20th UNESCO’S INTER-GOVERNMENTAL COMMITTEE

20th Session of the Intergovernmental Committe for Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage 

Subject : GS - जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समितीच्या 20व्या अधिवेशनाचे यजमानपद कोणत्या देशाने भूषविले ?

1. फ्रान्स

2. जपान

3. इटली

4. भारत

उत्तर : भारत

बातमी काय ?

• भारत युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समितीचे 20 वे अधिवेशन आयोजित करीत आहे.

युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समिती बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• आयोजक : भारत युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समितीचे (Intergovernmental Committee for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage – ICH) 20 वे अधिवेशन आयोजित करीत आहे.

• स्थान : हे अधिवेशन नवी दिल्लीतील लाल किल्ला (Red Fort) येथे होत आहे.

• या आयोजनामुळे भारतातील परंपरा, लोकसंस्कृती आणि जिवंत वारसा जपण्याबाबतची भूमिका जागतिक पातळीवर अधोरेखित झाली आहे.

युनेस्कोची अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीची आंतरशासकीय समिती म्हणजे काय ?

• ही युनेस्कोची (UNESCO) एक महत्त्वाची आंतरराष्ट्रीय समिती आहे.

• स्थापना : या समितीची स्थापना 2003 च्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षण कराराअंतर्गत (Convention for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage, 2003) करण्यात आली.

• उद्देश : जगभरातील लोकपरंपरा, कला, सण-उत्सव आणि कौशल्ये जतन करणे हे या समितीचे मुख्य काम आहे.

युनेस्कोच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षणासाठीच्या आंतरशासकीय समितीची रचना : 

• या समितीत 24 सदस्य देश असतात.

• हे देश अमूर्त सांस्कृतिक वारसा संरक्षण करारावर स्वाक्षरी केलेल्या राष्ट्रांच्या महासभेद्वारे (General Assembly of States Parties) निवडले जातात.

• सर्व प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व व्हावे म्हणून युनेस्कोच्या सहा प्रादेशिक गटांनुसार सदस्य निवडले जातात.

• प्रत्येक देशाकडून अमूर्त सांस्कृतिक वारसा क्षेत्रातील तज्ज्ञ व्यक्ती समितीत सहभागी होतात.

समितीची मुख्य कामे : 

• 2003 च्या करारातील उद्दिष्टे राबवणे.

• देशांना परंपरा जपण्याबाबत मार्गदर्शन करणे.

• प्रतिनिधिक यादी (Representative List) साठी आलेल्या नामांकनांची तपासणी करणे.

• धोक्यात असलेल्या परंपरांची यादी (Urgent Safeguarding List) तयार करणे.

• अमूर्त वारशाच्या संरक्षणासाठी नियम आणि आर्थिक तरतुदी ठरवणे.

अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणजे काय ?

• पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या लोकपरंपरा, लोककला, सण-उत्सव, विधी, हस्तकला आणि बोलीभाषा यांना अमूर्त सांस्कृतिक वारसा (Intangible Cultural Heritage – ICH) म्हणतात.

युनेस्कोच्या अमूर्त वारशाच्या याद्या किती आणि कोणत्या ?

• युनेस्कोने अमूर्त वारशासाठी 3 महत्त्वाच्या याद्या तयार केल्या आहेत:

1. प्रतिनिधिक यादी (Representative List)

2. तातडीच्या संरक्षणाची यादी (Urgent Safeguarding List)

3. उत्तम संरक्षण पद्धतींची नोंद (Register of Good Safeguarding Practices)

UNEP Champions of the Earth Award – 2025

Subject : GS - पर्यावरण, पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) संयुक्त राष्ट्रांचा सर्वोच्च पर्यावरणीय सन्मान, 2025 चा चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ पुरस्कार कोणी जिंकला ?

(RRB NTPC - 2024 चा पुरस्कार विचारला होता)

1. राजेंद्र सिंह

2. माधव गाडगीळ

3. सुप्रिया साहू

4. मेधा पाटकर

उत्तर : सुप्रिया साहू (Supriya Sahu)

(नोट : ज्येष्ठ पर्यावरणतज्ज्ञ श्री माधव गाडगीळ यांना 2024 मध्ये ‘चॅम्पियन ऑफ अर्थ’ जीवनगौरव पुरस्कार देण्यात आला.)

बातमी काय ?

• 2025 साठी चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ पुरस्कार भारताच्या सुप्रिया साहू यांना Inspiration & Action या वर्गात प्रदान करण्यात आला आहे.

चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ’ पुरस्कार काय आहे ?

• " चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ " हा संयुक्त राष्ट्राचा पर्यावरणासाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार आहे.

• हा पुरस्कार United Nations Environment Programme (UNEP) कडून दिला जातो.

• " चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ " पुरस्कार पहिल्यांदा 2005 मध्ये देण्यात आला.

" चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ " पुरस्कार कोणाला देण्यात येतो ?

• जगभरातील पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी काम करणाऱ्या, निसर्ग आणि जैवविविधतेचे नुकसान, प्रदूषण आणि कचरा तसेच हवामान बदलाच्या संकटाला शाश्वत मार्गाने तोंड देता येईल, यासंदर्भात उपाय सुचवणाऱ्या संशोधकांना, शास्त्रज्ञांना, कार्यकर्त्यांना आणि संस्थांना हा पुरस्कार दिला जातो.

सुप्रिया साहू यांना " चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ " पुरस्कार का देण्यात आला ?

• सुप्रिया साहू यांना हा पुरस्कार तामिळनाडू राज्यात हवामान बदलाच्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी त्यांनी केलेल्या प्रभावी आणि प्रत्यक्ष कृतीमुळे देण्यात आला.

• यात उष्णतेशी जुळवून घेण्यासाठी राबवलेल्या उपाययोजना, निसर्गाधारित समाधान, परिसंस्था पुनर्संचयितीकरण आणि शाश्वत थंडकरण धोरणांचा समावेश आहे.

उष्णतेशी जुळवून घेण्यासाठी उपाययोजना :

• त्यांनी उष्णतेशी जुळवून घेण्यासाठी (Heat Adaptation) उपाययोजना राबवत वाढत्या तापमानाचा मानवी जीवनावर होणारा परिणाम कमी करण्यासाठी ठोस पावले उचलली.

• यामध्ये निसर्गाधारित उपाय (Nature-based Solutions) वापरून झाडे, जलस्रोत आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचा प्रभावी उपयोग करण्यात आला.

परिसंस्था पुनर्संचयित : 

• त्यांच्या नेतृत्वाखाली परिसंस्था पुनर्संचयित करणे (Ecosystem Restoration) या माध्यमातून वनसंरक्षण व जैवविविधतेत वाढ करण्यात आली, ज्यामुळे पर्यावरणीय संतुलन सुधारले.

शाश्वत थंडकरण : 

• तसेच त्यांनी Sustainable Cooling (शाश्वत थंडकरण) धोरणे राबवून कमी ऊर्जा वापरणाऱ्या व पर्यावरणपूरक उपायांना चालना दिली.

या सर्व उपक्रमांमुळे -

• 25 लाख (2.5 Million) हरित रोजगार निर्माण झाले,

• वनक्षेत्रात लक्षणीय वाढ झाली,

• आणि 1.2 कोटी (12 Million) लोकांना थेट लाभ झाला.

महत्त्व : 

• या यशस्वी उपक्रमांमुळे तामिळनाडू राज्य जागतिक पातळीवर हवामान कृतीचे आदर्श मॉडेल ठरले.

• म्हणूनच सुप्रिया साहू यांच्या प्रेरणादायी नेतृत्वासाठी आणि प्रत्यक्ष कृतीसाठी त्यांना UNEP Champions of the Earth Award – 2025 (Inspiration & Action) या वर्गात सन्मानित करण्यात आले.

Human Rights Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मानवी हक्क दिन (Human Rights Day) दरवर्षी कोणत्या दिवशी साजरा केला जातो ?

1. 2 डिसेंबर

2. 10 डिसेंबर

3. 14 डिसेंबर

4. 21 डिसेंबर

उत्तर : 10 डिसेंबर

बातमी काय ?

• दरवर्षी मानवी हक्क दिन (Human Rights Day) 10 डिसेंबर रोजी साजरा केला जातो.

• हा दिवस 1948 मध्ये सार्वत्रिक मानवी हक्क जाहीरनामा स्वीकारल्याच्या स्मरणार्थ पाळला जातो.

मानवी हक्क दिन 10 डिसेंबरला च का साजरा केला जातो ?

• 10 डिसेंबर 1948 रोजी संयुक्त राष्ट्र महासभेने मानवी हक्क जाहीरनामा (Universal Declaration of Human Rights – UDHR) स्वीकारला.

• या जाहीरनाम्यामध्ये प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा, समानतेचा आणि स्वातंत्र्याचा अधिकार असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले.

• जगभरातील देशांनी मानवी हक्कांचे संरक्षण करण्याची आपली बांधिलकी अधोरेखित करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

मानवी हक्क दिनाची अधिकृत स्थापना कोणत्या वर्षी करण्यात आली ?

• मानवी हक्क दिनाची अधिकृत स्थापना 1950 मध्ये करण्यात आली.

• ही स्थापना संयुक्त राष्ट्र महासभेच्या (United Nations General Assembly - UNGA) ठरावाद्वारे झाली.

• या ठरावामध्ये सर्व देशांना दरवर्षी 10 डिसेंबर रोजी मानवी हक्क दिन साजरा करण्याचे आवाहन करण्यात आले.

मानवी हक्क दिन 2025 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• “मानवी हक्क, आपल्या दैनंदिन जीवनातील आवश्यक गोष्टी” (Human Rights, Our Everyday Essentials) ही 2025 ची संकल्पना आहे.

• यामध्ये अन्न, पाणी, आरोग्यसेवा, शिक्षण, निवारा आणि स्वच्छता यांसारख्या दैनंदिन मूलभूत गरजा ह्या देखील मानवी हक्क आहेत, हा संदेश देण्यात आला आहे.

• फक्त कायदेशीर हक्कच नव्हे, तर सामान्य जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या सुविधा मिळणेदेखील मानवी हक्कांचा भाग आहे, यावर या संकल्पनेत भर देण्यात आला आहे.

भारत आणि मानवी हक्कांच्या संरक्षणासाठी तरतूदी :

• भारतामध्ये मानवी हक्कांचे संरक्षण भारताच्या संविधानाद्वारे (Constitution of India) केले जाते.

• याशिवाय मानवी हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी मानवी हक्क संरक्षण कायदा, 1993 (Protection of Human Rights Act, 1993) हा स्वतंत्र कायदा अस्तित्वात आहे.

• या कायद्याअंतर्गत राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग (National Human Rights Commission - NHRC) ची स्थापना 1993 मध्ये करण्यात आली.

मानवी हक्क संरक्षण कायदा, 1993 नुसार मानवी हक्क म्हणजे काय ?

What are the Human Rights under the Human Rights Act, 1993 ?

• या कायद्यानुसार, मानवी हक्क म्हणजे व्यक्तीचे -

• जीवन, स्वातंत्र्य, समानता आणि सन्मानाशी संबंधित हक्क,

• जे भारतीय संविधानाने हमी दिलेले आहेत किंवा आंतरराष्ट्रीय करारांमध्ये समाविष्ट आहेत

• आणि जे भारतातील न्यायालयांमार्फत अंमलात आणता येतात.

• हे अधिकार प्रत्येक व्यक्तीला जन्मापासून मिळतात आणि त्यांना सन्मानाने व स्वातंत्र्याने जगण्यासाठी आवश्यक आहेत.

DRI busts Illicit Drugs Factory in Wardha

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) “ऑपरेशन हिन्टरलँड ब्र्यू” या विशेष कारवाईदरम्यान महाराष्ट्रातील वर्धा येथे कोणत्या अंमली पदार्थाची मोठ्या प्रमाणावर जप्ती करण्यात आली ?

1. हेरॉईन

2. मेफेड्रोन

3. कोकेन

4. अफू

उत्तर : मेफेड्रोन (Mephedrone)

बातमी काय ?

• महसूल गुप्तचर संचालनालय (DRI) यांनी “ऑपरेशन हिन्टरलँड ब्र्यू” अंतर्गत महाराष्ट्रातील वर्धा येथे चालणारी गुप्त मेफेड्रोन उत्पादन यंत्रणा उद्ध्वस्त केली.

• या कारवाईत 128 किलो मेफेड्रोन तसेच मोठ्या प्रमाणावर रसायने व यंत्रसामग्री जप्त करण्यात आली.

ऑपरेशन हिन्टरलँड ब्र्यू म्हणजे काय ?

• ग्रामीण व दुर्गम भागात सुरू असलेल्या गुप्त सिंथेटिक ड्रग उत्पादन केंद्रांवर लक्ष केंद्रित करणारी विशेष मोहीम.

• अंमली पदार्थ निर्मिती, साठवण व वितरण साखळी मुळापासून तोडणे हा मुख्य उद्देश.

कारवाई कोणत्या संस्थेने केली ?

• NDPS Act, 1985 अंतर्गत कारवाई महसूल गुप्तचर संचालनालय या संस्थेने वर्धा येथे ही कारवाई केली.

• DRI ही अंमली पदार्थ, तस्करी व आर्थिक गुन्ह्यांवर कारवाई करणारी केंद्र सरकारची प्रमुख तपास संस्था.

या कारवाईत नेमके काय जप्त झाले ?

• मेफेड्रोन : 128 किलो (192 कोटी किंमतीचे)

• प्रीकर्सर रसायने : 245 किलो

• कच्चा माल व संपूर्ण उत्पादन प्रक्रिया यंत्रसामग्री

 या कारवाईचे महत्त्व : 

• उच्च शुद्धतेच्या सिंथेटिक ड्रग्सचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार रोखला.

• ग्रामीण भागाचा आडोसा घेणाऱ्या संघटित ड्रग नेटवर्कला जबर धक्का.

• नशा मुक्त भारत अभियान ला प्रभावी पाठबळ.

• भारताची अंमली पदार्थविरोधी अंमलबजावणी क्षमता अधिक मजबूत.

महसूल गुप्तचर संचालनालय बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

महसूल गुप्तचर संचालनालय (DRI) म्हणजे काय ?

• महसूल गुप्तचर संचालनालय - Directorate of Revenue Intelligence (DRI)

• महसूल गुप्तचर संचालनालय हि तस्करी, अंमली पदार्थ, आर्थिक गुन्हे व महसूल चोरी याविरोधात कारवाई करणारी केंद्र सरकारची विशेष तपास संस्था आहे.

• ही संस्था गुप्त माहिती संकलन, तपास आणि अंमलबजावणी यावर काम करते.

महसूल गुप्तचर संचालनालया ची स्थापना व प्रशासकीय माहिती : 

• स्थापना : 1957

• मंत्रालय : महसूल गुप्तचर संचालनालय अर्थ मंत्रालय (Ministry of Finance) अंतर्गत काम करते. 

• मुख्यालय : नवी दिल्ली

DRI ची प्रमुख कार्ये कोणती ?

• अंमली पदार्थ तस्करी (Drugs & Narcotics) रोखणे

• सोने, परकीय चलन व मौल्यवान वस्तूंची तस्करी थांबवणे.

• सीमा शुल्क (Customs) चोरी व फसवणूक प्रकरणांची तपासणी करणे.

• आंतरराष्ट्रीय तस्करी नेटवर्कवर गुप्तचर आधारित कारवाया करणे.

C. Rajagopalachari 

Subject : GS - आधुनिक भारताचा इतिहास, दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) स्वतंत्र भारताचे पहिले आणि शेवटचे भारतीय गव्हर्नर-जनरल कोण ?

(तलाठी भरती, महाराष्ट्र पोलिस भरती, सरळसेवा भरती, SSC MTS 2023....)

1. डॉ. राजेंद्र प्रसाद

2. पंडित जवाहरलाल नेहरू

3. लॉर्ड माउंटबॅटन

4. सी. राजगोपालाचारी

उत्तर : सी. राजगोपालाचारी

चक्रवर्ति राजगोपालाचारी यांचा जन्म केव्हा आणि कोठे झाला ?

• जन्म : चक्रवर्ति राजगोपालाचारी यांचा जन्म 10 डिसेंबर 1878 रोजी तामिळनाडू राज्यातील सालेम जिल्ह्यातील थोरापल्ली येथे झाला. 

• पुढे ते “राजाजी” या नावाने संपूर्ण देशात ओळखले जाऊ लागले.

प्रारंभिक जीवन, शिक्षण व व्यावसायिक वाटचाल :

• राजगोपालाचारी यांनी होसूर, बेंगळुरू आणि प्रेसिडेन्सी कॉलेज, मद्रास येथे शिक्षण घेतले. 

• शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी सालेम येथे फौजदारी वकील म्हणून यशस्वी कारकीर्द सुरू केली.

• मात्र देशातील राजकीय परिस्थिती पाहता त्यांनी सार्वजनिक जीवनात प्रवेश केला. 

• 1917 साली ते सालेम नगरपालिकेचे अध्यक्ष झाले आणि येथूनच त्यांच्या सार्वजनिक व राजकीय कारकिर्दीला खरी सुरुवात झाली.

स्वातंत्र्य चळवळीतले योगदान :

रौलेट सत्याग्रह (1919): 1919 मधील रॉलेट सत्याग्रहात त्यांनी मद्रास प्रांतात नेतृत्व केले. 

• मद्रास प्रेसिडेन्सीमध्ये मोठ्या प्रमाणात निदर्शने केली; मरीना बीचवर मोठ्या सभांना संबोधित केले.

असहकार चळवळ : आपली आपली चालू वकिली ची नोकरी सोडून ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध तमिळनाडूला संघटित केले.

खिलाफत चळवळ : खिलाफत समित्या आणि प्रांतीय आंदोलनांना सक्रियपणे पाठिंबा दिला.

तामिळनाडूमध्ये झालेल्या वेदारण्यम मिठाच्या सत्याग्रह आंदोलनाचे नेतृत्व कोणी केले ?

• सी राजगोपालाचारी यांनी तामिळनाडूमध्ये मिठाच्या सत्याग्रह आंदोलनाचे नेतृत्व केले.

• महात्मा गांधींच्या दांडी यात्रेपासून प्रेरित होऊन, सी राजगोपालाचारी यांनी एप्रिल 1930 मध्ये तामिळनाडूमध्ये वेदारण्यम मिठाचा सत्याग्रह सुरू केला.

• सी राजगोपालाचारी यांनी 13 एप्रिल रोजी तिरुचिरापल्ली (Trichirappalli) येथून आपला मोर्चा सुरू केला आणि 28 एप्रिल रोजी वेदारण्यम (Vedaranyam) येथे पोहोचले.

• ज्याचा उद्देश ब्रिटिश मिठावरील कराचा निषेध करणे आणि खादी व सामाजिक विषमतेबद्दल जागरूकता पसरवणे हा होता.

• यातून 'दांडी यात्रे'च्या मिठाच्या सत्याग्रहाला दक्षिण भारतातही बळ मिळाले.

सी. राजगोपालाचारी यांचे 'माझ्या विवेकाचे रक्षक' असे कोणी वर्णन केले ?

Who described C. Rajagopalachari as 'the keeper of my conscience'?

• महात्मा गांधीजींनी सी. राजगोपालाचारी यांना “माझ्या अंतःकरणाचा रक्षक” ('The Keeper of my Conscience') असे संबोधले होते.

• सी. राजगोपालाचारी हे महात्मा गांधींच्या अत्यंत जवळच्या सहकाऱ्यांपैकी एक होते.

• महात्मा गांधींनी पुरस्कारलेल्या खादीचा प्रसार, जातीय ऐक्य, राष्ट्रीय शिक्षण आणि अस्पृश्यतानिवारण या चतुःसूत्रीचा त्यांनी आयुष्यभर प्रसार-प्रचार केला.

सी. राजगोपालाचारी यांनी भूषविलेली स्वातंत्र्यानंतरची महत्त्वाची पदे :

• 1947–48 : पश्चिम बंगालचे राज्यपाल

• 1948–50 : भारताचे गव्हर्नर-जनरल (भारताचे शेवटचे गव्हर्नर-जनरल)

• 1950 : केंद्रीय गृहमंत्री (सरदार वल्लभभाई पटेलांनंतर)

• 1952–54 : मद्रास राज्याचे मुख्यमंत्री

सी. राजगोपालाचारी महत्त्वाची ओळख (Short Notes) : 

• भारताचे एकमेव भारतीय व शेवटचे गव्हर्नर-जनरल

• वेदारण्याम मिठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व

• स्वतंत्र पक्षाचे संस्थापक (Founder of the Swatantra Party)

• साधेपणा, प्रामाणिकपणा व तर्कशुद्ध विचारांसाठी प्रसिद्ध

PM-WANI Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) PM-WANI योजना खालील पैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. ग्रामीण भागातील रस्ते विकास

2. सार्वजनिक Wi-Fi सेवा व डिजिटल समावेशन

3. मोबाईल टॉवर उभारणी

4. उपग्रह दळणवळण सेवा

उत्तर : सार्वजनिक Wi-Fi सेवा व डिजिटल समावेशन

बातमी काय ?

• सरकारने संसदेला माहिती दिली की नोव्हेंबर 2025 पर्यंत देशभरात PM-WANI अंतर्गत 3.9 लाखांहून अधिक सार्वजनिक Wi-Fi हॉटस्पॉट्स कार्यान्वित झाले आहेत.

• ही योजना स्वस्त इंटरनेट, डिजिटल समावेशन आणि स्थानिक उद्योजकता वाढवण्यासाठी महत्त्वाची ठरत आहे.

🤔 PM-WANI योजना म्हणजे काय ?

• PM-WANI फूल फॅार्म : Prime Minister’s Wi-Fi Access Network Interface

• ही देशव्यापी सार्वजनिक Wi-Fi व्यवस्था आहे.

• लहान दुकाने व स्थानिक उद्योजकांना स्वतःचे Wi-Fi हॉटस्पॉट चालवण्याची संधी देते.

• उद्देश : सर्वसामान्य नागरिकांना परवडणाऱ्या दरात इंटरनेट उपलब्ध करणे.

 🏛️ प्रशासकीय माहिती :

• अंमलबजावणी करणारा विभाग : दूरसंचार विभाग (Department of Telecommunications)

• मंत्रालय : दळणवळण मंत्रालय (Ministry of Communications)

• मंजुरीची तारीख : 9 डिसेंबर 2020

🎯 PM-WANI योजनेचे उद्दिष्टे :

• इंटरनेटचा लोकशाही पद्धतीने विस्तार करणे

• ग्रामीण व दुर्गम भागात डिजिटल दरी कमी करणे

• National Digital Communications Policy (NDCP) 2018 च्या उद्दिष्टांना पाठबळ

• सार्वजनिक Wi-Fi हॉटस्पॉट्सचे राष्ट्रीय जाळे उभारणे

PM-WANI योजनेचे महत्त्व : 

• ग्रामीण व वंचित भागात स्वस्त इंटरनेट उपलब्ध होते.

• लाखो सूक्ष्म उद्योजकांना रोजगाराच्या संधी मिळतात.

• डिजिटल पेमेंट्स, ई-लर्निंग, टेलिमेडिसिन व ई-गव्हर्नन्सला चालना.

• डिजिटल भारत उपक्रमाला भक्कम आधार.

National Commission for Backward Classes (NCBC)

Subject : GS - राज्यशास्त्र - आयोग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोगाने (NCBC) पश्चिम बंगालच्या केंद्रीय OBC यादीबाबत कोणती शिफारस केली आहे ?

1. सर्व नवीन समुदायांचा OBC त समावेश करण्याची

2. 35 समुदायांना वगळण्याची

3. OBC आरक्षण रद्द करण्याची

4. राज्यांना स्वतंत्र यादी तयार करण्याची

उत्तर : 35 समुदायांना वगळण्याची

बातमी काय ?

• राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोगाने (NCBC) पश्चिम बंगालमध्ये केंद्रीय OBC यादीत समाविष्ट केलेल्या 35 समुदायांना वगळण्याची शिफारस केली आहे.

• आयोगाने या समावेशांची घटनात्मक व कायदेशीर पडताळणी केल्यानंतर ही शिफारस केंद्र सरकारला दिली आहे.

राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग म्हणजे काय ?

• राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग (NCBC) ही सामाजिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासलेल्या वर्गांच्या (OBC) हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी आणि त्यांच्या प्रगतीसाठी काम करणारी एक घटनात्मक संस्था आहे, 

• जी मूळतः 1993 मध्ये वैधानिक संस्थेच्या रूपात स्थापन झाली होती.

राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग ही घटनात्मक संस्था आहे का ?

Is the National Commission for Backward Classes (NCBC) a constitutional body ?

• होय, राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग (NCBC) ही घटनात्मक संस्था आहे.

• सुरुवातीला NCBC ची स्थापना 1993 च्या अधिनियमानुसार करण्यात आली होती.

• 2018 मध्ये 102 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याने (102nd Constitutional Amendment) राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोगाला घटनात्मक दर्जा (Constitutional Status) देण्यात आला.

• या घटनादुरुस्तीमुळे भारतीय संविधानात कलम 338B आणि 342A समाविष्ट करण्यात आले.

• त्यामुळे सामाजिक व शैक्षणिकदृष्ट्या मागास वर्गांच्या हितसंबंधांचे संरक्षण करण्यासाठी NCBC ला घटनात्मक अधिकार मिळाले.

🏛️ राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग स्थापना व घटनात्मक दर्जा (Short Notes) : 

• मूळ स्थापना : 1993 (NCBC अधिनियम, 1993)

• घटनात्मक दर्जा : 2018

• घटनादुरुस्ती : 102वी घटनादुरुस्ती (102nd Constitutional Amendment)

• नवीन कलमे : 338B आणि 342A

राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोगाची रचना : 

• एकूण सदस्य : 5

• अध्यक्ष, उपाध्यक्ष आणि इतर 3 सदस्य

• नियुक्ती : राष्ट्रपती

🎯 राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोगा चे प्रमुख कार्ये : 

• सामाजिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासलेल्या वर्गांच्या समावेश / वगळण्या संदर्भातील प्रकरणांवर सल्ला देणे

• मागास वर्गांच्या हक्कांचे संरक्षण व देखरेख करणे

• त्यांच्या सामाजिक-आर्थिक प्रगतीबाबत शिफारसी करणे

• आरक्षणाचा गैरवापर किंवा हक्कभंगाबाबत तक्रारींची चौकशी करणे

• वार्षिक व विशेष अहवाल राष्ट्रपतींना सादर करणे

Exercise Garuda 25 

Subject : GS - युद्ध अभ्यास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच ‘गरुड 25’ (Exercise Garuda 25) हा संयुक्त हवाई सराव कोणत्या दोन देशांदरम्यान आयोजित करण्यात आला आहे ?

1. भारत – अमेरिका

2. भारत – फ्रान्स

3. भारत – रशिया

4. भारत – जपान

उत्तर : भारत – फ्रान्स

‘गरुड 25’ सरावा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• भारत आणि फ्रान्स यांच्यात ‘गरुड 25’ हा संयुक्त हवाई सराव फ्रान्समधील Air Base 118, Mont-de-Marsan येथे पार पडला.

• या सरावात भारतीय हवाई दल (IAF) आणि फ्रेंच एयर एंड स्पेस फ़ोर्स (FASF) सहभागी झाले होते.

• उद्देश : या सरावाचा उद्देश दोन्ही देशांच्या हवाई दलांमधील सामरिक सहकार्य, परस्पर समन्वय आणि युद्धतयारी वाढवणे हा होता.

✈️ ‘गरुड 25’ सरावात भारतीय हवाई दलाची भूमिका : 

• Indian Air force ने Su-30MKI लढाऊ विमाने,

• IL-78 एअर-टू-एअर इंधन भरणारी विमाने

• C-17 Globemaster III (ग्लोबमास्टर III) वाहतूक विमाने तैनात केली.

‘गरुड 25’ सरावातील प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

• Strike (हल्ला), Escort (संरक्षण),

• Air Refuelling (हवेत इंधन भरणे),

• आणि संयुक्त हवाई मोहिमा यांचा सराव करण्यात आला.

‘गरुड 25’प्रशिक्षणाची धोरणात्मक महत्त्व :  

• या सरावादरम्यान भारत आणि फ्रान्सच्या हवाई दलांनी संयुक्त मिशन नियोजन (Joint Mission Planning) करून विविध हवाई मोहिमांची आखणी केली.

• ठरवलेल्या योजनांची प्रत्यक्षात अंमलबजावणी करत सामरिक अंमलबजावणी (Tactical Execution) चा प्रत्यक्ष सराव करण्यात आला.

• तसेच, दोन्ही देशांच्या हवाई दलांना एकमेकांच्या कार्यपद्धती, नियम व मानक प्रक्रिया (Standard Operating Procedures – SOPs) समजून घेण्याची संधी मिळाली.