॅट क्षमतेचे लघु जलविद्युत प्रकल्प उभारण्यासाठी आर्थिक वर्ष 2026-27 ते आर्थिक वर्ष 2030-31 या कालावधीसाठीच्या लघु जलविद्युत विकास योजनेला मंजुरी दिली.

🧐 लघु जलविद्युत विकास योजना म्हणजे नेमकं काय ?

🧐 What is a ‘Small Hydro Projects Development Scheme’ ?

• ही एक केंद्र प्रायोजित (Centrally Sponsored) नवीकरणीय ऊर्जा योजना आहे.

• यामध्ये 1 ते 25 मेगावॅट क्षमतेचे लघु जलविद्युत प्रकल्प (Small Hydro Projects) उभारण्यावर भर दिला जातो.

• ही योजना विशेषतः दुर्गम आणि डोंगराळ भागात वीज निर्मिती वाढवण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.

🎯 ही योजना का महत्त्वाची आहे ?

• भारतामध्ये अजूनही लघु जलविद्युत क्षेत्रात मोठी क्षमता वापरात आलेली नाही.

• मोठ्या जलविद्युत प्रकल्पांमुळे मोठ्या प्रमाणावर भूसंपादन, प्रचंड जंगलतोड आणि स्थानिक समुदायांचे विस्थापन यांसारख्या पर्यावरणीय समस्या निर्माण होतात. 

• या विपरीत लहान प्रकल्पांत मोठ्या प्रकल्पांसारख्या समस्या निर्माण होत नाही. 

• लघु जलविद्युत प्रकल्प अधिक शाश्वत पर्याय मानला जातो.

• डोंगराळ आणि दुर्गम भागातील वीज टंचाई दूर करण्यासाठी ही योजना महत्त्वाची आहे.

⚙️ योजना कशी कार्य करते ?

• ही योजना नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (Ministry of New and Renewable Energy) मार्फत राबवली जाते.

• राज्य सरकारे आणि इतर संस्था प्रकल्प उभारतात आणि त्यांना केंद्र सरकारकडून आर्थिक मदत दिली जाते.

 🎯 मुख्य वैशिष्ट्ये :

आर्थिक तरतूद : 

• केंद्र सरकारने या योजनेसाठी 2,584.60 कोटी रुपये खर्चाला मंजुरी दिली आहे 

• या निधीमुळे सुमारे ₹15,000 कोटींची एकूण गुंतवणूक अपेक्षित आहे.

💰आर्थिक मदत (Central Financial Assistance) :

1) ईशान्येकडील राज्ये आणि सीमावर्ती जिल्हे : 

• प्रति मेगावॅट 3.6 कोटी रुपये किंवा प्रकल्प खर्चाच्या 30% (जे कमी असेल ते).

• प्रति प्रकल्प 30 कोटी रुपयांच्या कमाल मर्यादेसह, केंद्र सरकारचे आर्थिक सहाय्य मिळेल.

2) इतर राज्ये : 

• प्रति मेगावॅट 2.4 कोटी रुपये किंवा प्रकल्प खर्चाच्या 20% (जे कमी असेल ते), 

• प्रति प्रकल्प 20 कोटी रुपयांच्या कमाल मर्यादेसह, केंद्र सरकारचे आर्थिक सहाय्य मिळेल.

3) विशेष तरतूद : 

• राज्यांना भविष्यातील प्रकल्पांचे सविस्तर प्रकल्प अहवाल ( Detailed Project Reports ) तयार करण्यासाठी प्रोत्साहित करण्यासाठी 30 कोटी रुपयांची वेगळी तरतूद करण्यात आली आहे 

👷🏻‍♀️ रोजगार निर्मिती : 

• या योजनेमुळे प्रकल्पाच्या बांधकामादरम्यान 51 लाख मनुष्य दिवस रोजगार निर्माण व्हायला मदत होईल.

• तसेच प्रामुख्याने ग्रामीण व दुर्गम भागात उभारल्या जाणाऱ्या या लघु जलविद्युत प्रकल्पांची देखभाल आणि परिचालनामध्ये (Operation) देखील रोजगार उपलब्ध होईल.

निष्कर्ष :

• ही योजना प्रामुख्याने डोंगराळ आणि दुर्गम भागातील वीज टंचाई दूर करण्यासाठी आणि भारताचे 'नेट झिरो' उत्सर्जनाचे लक्ष्य गाठण्यासाठी महत्त्वाची ठरेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : लघु जलविद्युत विकास योजना

• कालावधी – 2026-27 ते 2030-31

• निधी – ₹2,584.60 कोटी

• लघु प्रकल्प क्षमता – 1–25 मेगावॅट

• उद्दिष्ट - 1500 मेगावॅट क्षमतेचे नवीन प्रकल्प

• मंत्रालय – नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय

• महत्त्व : रोजगार निर्मिती + दुर्गम आणि डोंगराळ भागात वीज निर्मिती वाढेल

International Day of Forests

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय वन दिन कधी साजरा केला जातो ? 

(SSC GD 2023, वनरवनरक्षक भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती)

1. 1 जुलै

2. 21 जून

3. 21 मार्च

4. 1 मार्च

उत्तर : 21 मार्च

📰 बातमी काय ?

• आंतरराष्ट्रीय वन दिन (जागतिक वन दिन) दरवर्षी 21 मार्च रोजी जगभरात साजरा केला जातो.

• वने या महत्त्वपूर्ण परिसंस्था आहेत, ज्या हवामान नियमन, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि समुदायांना आधार देतात.

🤔 पहिला आंतरराष्ट्रीय वन दिन केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 2012 मध्ये 21 मार्च हा दिवस आंतरराष्ट्रीय वन दिन म्हणून घोषित केला. 

• पहिला अधिकृत दिवस 21 मार्च 2013 रोजी साजरा करण्यात आला.

🌳 आयोजक : 

• संयुक्त राष्ट्र वन मंच (United Nations Forum on Forests) आणि अन्न व कृषी संघटना (Food and Agriculture Organization - FAO) यांच्या संयुक्त विद्यमाने आंतरराष्ट्रीय वन दिनाचे आयोजन केले जाते.

🌳 वनांचे महत्त्व आणि प्रभाव : 

A) पर्यावरण संरक्षणात वनांची भूमिका : 

• वने हे पृथ्वीचे फुफ्फुस मानले जातात. त्यांचे पर्यावरणीय महत्त्व खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

1) जैवविविधता संवर्धन (Biodiversity Conservation) :

• निवासस्थान : पृथ्वीवरील सुमारे 80% भूचर प्रजातींचे (प्राणी, पक्षी, कीटक) जंगल हे हक्काचे घर आहे.

• परिसंस्था समतोल : अन्नसाखळी टिकवून ठेवण्यासाठी आणि दुर्मिळ प्रजाती नष्ट होण्यापासून वाचवण्यासाठी वने आवश्यक आहेत.

2) हवामान बदलावर नियंत्रण (Climate Change Mitigation):

• कार्बन सिंक (Carbon Sink): झाडे वातावरणातील हानिकारक कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) शोषून घेतात आणि ऑक्सिजन बाहेर सोडतात.

• तापमान नियंत्रण : जागतिक तापमान वाढ (Global Warming) रोखण्यासाठी वने नैसर्गिक ढाल म्हणून काम करतात.

3) जलचक्र आणि मृदा संरक्षण :

• जलचक्र : वने बाष्पीभवनाद्वारे पर्जन्यमानाचे प्रमाण कायम राखतात आणि भूजल पातळी वाढवण्यास मदत करतात.

• मृदा संरक्षण : झाडांची मुळे माती धरून ठेवतात, ज्यामुळे मृदेची धूप, भूस्खलन आणि वाळवंटीकरण रोखले जाते.

B) वनांचा आर्थिक प्रभाव (Forest Economy) : 

• वने केवळ निसर्गाचा भाग नसून त्यातून मोठी 'हरित अर्थव्यवस्था' निर्माण होते:

1) उपजीविका आणि रोजगार :

• अवलंबित्व: जगभरात 1.6 अब्ज लोक त्यांच्या अन्नासाठी आणि उत्पन्नासाठी थेट जंगलांवर अवलंबून आहेत.

• साधनसंपत्ती: वनांमधून लाकूड, डिंक, मध, औषधी वनस्पती (NTFPs - Non-Timber Forest Products) मिळतात.

2) ग्रामीण आणि आदिवासी विकास :

• भारतातील आदिवासी समुदायांसाठी जंगल हेच उपजीविकेचे प्रमुख साधन आहे.

• अन्न, जळण (इंधन) आणि रोजगाराची सुरक्षा वनांमुळे मिळते.

3) औद्योगिक योगदान (Industrial Support):

• कच्चा माल : कागद उद्योग, बांधकाम क्षेत्र, फर्निचर आणि औषधनिर्माण उद्योगांना वनांतून कच्चा माल मिळतो.

• नूतनीकरणक्षम ऊर्जा: जैवइंधन (Biofuel) निर्मितीसाठी वनांचा उपयोग होतो.

💡 महत्त्वाचे उदाहरण (Case Study/Example) :

• भारतातील संयुक्त वन व्यवस्थापन : स्थानिक समुदाय आणि शासन मिळून वनांचे रक्षण करतात, ज्यामुळे पर्यावरणासोबतच स्थानिकांना रोजगारही मिळतो.

• चिपको आंदोलन : वने वाचवण्यासाठी झालेली ही एक ऐतिहासिक चळवळ आहे, जी शाश्वत विकासाचे उदाहरण देते.

2026 साठी आंतरराष्ट्रीय वन दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• 2026 सालची संकल्पना “वने आणि अर्थव्यवस्था” ( "Forests and Economies")ही आहे.

• ही संकल्पना उपजीविका, उत्पन्न निर्मिती आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेत वनांची भूमिका अधोरेखित करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day of Forests

• आंतरराष्ट्रीय वन दिन — 21 मार्च

• घोषणा (UNGA) — 2012

• पहिल्यांदा साजरा — 21 मार्च 2013

• आयोजक — United Nations Forum on Forests + Food and Agriculture Organization

• 2026 थीम — “वने आणि अर्थव्यवस्था”