115 years of Swatantryaveer Vinayak Damodar Savarkar’s poem Sagara Pran Talamalala

Subject : GS - इतिहास, पुस्तक आणि लेखक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) स्वातंत्र्यवीर सावरकरांची ‘सागरा प्राण तळमळला’ ही कविता कशाशी संबंधित आहे ?

1. 1857 च्या उठावातील सशस्त्र लढ्याचे वर्णन

2. हिंदुत्व ही सांस्कृतिक व नागरी ओळख असल्याची मांडणी

3. निर्वासित क्रांतिकारकाची मातृभूमीविषयीची तळमळ व वेदना

4. अंदमानातील कारागृह व्यवस्थेचे कायदेशीर विश्लेषण

उत्तर : निर्वासित क्रांतिकारकाची मातृभूमीविषयीची तळमळ व वेदना

बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्री व सहकार मंत्री अमित शहा यांनी श्री विजयपुरम येथे आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमात स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरक यांच्या ‘सागरा प्राण तळमळला’ या कवितेच्या 115 व्या वर्षानिमित्त संबोधन केले.

‘सागरा प्राण तळमळला’ कविता कोणी लिहिली ?

• ‘सागरा प्राण तळमळला’ ही कविता स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरक यांनी लिहिलेली आहे.

• ही एक मराठी देशभक्तिपर कविता आहे.

• परदेशात असलेल्या क्रांतिकारकाची मातृभूमीपासूनची ताटातूट, वेदना आणि ओढ या कवितेत व्यक्त होते.

• सागराला संदेशवाहक मानून, भारतात परत जाण्याची आर्त विनंती कवितेत दिसते.

• “ने मजसी ने परत मातृभूमीला” ही भावना या कवितेचा आत्मा आहे.

कविता लिहिण्यामागील पाऱ्श्वभूमी : 

• ही कविता 1909 च्या सुमारास इंग्लंडमधील ब्राइटनच्या किनाऱ्यावर लिहिली गेली.

• त्या काळात स्वातंत्र्यवीर सावरकर लंडनला इंडिया हाउस (India House, London) येथे क्रांतिकारक चळवळीत सक्रिय होते.

• त्यांचे थोरले बंधू अटक झालेली, तसेच मदनलाल ढिंग्रा प्रकरणानंतर ब्रिटिश दबाव वाढलेला होता.

• परदेशात राहून लढा द्यायचा की भारतात परतायचे—या आत्मिक संघर्षाचे प्रतिबिंब या कवितेत उमटते.

• त्यामुळे ही कविता स्वातंत्र्यलढ्यातील निर्वासितांची सामूहिक वेदना दर्शवते.

‘सागरा प्राण तळमळला’ कवितेचे गायक आणि संगीतकार :

• गीतकार : स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरक

• गायक : लता मंगेशकर, मीना मंगेशकर, उषा मंगेशकर, हृदयनाथ मंगेशकर.

• संगीतकार : पंडित हृदयनाथ मंगेशकर

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनी लिहिलेल्या साहित्यांपैकी काही प्रमुख साहित्य आणि संदर्भ : 

हे हिन्दु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा - 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्वराज्य व सांस्कृतिक रक्षणाचे प्रतीक म्हणून केलेले राष्ट्रवादी गौरवचित्रण.

• ही रचना इतिहासवर्णनापेक्षा राष्ट्रीय चेतना जागवणारी आणि लढाऊ प्रेरणा देणारी आहे.

सागरा प्राण तळमळला - 

• निर्वासित क्रांतिकारकाची मातृभूमीविषयीची तळमळ व वेदना

1857 चे स्वातंत्र्यसमर (The Indian War of Independence, 1857) - 

• 1857 च्या उठावाला राष्ट्रीय स्वातंत्र्ययुद्ध म्हणून मांडले.

हिंदुत्व : हिंदू कोण ? (Hindutva: Who Is a Hindu?) - 

• हिंदुत्व ही सांस्कृतिक व नागरी ओळख असल्याची मांडणी.

माझी जन्मठेप (My Transportation for Life) - 

• अंदमानातील सेल्युलर जेलमधील कारावासाचा आत्मकथनात्मक अनुभव.

भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने (Six Glorious Epochs of Indian History) - 

• भारतीय इतिहासातील संघर्ष व पुनरुत्थानाची मांडणी.

सागरा प्राण तळमळला

ने मजसी ने परत मातृभूमीला । सागरा, प्राण तळमळला

भूमातेच्या चरणतला तुज धूतां । मीं नित्य पाहिला होता

मज वदलासी अन्य देशिं चल जाऊं । सृष्टिची विविधता पाहूं

त‍इं जननी-हृद्‌ विरहशंकितहि झालें । परि तुवां वचन तिज दिधलें

मार्गज्ञ स्वयें मीच पृष्ठिं वाहीन । त्वरित या परत आणीन

विश्वसलों या तव वचनीं । मी

जगदनुभव-योगे बनुनी । मी

तव अधिक शक्त उद्धरणीं । मी

येईन त्वरें कथुन सोडिलें तिजला । सागरा, प्राण तळमळला

शुक पंजरिं वा हरिण शिरावा पाशीं । ही फसगत झाली तैशी

भूविरह कसा सतत साहुं या पुढती । दशदिशा तमोमय होती

गुण-सुमनें मीं वेचियलीं या भावें । कीं तिनें सुगंधा घ्यावें

जरि उद्धरणीं व्यय न तिच्या हो साचा । हा व्यर्थ भार विद्येचा

ती आम्रवृक्षवत्सलता । रे

नवकुसुमयुता त्या सुलता । रे

तो बाल गुलाबही आतां । रे

फुलबाग मला हाय पारखा झाला । सागरा, प्राण तळमळला

नभिं नक्षत्रें बहुत एक परि प्यारा । मज भरतभूमिचा तारा

प्रासाद इथें भव्य परि मज भारी । आईची झोपडी प्यारी

तिजवीण नको राज्य, मज प्रिय साचा । वनवास तिच्या जरि वनिंचा

भुलविणें व्यर्थ हें आतां । रे

बहु जिवलग गमतें चित्ता । रे

तुज सरित्पते ! जी सरिता । रे

त्वद्‌विरहाची शपथ घालितों तुजला । सागरा, प्राण तळमळला

या फेन-मिषें हंससि निर्दया कैसा । कां वचन भंगिसी ऐसा?

त्वत्स्वामित्वा सांप्रत जी मिरवीतें । भिउनि का आंग्लभूमीतें

मन्मातेला अबल म्हणुनि फसवीसी । मज विवासनातें देशी

तरि आंग्लभूमि-भयभीता । रे

अबला न माझिही माता । रे

कथिल हें अगस्तिस आता । रे

जो आचमनीं एक क्षणिं तुज प्याला । सागरा, प्राण तळमळला

₹10,000 Financial Assistance for Forest Service Interview Preparation

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या वनसेवा मुख्य परीक्षा–2024 उत्तीर्ण झालेल्या अनुसूचित जातीतील मातंग व तत्सम उमेदवारांना मुलाखत तयारीसाठी ₹10,000 आर्थिक सहाय्य कोणत्या संस्थेमार्फत देण्यात येणार आहे ?

1. सामाजिक न्याय विभाग

2. महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग

3. अण्णा भाऊ साठे संशोधन व प्रशिक्षण संस्था 

4. महाराष्ट्र राज्य वन विभाग

उत्तर : अण्णा भाऊ साठे संशोधन व प्रशिक्षण संस्था (आर्टी)

बातमी काय ?

• महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या (MPSC) वनसेवा मुख्य परीक्षा–2024 उत्तीर्ण झालेल्या अनुसूचित जातीतील मातंग व तत्सम उमेदवारांसाठी 10,000 रूपये एकरकमी आर्थिक सहाय्य देण्याची योजना जाहीर करण्यात आली आहे.

• ही योजना अण्णा भाऊ साठे संशोधन व प्रशिक्षण संस्था (Anna Bhau Sathe Research and Training Institute - ARTI) मार्फत राबवली जाणार आहे.

आर्थिक सहाय्याचा तपशील : 

• सहाय्याची रक्कम : ₹10,000

• स्वरूप : एकरकमी (One-time Financial Assistance)

• उद्देश : मुलाखतीच्या तयारीसाठी मदत

योजनेमागचा मुख्य उद्देश : 

• मुलाखतीची तयारी अधिक प्रभावीपणे करता यावी

• उमेदवारांवरील आर्थिक ताण कमी करणे

• सामाजिकदृष्ट्या मागास घटकांतील उमेदवारांना समान संधी उपलब्ध करून देणे.

The World's Largest Planetary Defence Drill

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे युरोपने सुरू केलेला जगातील सर्वात मोठा ग्रह संरक्षण सराव (Planetary-Defence Drill) कोणत्या अंतराळीय वस्तूवर आधारित आहे ?

1. Apophis

2. 3I/ATLAS

3. Bennu

4. Itokawa

उत्तर : 3I/ATLAS

बातमी काय ?

• युरोपने 3I/ATLAS या वेगाने हालचाल करणाऱ्या अंतराळीय वस्तूवर आधारित जगातील आतापर्यंतचा सर्वात मोठा Planetary-Defence Drill सुरू केला आहे.

• या सरावामधून पृथ्वीवर उल्का किंवा धूमकेतू आदळण्याची शक्यता असल्यास जग किती तयार आहे, हे तपासले जात आहे.

ग्रह संरक्षण सराव (Planetary-Defence Drill) म्हणजे काय ?

• ग्रह संरक्षण सराव (Planetary-Defence Drill) म्हणजे पृथ्वीच्या जवळ येणाऱ्या उल्का किंवा धूमकेतूंमुळे निर्माण होणाऱ्या धोक्याला कसे ओळखायचे, कसे मोजायचे आणि त्यावर कसा प्रतिसाद द्यायचा याचा केलेला जागतिक पातळीवरील सराव होय.

• हा सराव केवळ अभ्यासासाठी असून यामुळे कोणताही धोका नाही.

3I/ATLAS म्हणजे काय ?

• 3I/ATLAS ही अतिवेगाने हालचाल करणारी धूमकेतूसारखी अंतराळीय वस्तू आहे.

• ती सुमारे 60 किमी प्रति सेकंद वेगाने प्रवास करत आहे.

• खऱ्या वस्तूवर सराव केल्यामुळे वैज्ञानिकांना वास्तवातील अडचणी समजून घेणे सोपे होते.

ग्रह संरक्षण सराव कोणी सुरू केला ?

• Planetary-Defence Drill संयुक्तपणे ESA, NASA आणि UN-IAWN या संस्थांच्या यांच्या नेतृत्वाखाली घेतला जात आहे.

• ESA : European Space Agency

• NASA : National Aeronautics and Space Administration

• UN-IAWN : International Asteroid Warning Network

ग्रह संरक्षण सरावाचा मुख्य उद्देश काय ?

या सरावाचा मुख्य उद्देश म्हणजे - 

• पृथ्वीला वेगाने येणाऱ्या अंतराळीय वस्तूंची वेळीच माहिती मिळते का ?

• उल्का पृथ्वीला धडकण्याचा धोका आहे की नाही हे मोजणे ?

• त्यांचा मार्ग अचूकपणे मोजता येतो का ?

• आणि धोका असल्यास जगभरातील संस्था एकत्र काम करू शकतात का ? - हे तपासणे होय.

यामध्ये नागरिकांपर्यंत योग्य माहिती पोहोचवण्याचाही सराव केला जातो.

ग्रह संरक्षण सराव प्रत्यक्षात कसा केला जातो ?

• सर्वप्रथम जमिनीवरील दूरबिणी आणि उपग्रहांच्या मदतीने 3I/ATLAS ची जागा, वेग आणि दिशा सतत पाहिली जाते.

• त्यानंतर गुरुत्वाकर्षण किंवा सूर्याच्या प्रभावामुळे त्याच्या मार्गात बदल होतो का, हे तपासले जाते.

• यानंतर हजारो संगणकीय प्रयोग करून पृथ्वीला धडकेची शक्यता आहे की नाही, हे मोजले जाते.

• शेवटी धोका असल्यास काय करायचे याचा आंतरराष्ट्रीय पातळीवर सराव केला जातो. जसे की, धोका वळवणे, लोकांना हलवणे, संरक्षण योजना इत्यादी.

ग्रह संरक्षण सरावाचे महत्त्व काय ?

• भविष्यात उल्का किंवा धूमकेतूंचा धोका ही केवळ वैज्ञानिक नव्हे तर जागतिक सुरक्षेची बाब आहे.

• पृथ्वी संरक्षणासाठी एकत्रित जागतिक व्यवस्था किती तयार आहे हे कळते.

• त्यामुळे भविष्यात अधिक मजबूत संरक्षण व्यवस्था उभारता येईल

India's first Indigenous Hydrogen Fuel Cell Ferry

Subject : GS - पर्यावरण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताची पहिली स्वदेशी हायड्रोजन इंधन सेलवर चालणारी प्रवासी नौका कोणत्या ठिकाणी व्यावसायिक सेवेत सुरू करण्यात आली ?

1. मुंबई

2. कोची

3. प्रयागराज

4. वाराणसी

उत्तर : वाराणसी

बातमी काय ?

• भारताने वाराणसी येथे गंगेवर आपली पहिली पूर्णपणे स्वदेशी हायड्रोजन इंधन सेलवर चालणारी प्रवासी नौका व्यावसायिक सेवेत दाखल केली.

• यामुळे भारताने स्वच्छ आणि पर्यावरणास अनुकूल अंतर्गत जलवाहतुकीत (Inland Water Transport) मोठी झेप घेतली आहे.

🚢 भारताची पहिली स्वदेशी हायड्रोजन इंधन सेलवर चालणारी प्रवासी नौका कोणी तयार केली ? 

• ही नौका कोचिन शिपयार्ड लिमिटेड (Cochin Shipyard Limited) यांनी विकसित केली असून, भारताच्या स्वदेशी जहाजबांधणी क्षमतेचे हे उत्तम उदाहरण आहे.

• या नौकेची पहिली व्यावसायिक फेरी नमो घाट, वाराणसी येथून सुरू झाली.

या नौकेची प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणते ?

• ही 24 मीटर लांबीची, वातानुकूलित (AC) प्रवासी कॅटामरॅन नौका आहे.

• या नौकेत एकावेळी सुमारे 50 प्रवासी आरामात प्रवास करू शकतात.

• लो-टेम्परेचर PEM (Proton Exchange Membrane) फ्युएल सेल तंत्रज्ञानामुळे नौकेचा प्रवास शांत व कंपनरहित होतो.

• नौका चालताना फक्त पाणी बाहेर पडते, त्यामुळे गंगा नदीत कोणतेही प्रदूषण होत नाही.

• एकदा हायड्रोजन भरल्यानंतर ही नौका सुमारे 8 तास सतत चालू शकते.

• हायड्रोजन फ्युएल सेल, बॅटरी आणि सोलर पॅनल्स यांचा हायब्रिड वापर करून ऊर्जा कार्यक्षमता वाढवण्यात आली आहे.

• नौकेचा वेग सुमारे 6.5 नॉट्स असून तो सुरक्षित आणि ऊर्जा-बचत करणारा आहे.

• कॅटामरॅन रचनेमुळे नौका अधिक स्थिर राहते आणि प्रवाशांना चांगली जागा मिळते.

हायड्रोजन इंधन सेल म्हणजे काय ?

What is a Hydrogen Fuel Cell ?

• हायड्रोजन इंधन सेल ही अशी यंत्रणा आहे जी हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्या रासायनिक अभिक्रियेतून वीज तयार करते.

• या प्रक्रियेतून वीज निर्मितीसोबत फक्त पाणी आणि उष्णता तयार होते.

• स्वच्छ पर्यायी इंधन पर्यायासाठी हायड्रोजन हे पृथ्वीवरील सर्वात मुबलक घटकांपैकी एक आहे.

हायड्रोजन इंधन सेल कसा कार्य करतो ?

How does a Hydrogen Fuel Cell Work ?

• हायड्रोजन वायू अ‍ॅनोडमध्ये प्रवेश करतो.

• उत्प्रेरकाच्या मदतीने हायड्रोजनचे प्रोटॉन आणि इलेक्ट्रॉन वेगळे होतात.

• प्रोटॉन, मेंब्रेनमधून कॅथोडकडे जातात, तर इलेक्ट्रॉन बाह्य सर्किटमधून वाहून वीज निर्माण करतात.

• कॅथोडवर ऑक्सिजन, प्रोटॉन आणि इलेक्ट्रॉन एकत्र येऊन पाणी तयार होते.

हायड्रोजन इंधन सेलचे फायदे व उपयोग :

• हे तंत्रज्ञान शून्य प्रदूषण (Zero Emission) करते आणि पर्यावरणास अनुकूल आहे.

• पारंपरिक इंजिनांच्या तुलनेत याची ऊर्जा कार्यक्षमता जास्त असते.

• वाहन, बस, जहाजे, ड्रोन यांसारख्या वाहतुकीत तसेच इमारती व डेटा सेंटरसाठी वीजपुरवठ्यात याचा वापर होतो.

Bharatiya Bhasha Utsav 2025

Subject : GS - कला आणि संस्कृती, साहित्य, दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय भाषा उत्सव खालील पैकी कोणत्या महान कवींच्या सन्मानार्थ साजरी करण्यात येतो ?

1. तुलसीदास

2. कालिदास

3. सुब्रमण्य भारती

4. सूरदास

उत्तर : महाकवी सुब्रमण्य भारती

बातमी काय आहे ?

• शिक्षण मंत्रालयाने महाकवी सुब्रमण्यम भारती यांच्या जयंतीनिमित्त, नवी दिल्लीतील राष्ट्रीय बाल भवन येथे भारतीय भाषा उत्सव 2025 चे आयोजन केले.

भारतीय भाषा उत्सव कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ?

• भारतीय भाषा उत्सव महाकवी सुब्रमण्य भारती यांच्या सन्मानार्थ साजरी करतात.

भारतीय भाषा उत्सव का साजरी करतात ?

भारतीय भाषा उत्सव साजरी करण्याचा उद्देश काय आहे ?

• आपली सांस्कृतिक ओळख जपणे 

• नागरिकांमध्ये एकता वाढवणे

• विद्यार्थ्यांमध्ये भारतीय भाषा आणि साहित्याबद्दल सखोल कृतज्ञता वाढवणे.

• बहुभाषिकतेला प्रोत्साहन देणे

• शिक्षण आणि संशोधनासाठी भारतीय भाषा माध्यम तयार करणे

• भाषाप्रेमींच्या नवीन पिढीला प्रेरणा देण्यासाठी भाषेचे महत्त्व अधोरेखित करणे

• आपल्या राष्ट्राच्या सांस्कृतिक जडणघडणीत अंतर्भूत असलेल्या भाषिक विविधतेचा प्रचार आणि प्रसार करणे हे भारतीय भाषा उत्सव साजरी करण्याचा उद्देश आहे.

भारतीय भाषा उत्सव 2025 ची संकल्पना (थीम) काय आहे ? 

• "अनेक भाषा, एक भावना" (Many Languages, One Emotion) ही 2025 या वर्षाची भारतीय भाषा उत्सवाची संकल्पना आहे.  

आदरणीय महाकवी सुब्रमण्य भारती यांबद्दल थोडक्यात माहिती :

• सुब्रमणिया भारती हे भारतातील तमिळ लेखक, कवी, पत्रकार, भारतीय स्वातंत्र्य कार्यकर्ते, समाजसुधारक आणि बहुभाषिक होते. 

• त्यांचा जन्म 11 डिसेंबर 1882 रोजी तामिळनाडूमधील एट्ट्यापुरम् येथे झाला.

• सुब्रमण्य भारती यांना महाकवी भारतियार म्हणूनही ओळखले जाते.

• महाकवी सुब्रह्मण्य भारती यांना आधुनिक तमिळ शैलीचे जनक मानले जातात.

देशभक्त महाकवी सुब्रमण्य भारती : 

• महाकवी सुब्रह्मण्य भारती यांनी आपल्या लेखनातून लोकांमध्ये देशभक्तीची भावना जागृत केली.

• त्यांनी आपल्या लिखाणातून भारतीय संस्कृतीचे मर्म आणि देशाचा आध्यात्मिक वारसा सर्वसामान्यांना समजण्यास सोपा असेल अशा भाषेतून लोकांपर्यंत पोहोचवला.

• महाकवी भारती यांची लोकमान्य टिळकांवर अपार निष्ठा होती.

• वाळ्ग तिलकन नामम वाळ्ग वाळ्गवे (टिळक नामाचा जय असो, त्रिवार जयजयकार असो) हे त्यांनी लिहिलेले गाणे अत्यंत प्रसिद्ध झाले.

20th UNESCO’S INTER-GOVERNMENTAL COMMITTEE

20th Session of the Intergovernmental Committe for Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage 

Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समितीच्या 20व्या अधिवेशनाचे यजमानपद कोणत्या देशाने भूषविले ?

1. फ्रान्स

2. जपान

3. इटली

4. भारत

उत्तर : भारत

बातमी काय ?

• भारत युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समितीचे 20 वे अधिवेशन आयोजित करीत आहे.

युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समिती बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• आयोजक : भारत युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समितीचे (Intergovernmental Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage – ICH) 20 वे अधिवेशन आयोजित करीत आहे.

• स्थान : हे अधिवेशन नवी दिल्लीतील लाल किल्ला (Red Fort) येथे होत आहे.

• या आयोजनामुळे भारतातील परंपरा, लोकसंस्कृती आणि जिवंत वारसा जपण्याबाबतची भूमिका जागतिक पातळीवर अधोरेखित झाली आहे.

युनेस्कोची अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीची आंतरशासकीय समिती म्हणजे काय ?

• ही युनेस्कोची (UNESCO) एक महत्त्वाची आंतरराष्ट्रीय समिती आहे.

• स्थापना : या समितीची स्थापना 2003 च्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षण कराराअंतर्गत (Convention for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage, 2003) करण्यात आली.

• उद्देश : जगभरातील लोकपरंपरा, कला, सण-उत्सव आणि कौशल्ये जतन करणे हे या समितीचे मुख्य काम आहे.

युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समितीची रचना : 

• या समितीत 24 सदस्य देश असतात.

• हे देश अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षण करारावर स्वाक्षरी केलेल्या राष्ट्रांच्या महासभेद्वारे (General Assembly of States Parties) निवडले जातात.

• सर्व प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व व्हावे म्हणून युनेस्कोच्या सहा प्रादेशिक गटांनुसार सदस्य निवडले जातात.

• प्रत्येक देशाकडून अमूर्त सांस्कृतिक वारसा क्षेत्रातील तज्ज्ञ व्यक्ती समितीत सहभागी होतात.

समितीची मुख्य कामे : 

• 2003 च्या करारातील उद्दिष्टे राबवणे.

• देशांना परंपरा जपण्याबाबत मार्गदर्शन करणे.

• प्रतिनिधिक यादी (Representative List) साठी आलेल्या नामांकनांची तपासणी करणे.

• धोक्यात असलेल्या परंपरांची यादी (Urgent Safeguarding List) तयार करणे.

• अमूर्त वारशाच्या संरक्षणासाठी नियम आणि आर्थिक तरतुदी ठरवणे.

अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणजे काय ?

• पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या लोकपरंपरा, लोककला, सण-उत्सव, विधी, हस्तकला आणि बोलीभाषा यांना अमूर्त सांस्कृतिक वारसा (Intangible Cultural Heritage – ICH) म्हणतात.

युनेस्कोच्या अमूर्त वारशाच्या याद्या किती आणि कोणत्या ?

• युनेस्कोने अमूर्त वारशासाठी 3 महत्त्वाच्या याद्या तयार केल्या आहेत:

1. प्रतिनिधिक यादी (Representative List)

2. तातडीच्या संरक्षणाची यादी (Urgent Safeguarding List)

3. उत्तम संरक्षण पद्धतींची नोंद (Register of Good Safeguarding Practices)

UNEP Champions of the Earth Award – 2025

Subject : GS - पर्यावरण, पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) संयुक्त राष्ट्रांचा सर्वोच्च पर्यावरणीय सन्मान, 2025 चा चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ पुरस्कार कोणी जिंकला ?

(RRB NTPC - 2024 चा पुरस्कार विचारला होता)

1. राजेंद्र सिंह

2. माधव गाडगीळ

3. सुप्रिया साहू

4. मेधा पाटकर

उत्तर : सुप्रिया साहू (Supriya Sahu)

(नोट : ज्येष्ठ पर्यावरणतज्ज्ञ श्री माधव गाडगीळ यांना 2024 मध्ये ‘चॅम्पियन ऑफ अर्थ’ जीवनगौरव पुरस्कार देण्यात आला.)

बातमी काय ?

• 2025 साठी चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ पुरस्कार भारताच्या सुप्रिया साहू यांना Inspiration & Action या वर्गात प्रदान करण्यात आला आहे.

चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ’ पुरस्कार काय आहे ?

• " चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ " हा संयुक्त राष्ट्राचा पर्यावरणासाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार आहे.

• हा पुरस्कार United Nations Environment Programme (UNEP) कडून दिला जातो.

• " चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ " पुरस्कार पहिल्यांदा 2005 मध्ये देण्यात आला.

" चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ " पुरस्कार कोणाला देण्यात येतो ?

• जगभरातील पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी काम करणाऱ्या, निसर्ग आणि जैवविविधतेचे नुकसान, प्रदूषण आणि कचरा तसेच हवामान बदलाच्या संकटाला शाश्वत मार्गाने तोंड देता येईल, यासंदर्भात उपाय सुचवणाऱ्या संशोधकांना, शास्त्रज्ञांना, कार्यकर्त्यांना आणि संस्थांना हा पुरस्कार दिला जातो.

सुप्रिया साहू यांना " चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ " पुरस्कार का देण्यात आला ?

• सुप्रिया साहू यांना हा पुरस्कार तामिळनाडू राज्यात हवामान बदलाच्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी त्यांनी केलेल्या प्रभावी आणि प्रत्यक्ष कृतीमुळे देण्यात आला.

• यात उष्णतेशी जुळवून घेण्यासाठी राबवलेल्या उपाययोजना, निसर्गाधारित समाधान, परिसंस्था पुनर्संचयितीकरण आणि शाश्वत थंडकरण धोरणांचा समावेश आहे.

उष्णतेशी जुळवून घेण्यासाठी उपाययोजना :

• त्यांनी उष्णतेशी जुळवून घेण्यासाठी (Heat Adaptation) उपाययोजना राबवत वाढत्या तापमानाचा मानवी जीवनावर होणारा परिणाम कमी करण्यासाठी ठोस पावले उचलली.

• यामध्ये निसर्गाधारित उपाय (Nature-based Solutions) वापरून झाडे, जलस्रोत आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचा प्रभावी उपयोग करण्यात आला.

परिसंस्था पुनर्संचयित : 

• त्यांच्या नेतृत्वाखाली परिसंस्था पुनर्संचयित करणे (Ecosystem Restoration) या माध्यमातून वनसंरक्षण व जैवविविधतेत वाढ करण्यात आली, ज्यामुळे पर्यावरणीय संतुलन सुधारले.

शाश्वत थंडकरण : 

• तसेच त्यांनी Sustainable Cooling (शाश्वत थंडकरण) धोरणे राबवून कमी ऊर्जा वापरणाऱ्या व पर्यावरणपूरक उपायांना चालना दिली.

या सर्व उपक्रमांमुळे -

• 25 लाख (2.5 Million) हरित रोजगार निर्माण झाले,

• वनक्षेत्रात लक्षणीय वाढ झाली,

• आणि 1.2 कोटी (12 Million) लोकांना थेट लाभ झाला.

महत्त्व : 

• या यशस्वी उपक्रमांमुळे तामिळनाडू राज्य जागतिक पातळीवर हवामान कृतीचे आदर्श मॉडेल ठरले.

• म्हणूनच सुप्रिया साहू यांच्या प्रेरणादायी नेतृत्वासाठी आणि प्रत्यक्ष कृतीसाठी त्यांना UNEP Champions of the Earth Award – 2025 (Inspiration & Action) या वर्गात सन्मानित करण्यात आले.

Human Rights Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मानवी हक्क दिन (Human Rights Day) दरवर्षी कोणत्या दिवशी साजरा केला जातो ?

1. 2 डिसेंबर

2. 10 डिसेंबर

3. 14 डिसेंबर

4. 21 डिसेंबर

उत्तर : 10 डिसेंबर

बातमी काय ?

• दरवर्षी मानवी हक्क दिन (Human Rights Day) 10 डिसेंबर रोजी साजरा केला जातो.

• हा दिवस 1948 मध्ये सार्वत्रिक मानवी हक्क जाहीरनामा स्वीकारल्याच्या स्मरणार्थ पाळला जातो.

मानवी हक्क दिन 10 डिसेंबरला च का साजरा केला जातो ?

• 10 डिसेंबर 1948 रोजी संयुक्त राष्ट्र महासभेने मानवी हक्क जाहीरनामा (Universal Declaration of Human Rights – UDHR) स्वीकारला.

• या जाहीरनाम्यामध्ये प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा, समानतेचा आणि स्वातंत्र्याचा अधिकार असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले.

• जगभरातील देशांनी मानवी हक्कांचे संरक्षण करण्याची आपली बांधिलकी अधोरेखित करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

मानवी हक्क दिनाची अधिकृत स्थापना कोणत्या वर्षी करण्यात आली ?

• मानवी हक्क दिनाची अधिकृत स्थापना 1950 मध्ये करण्यात आली.

• ही स्थापना संयुक्त राष्ट्र महासभेच्या (United Nations General Assembly - UNGA) ठरावाद्वारे झाली.

• या ठरावामध्ये सर्व देशांना दरवर्षी 10 डिसेंबर रोजी मानवी हक्क दिन साजरा करण्याचे आवाहन करण्यात आले.

मानवी हक्क दिन 2025 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• “मानवी हक्क, आपल्या दैनंदिन जीवनातील आवश्यक गोष्टी” (Human Rights, Our Everyday Essentials) ही 2025 ची संकल्पना आहे.

• यामध्ये अन्न, पाणी, आरोग्यसेवा, शिक्षण, निवारा आणि स्वच्छता यांसारख्या दैनंदिन मूलभूत गरजा ह्या देखील मानवी हक्क आहेत, हा संदेश देण्यात आला आहे.

• फक्त कायदेशीर हक्कच नव्हे, तर सामान्य जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या सुविधा मिळणेदेखील मानवी हक्कांचा भाग आहे, यावर या संकल्पनेत भर देण्यात आला आहे.

भारत आणि मानवी हक्कांच्या संरक्षणासाठी तरतूदी :

• भारतामध्ये मानवी हक्कांचे संरक्षण भारताच्या संविधानाद्वारे (Constitution of India) केले जाते.

• याशिवाय मानवी हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी मानवी हक्क संरक्षण कायदा, 1993 (Protection of Human Rights Act, 1993) हा स्वतंत्र कायदा अस्तित्वात आहे.

• या कायद्याअंतर्गत राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग (National Human Rights Commission - NHRC) ची स्थापना 1993 मध्ये करण्यात आली.

मानवी हक्क संरक्षण कायदा, 1993 नुसार मानवी हक्क म्हणजे काय ?

What are the Human Rights under the Human Rights Act, 1993 ?

• या कायद्यानुसार, मानवी हक्क म्हणजे व्यक्तीचे -

• जीवन, स्वातंत्र्य, समानता आणि सन्मानाशी संबंधित हक्क,

• जे भारतीय संविधानाने हमी दिलेले आहेत किंवा आंतरराष्ट्रीय करारांमध्ये समाविष्ट आहेत

• आणि जे भारतातील न्यायालयांमार्फत अंमलात आणता येतात.

• हे अधिकार प्रत्येक व्यक्तीला जन्मापासून मिळतात आणि त्यांना सन्मानाने व स्वातंत्र्याने जगण्यासाठी आवश्यक आहेत.