सूक्ष्मजीव काढणार पाण्यातील शिसे 

Eco-Friendly Solution for Lead Removal

Subject : GS - पर्यावरण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) IIT गुवाहाटीने पाण्यातील शिसे (Lead) काढण्यासाठी कोणता सूक्ष्मजीव वापरला ?

1. बुरशी

2. अमिबा

3. सायनोबॅक्टेरिया

4. शैवाल

उत्तर : सायनोबॅक्टेरिया (Cyanobacteria)

बातमी काय ?

• IIT गुवाहाटीने सायनोबॅक्टेरिया (Cyanobacteria) नावाच्या लहान सूक्ष्मजीवांचा वापर करून पाण्यातील धोकादायक शिसे (Lead) काढण्याची एक किफायतशीर आणि पर्यावरणपूरक पद्धत विकसित केली आहे.

🧪 शोधात काय वापरले ?

• सायनोबॅक्टेरिया हे लहान निळे-हिरवे सूक्ष्मजीव आहेत.

• ते पाण्यातील शिसे (Lead) स्वतःकडे खेचून घेतात.

💧 ही पद्धत कशी काम करते ?

• सायनोबॅक्टेरिया एक चिकट पदार्थ तयार करतात ज्याला EPS म्हणतात.

• हा Exopolysaccharides (EPS) पाण्यातील Lead ला चिकटून ते त्याला वेगळे करतो.

• प्रयोगांमध्ये 92% पेक्षा जास्त शिसे (Lead) हटवणे शक्य झाले.

🌱 ही पद्धत का महत्त्वाची आहे?

• अतिशय कमी खर्चात ही प्रक्रिया करता येते.

• यात कोणतेही धोकादायक रसायने लागत नाहीत.

• ही पद्धत पूर्णपणे पर्यावरणपूरक आहे.

• भविष्यात ग्रामीण भागात आणि औद्योगिक प्रदूषणग्रस्त भागांत मोठ्या प्रमाणात उपयोग होऊ शकतो.

चंदीगड आणि कलम 240

Chandigarh & Article 240

Subject : GS - राज्यशास्त्र- केंद्रशासित प्रदेश

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय संविधानातील कोणते कलम केंद्रशासित प्रदेशांसाठी राष्ट्रपतींना नियमावली (Regulations) बनवण्याचा अधिकार देते ?

1. कलम 240

2. कलम 241

3. कलम 244

4. कलम 245

उत्तर : कलम 240

बातमी काय ?

• चंदीगडला संविधानाच्या कलम 240 अंतर्गत आणण्याच्या केंद्र सरकारच्या प्रस्तावामुळे पंजाबमध्ये राजकीय वादळ निर्माण झाले आहे.

• गृह मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे की, सरकार येत्या हिवाळी अधिवेशनात संविधान (131वी सुधारणा) विधेयक, 2025 (Constitution (131st Amendment) Bill, 2025) सादर करणार नाही. 

• या विधेयकात चंदीगडला संविधानाच्या कलम २४० अंतर्गत आणण्याचा प्रस्ताव असल्याचे सांगण्यात आले आहे.

चंदीगड बद्दल थोडक्यात माहिती : 

• चंदीगड सध्या केंद्रशासित प्रदेश (UT) म्हणून प्रशासित आहे.

• चंदीगड ही पंजाब आणि हरियाणाची संयुक्त राजधानी आहे.

• पंजाबचे राज्यपाल चंदीगडचे प्रशासक (Administrator) म्हणून काम करतात.

कलम 240 काय आहे ?

• राष्ट्रपतींचा अधिकार : भारतीय संविधानाचे कलम 240 राष्ट्रपतींना काही केंद्रशासित प्रदेशांच्या (Union Territories) शांतता, प्रगती आणि सुशासनासाठी नियम (Regulations) बनवण्याचा अधिकार देते.

• उद्देश : हे नियम त्या प्रदेशांमध्ये शांतता, प्रगती आणि चांगल्या प्रशासनासाठी असतात.

कायदेशीर दर्जा : 

• हे नियम संसदेने बनवलेल्या कायद्यांसारखेच कायदेशीर शक्ती आणि प्रभाव ठेवतात.

• राष्ट्रपती विद्यमान कायदे बदलू किंवा रद्दही करू शकतात.

• उदाहरणार्थ प्रदेश : अंदमान आणि निकोबार बेटे, लक्षद्वीप, दादरा आणि नगर हवेली, दमण आणि दीव यांसारख्या प्रदेशांसाठी हे कलम लागू होते.

• सद्यस्थिती : अलीकडेच, केंद्र सरकार चंदीगडलाही कलम 240 अंतर्गत आणण्याचा विचार करत आहे, ज्यामुळे वाद निर्माण झाला आहे. 

केंद्रशासित प्रदेशांना विधिमंडळ असल्यास : 

• उदाहरणार्थ पुदुच्चेरी (Puducherry) संदर्भात : पुदुच्चेरीसाठी विधिमंडळ असल्यास राष्ट्रपती नियम बनवू शकत नाहीत, पण विधिमंडळ निलंबित झाल्यास किंवा विसर्जित झाल्यास राष्ट्रपती नियम बनवू शकतात.

चंदीगडवर कलम 240 लागू झाल्यास काय बदल होऊ शकतात ?

• चंदीगडला स्वतंत्र प्रशासक ( Lieutenant Governor) मिळू शकतात.

• सध्या असलेली पंजाब राज्यपालांची अतिरिक्त जबाबदारी संपेल.

• पंजाब आणि हरियाणाचा प्रशासनावरचा प्रभाव कमी होईल.

• केंद्र सरकारचे चंदीगडवरील नियंत्रण थेट असेल आणि ते अधिक वाढेल.

संविधान दिवस 

Constitution Day

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय कायदा दिवस केव्हा असतो ?

1. 2 ॲाक्टोबर

2. 15 ॲागस्ट

3. 26 नोव्हेंबर

4. 26 जानेवारी

उत्तर : 26 नोव्हेंबर

बातमी काय ?

• भारतात दरवर्षी 26 नोव्हेंबरला संविधान दिवस साजरा केला जातो.

• या दिवसाला राष्ट्रीय कायदा दिवस (National Law Day) असेही म्हणतात.

संविधान दिवस 26 नोव्हेंबरला च का साजरा करतात ?

• 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी राज्यघटनेचा स्वीकार करण्यात आला त्याच्या स्मरणार्थ 26 नोव्हेंबर हा दिवस संविधान दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

सरकारने 26 नोव्हेंबर हा दिवस संविधान दिवस म्हणून कोणत्या वर्षी घोषित केला ?

• नागरिकांमध्ये संवैधानिक मूल्य वाढवण्यासाठी, 2015 मध्ये सरकारने हा दिवस साजरा करण्याचा निर्णय घेतला.

• 2015 मधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या 125 व्या जयंती वर्षाच्या निमित्ताने, दरवर्षी 26 नोव्हेंबर हा दिवस भारत सरकारने ‘संविधान दिन’ म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला.

तर मग 26 जानेवारी का साजरी करतात ?

• 26 जानेवारी 1950 पासून घटना लागू झाली त्यामुळे 26 जानेवारी प्रजासत्ताक दिन (गणराज्य दिन) म्हणून साजरा केला जातो.

भारतीय राज्यघटने बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर : 

• भारतीय राज्यघटना जगातील सर्वात मोठी लिखित राज्यघटना आहे.

• मूळ घटना 251 पृष्ठांची आहे.

• 1949 त्या मूळ घटनेत प्रास्ताविका, 22 भाग, 395 कलमे व 8 अनुसूचीं चा समावेश होता.

संविधान सभेबद्दल परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण माहिती :

• 1946 च्या कॅबिनेट मिशनच्या अंतर्गत संविधान सभेची स्थापना करण्यात आली.

• 9 डिसेंबर 1946 रोजी संविधान सभेची पहिली बैठक भरली.

• डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा यांची तात्पुरते अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली.

• पुढे 11 डिसेंबर 1946 रोजी :

• संविधान सभेचे अध्यक्ष - डॉ. राजेंद्र प्रसाद 

• संविधान सभेचे उपाध्यक्ष - एच. सी. मुखर्जी 

• संविधान सभेचे कायदेशीर घटनात्मक सल्लागार - सर बी. एन. राव

यांची नेमणूक करण्यात आली.

• 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी 284 सदस्यांनी स्वाक्षरी करून घटनेचा स्वीकार करण्यात आला.

महिला कबड्डी विश्वचषक 2025 कोणी जिंकला ?

Who won the 2025 Women's Kabaddi World Cup ?  

Subject : GS - खेळ 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नोव्हेंबर 2025 मध्ये पार पडलेला महिला कबड्डी विश्वचषक कोणत्या देशाने जिंकला ?

1. इराण 

2. चायनीज तैपेई

3. भारत

4. जपान

उत्तर : भारत

बातमी काय ?

• 24 नोव्हेंबर 2025 रोजी भारताच्या महिला कबड्डी संघाने ढाका (बांगलादेश) येथे झालेल्या महिला कबड्डी विश्वचषक 2025 मध्ये चायनीज तैपेईला 35–28 ने पराभूत करून सलग दुसरे विजेतेपद पटकावले.

कबड्डी वर्ल्डकप 2025 बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

महिला कबड्डी वर्ल्डकप 2025 स्पर्धा कोणी जिंकली ? 

• भारतीय महिला संघाने अंतिम सामन्यात चायनीज तैपेईला 35–28 ने अशा दमदार गुणांनी पराभूत केले.

• विजेता संघ : भारत 🇮🇳

• उपविजेता संघ : चायनीज तैपेई (Chinese Taipei) 🇹🇼

• ही भारताची सलग दुसरी महिला कबड्डी विश्वचषक विजेतेपद आहे.

• या विजयामुळे भारताने जागतिक कबड्डी महासत्ता म्हणून आपली ओळख अधिक मजबूत केली.

📍 स्पर्धा कुठे झाली ?

• स्थळ : ढाका, बांग्लादेश 🇧🇩

🏅 संघ नेतृत्व (Team Leadership) :

• कर्णधार : ऋतु नेगी

स्टार परफॉर्मर :

• संजू देवी (छत्तीसगड) यांनी उत्कृष्ट रेडिंग व डिफेन्स कामगिरी करत संघाच्या विजयात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

दक्षिण भारत नैसर्गिक शेती शिखर परिषद

South India Natural Farming Summit

Subject : GS - भूगोल, अर्थशास्त्र - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दक्षिण भारत नैसर्गिक शेती शिखर परिषद 2025 चे आयोजन कोणत्या राज्यात करण्यात आले ?

1. महाराष्ट्र

2. केरळ

3. कर्नाटक

4. तामिळनाडू

उत्तर : तामिळनाडू

बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी तामिळनाडूतील कोईम्बतूर इथे दक्षिण भारत नैसर्गिक शेती शिखर परिषद 2025 चे उद्घाटन केले.

दक्षिण भारत नैसर्गिक शेती शिखर परिषद 2025 चे आयोजन कोणी केले ?

• 19 ते 21 नोव्हेंबर 2025 या दरम्यान तामिळनाडू नैसर्गिक शेती भागीदार मंचाच्या वतीने दक्षिण भारत नैसर्गिक शेती शिखर परिषद 2025, आयोजित करण्यात आली.

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी तामिळनाडूतील कोईम्बतूर इथे दक्षिण भारत नैसर्गिक शेती शिखर परिषद 2025 चे उद्घाटन केले.

दक्षिण भारत नैसर्गिक शेती शिखर परिषद 2025 चे उद्दिष्ट काय ?

• शाश्वत, पर्यावरणपूरक आणि रसायनमुक्त कृषी पद्धतींना प्रोत्साहन देणे.

• भारताच्या कृषी क्षेत्रातील भविष्यासाठी एक व्यवहार्य, हवामान-अनुकूल आणि आर्थिकदृष्ट्या शाश्वत मॉडेल म्हणून नैसर्गिक आणि पुनरुत्पादक शेतीकडे वळण्यास गती देणे, हे या शिखर परिषदेचे उद्दिष्ट आहे.

प्रदर्शन : 

• या शिखर परिषदेत शेतकरी-उत्पादक संघटना आणि ग्रामीण उद्योजकांसाठी बाजारपेठेतील दुवे निर्माण करण्यावरही भर दिला गेला. 

• त्याचबरोबर सेंद्रिय शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यावरणपूरक पॅकेजिंग आणि स्वदेशी तंत्रज्ञानातील नवोपक्रम प्रदर्शित केले.

नैसर्गिक शेती म्हणजे काय ?

• अशी शेती ज्यात रासायनिक खते, कीटकनाशके किंवा रसायनांचा वापर होत नाही.

• मातीतील नैसर्गिक सुपीकता आणि सूक्ष्मजीवांची क्रिया या पद्धतींवर नैसर्गिक शेती आधारित आहे.

• नैसर्गिक शेतीत स्थानिक संसाधनांचा वापर केला जातो; जसे की शेण, गोमूत्र, जैविक द्रावण, वर्मी-कंपोस्ट इत्यादी.

• नैसर्गिक शेती पर्यावरणास अनुकूल, कमी खर्चातील आणि टिकाऊ पद्धत आहे.

• नैसर्गिक शेतीत आपण भारताच्या पारंपरिक कृषी ज्ञानाची सांगड आधुनिक विज्ञानाशी घालतो.

INS माहेचा नौदलाच्या ताफ्यात समावेश

Indian Navy Commissioned INS Mahe

Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) INS माहे कोणत्या श्रेणीची युद्धनौका आहे ?

1. फ्रिगेट

2. डेस्ट्रॉयर

3. एंटी-सबमरीन वॉरफेयर शॅलो वॉटर क्राफ्ट

4. ऑफशोअर पॅट्रोल व्हेसेल

उत्तर : एंटी-सबमरीन वॉरफेयर शॅलो वॉटर क्राफ्ट

बातमी काय ?

• 24 नोव्हेंबर 2025 रोजी INS माहे भारतीय नौसेनेत समाविष्ट झाला. 

• हा भारताचा पहिला माहे श्रेणीचा उथळ पाण्यात संचारक्षम पाणबुडीविरोधी युद्धनौका (Anti-Submarine Warfare Shallow Water Craft (ASW-SWC)) आहे.

• प्रथमच एखाद्या थलसेना प्रमुखाने नौदलाच्या युद्धनौकेच्या कमीशनिंगचे नेतृत्व केले.

 INS माहे बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• अत्याधुनिक एंटी-सबमरीन युद्धनौका, जी विशेषतः तटीय व उथळ समुद्री भागातील पाणबुडीविरोधी धोक्यांवर मात करण्यासाठी तयार केली आहे.

• ASW-SWC श्रेणीतील एकूण 8 युद्धनौकांपैकी ही पहिली युद्ध नौका आहे.

• ध्येयवाक्य (Motto) : “Silent Hunters” — शांततेत, अचूकतेने व वेगाने पाणबुडी शोधून त्यांना निष्प्रभ करण्याची क्षमता.

• नामकरण : मलबारच्या किनारपट्टीवरील माहे या ऐतिहासिक किनारी शहराच्या नावावरून या युद्धनौकेचे नामकरण करण्यात आले आहे

बोधचिन्ह (Emblem / Symbol / Crest) : 

• केरळच्या स्थानिक प्रदेशाच्या सांस्कृतिक आणि स्वसंरक्षणविषयक युद्धनीतीच्या वारशाकडून सदर बोधचिह्नाने प्रेरणा घेतलेली दिसते. 

• कलारिप्पयट्टू या क्रीडाप्रकाराशी संबंधित आणि केरळच्या स्वसंरक्षणविषयक युद्धनीतीच्या वारशाचे प्रतीक अशी लवलवती तलवार- उरुमी -समुद्रातून वर उसळून येत असल्याचे या बोधचिह्नात दाखवले गेले आहे.

INS माहे या युद्ध नौकेची निर्मिती कोणी केली ?

• कोचीन शिपयार्ड लिमिटेड (Cochin Shipyard Ltd) यांनी डिझाइन व बांधकाम केलेला.

स्वदेशीकरण आणि तांत्रिक वैशिष्ट्ये :

• युद्धनौकेत 80% पेक्षा जास्त स्वदेशी सामग्री व तंत्रज्ञान.

• आत्मनिर्भर भारताच्या संरक्षण क्षमतेचे तेजस्वी प्रतीक.

• अत्याधुनिक शस्त्रे, सेन्सर्स, दळणवळण नेटवर्क व तांत्रिकदृष्ट्या उन्नत यंत्रणा.

• उथळ आणि तटीय भागांतील पाणबुडी शोध, ट्रॅकिंग आणि निष्प्रभ करण्यासाठी विशेष सक्षम.

• दीर्घकाळ सागरी गस्त व ऑपरेशन्स करण्याची क्षमता.

रणनीतिक महत्त्व :

• भारताच्या किनारी सुरक्षेच्या पहिल्या फळीचे संरक्षण कवच म्हणून काम करेल.

• मोठ्या युद्धनौका, पाणबुड्या आणि समुद्री विमानांसह नेटवर्क-सेंट्रिक एकात्मिकरण शक्य.

• भारतीय नौदलाची एंटी-सबमरीन क्षमता आणि सागरी प्रभुत्व वाढवते.

• जमीन–समुद्र–आकाश या तीनही क्षेत्रांतील मल्टी-डोमेन समन्वय मजबूत करेल.

फ्रिगेट, डेस्ट्रॉयर, एंटी-सबमरीन वॉरफेयर शॅलो वॉटर क्राफ्ट आणि, ऑफशोअर पॅट्रोल व्हेसेल यांबद्दल थोडक्यात माहिती : 

फ्रिगेट (Frigate) :

• लांब पल्ल्याच्या ताफा संरक्षणासाठी तयार केलेली बहुउद्देशीय युद्धनौका, जी पृष्ठभाग, आकाश आणि पनडुब्बी या तिन्ही धोक्यांवर काम करू शकते.

डेस्ट्रॉयर (Destroyer) :

• अत्यंत वेगवान आणि शक्तिशाली आक्रमक युद्धनौका, जी क्षेपणास्त्रे, विमान आणि मोठ्या पनडुब्बी धोक्यांचा वेगाने नायनाट करण्यासाठी वापरली जाते.

एंटी-सबमरीन वॉरफेयर शॅलो वॉटर क्राफ्ट (Anti-Submarine Warfare Shallow Water Craft (ASW-SWC)) :

• उथळ व तटीय समुद्री भागातील पाणबुडी शोध व नष्ट करण्यासाठी खास तयार केलेली छोटी, अत्याधुनिक युद्धनौका.

ऑफशोअर पॅट्रोल व्हेसेल (OPV) :

• समुद्री गस्त, तस्करी विरोध, किनारी सुरक्षा आणि कायदा अंमलबजावणीसाठी वापरली जाणारी मध्यम आकाराची गस्ती नौका.

हेयली गुबी ज्वालामुखीचा उद्रेक

Hayli Gubbi Volcano

Subject : GS - भूगोल - ज्वालामुखी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकताच हेयली गुबी ज्वालामुखीचा उद्रेक झाला तर हा ज्वालामुखी कोणत्या प्रकारचा आहे ?

1. सक्रिय (Active)

2. सुप्त (Dormant)

3. मृत (Extinct)

4. संमिश्रित (Mixed)

उत्तर : सुप्त (Dormant)

बातमी काय ?

• आफ्रिका खंडातल्या इथिओपिया देशात हेयली गुबी ज्वालामुखी (Hayli Gubbi volcano) या सुप्त ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून निर्माण झालेला राखेचा विशाल ढग वाऱ्यांच्या वेगामुळे भारताच्या उत्तर-पश्चिम भागांपर्यंत पोहोचला. 

• यामुळे दिल्ली-NCR, राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र आणि पंजाब या प्रदेशांतील हवाई उड्डाणांत काही तास अडथळे निर्माण झाले.

हेयली गुबी ज्वालामुखी बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• हा ज्वालामुखी इथिओपियाच्या अफार प्रदेशात (Afar Region) स्थित आहे.

• हा एक सुप्त (Dormant) ज्वालामुखी असून जवळपास 10,000 ते 12,000 वर्षांनंतर पहिल्यांदा उद्रेक झाला.

• हा प्रदेश पूर्व आफ्रिका रिफ्ट प्रणाली (Eastern Africa Rift System) चा भाग आहे.

इथिओपियाचा प्रदेश भूकंपीयदृष्ट्या सक्रिय का ?

• अफार प्रदेश हा Eastern African Rift Valley चा सर्वात सक्रिय भागांपैकी एक आहे.

• येथे टेक्टॉनिक प्लेट्स वेगळ्या होत असल्याने पृथ्वीचा पृष्ठभाग सतत हलतो.

• त्यामुळे येथे वारंवार भूकंप, फॉल्टलाइन क्रिया आणि ज्वालामुखी उद्रेक आढळतात.

ज्वालामुखीय राख संरचना कशी असते ?

• राखेमध्ये प्रामुख्याने सिलिका (Silica), ग्लासचे सूक्ष्म कण,फेल्डस्पार (Feldspar), क्वार्ट्ज (Quartz), सल्फर डायऑक्साइड (Sulphur dioxide) आणि इतर वायू असतात.

• ही राख अत्यंत सूक्ष्म व हलकी असल्याने ती दूरवर पसरते.

• अशा राखेमुळे विमानांच्या इंजिनमध्ये नुकसान होऊ शकते, म्हणून ती विमानवाहतुकीसाठी धोकादायक मानली जाते.

क्षती आणि प्रभाव :

• इथिओपियातील जवळच्या भागांत राखेमुळे लोकांना श्वसन व आरोग्य समस्या निर्माण झाल्या.

• अनेक आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे रद्द किंवा डायव्हर्ट करावी लागली.

• तांबडा समुद्र (Red Sea) परिसरातील विमानवाहतुकीवरही परिणाम झाला.

ज्वालामुखी उद्रेक का होतो ?

• पृथ्वीच्या केंद्राकडे जसे खाली जातो तससे तापमान वाढते — यालाच भूतापीय प्रवणता (Geothermal Gradient) म्हणतात.

• एका ठराविक खोलीवर तापमान इतके वाढते की खडक वितळतात आणि मॅग्मा तयार होतो.

• मॅग्मा आजूबाजूच्या घन खडकांपेक्षा हलका असल्याने वर सरकतो.

• वर येणारा मॅग्मा, मॅग्मा कक्षांमध्ये (Chambers) जमा होतो, जे साधारणत: पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून 6 ते 10 किमी खोलीवर असतात.

• दबाव वाढत गेल्यावर मॅग्मा पृथ्वीच्या पृष्ठभागातील फटी, छिद्रे व दरारांमधून बाहेर येतो, यालाच ज्वालामुखी उद्रेक म्हणतात.

मॅग्मा आणि लावा यातील फरक काय ? 

• पृथ्वीच्या आतमध्ये मॅग्मा (Magma) तयार होतो तर 

• पृष्ठभागावर पोहोचलेला मॅग्मा ला आपण लावा (Lava) म्हणतो.

भारताचे 53 वे सरन्यायाधीश

53rd Chief Justice of India

Subject : GS - नियुक्ती, राज्यशास्त्र- सर्वोच्च न्यायालय

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतीच देशाचे 53 वे सरन्यायाधीश म्हणून खालील पैकी कोणी शपथ घेतली ? 

1. न्यायमूर्ती सूर्य कांत

2. न्यायमूर्ती विक्रम नाथ

3. न्यायमूर्ती संजीव खन्ना

4. न्यायमूर्ती भूषण गवई

उत्तर : न्यायमूर्ती सूर्य कांत

बातमी काय आहे ? 

• न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांनी देशाचे 53वे सरन्यायाधीश म्हणून शपथ घेतली. 

• राष्ट्रपती भवनात न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांच्या सरन्यायाधीश पदाचा शपथविधी पार पडला. 

• यावेळी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी न्यायमूर्ती सूर्य कांत यांना सरन्यायाधीशपदाची शपथ दिली. 

• सरन्यायाधीशपदाचा त्यांचा कार्यकाळ 15 महिन्यांचा असेल.

सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाची नियुक्ती कोण करतात ? 

• सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाची नियुक्ती संविधानाच्या कलम 124 (2) अंतर्गत राष्ट्रपतींद्वारे केली जाते. 

• न्यायाधीश आपले पद वयाची 65 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत धारण करतात

• नियमानुसार, सर्वोच्च न्यायालयातील सर्वात वरिष्ठ (ज्येष्ठतम) न्यायाधीशांना भारताचे सरन्यायाधीश (Chief Justice of India)  म्हणून नियुक्त केले जाते. 

1993 चा द्वितीय न्यायाधीश खटला काय सांगतो ? 

• दुसऱ्या न्यायाधीशांच्या खटल्यात (1993), सर्वोच्च न्यायालयाने, " भारताच्या सरन्यायाधीश पदावर केवळ जेष्ठतम न्यायाधीशाची नेमणूक करण्यात यावी " असा निकाल दिला.  

सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून नियुक्त होण्यासाठी पात्रता काय असावी लागते ? 

सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून नियुक्त होणाऱ्या व्यक्तीकडे खालील पात्रता असणे आवश्यक आहे : 

• ती व्यक्ती भारताचा नागरिक असावी आणि

• त्या व्यक्तीस एखाद्या उच्च न्यायालयात अथवा दोन किंवा अधिक उच्च न्यायालयात सलग किमान 5 वर्षे न्यायाधीश म्हणून काम करण्याचा अनुभव असावा किंवा

• त्या व्यक्तीस एखाद्या उच्च न्यायालयात अथवा दोन किंवा अधिक उच्च न्यायालयात सलग किमान 10 वर्षे वकील म्हणून काम करण्याचा अनुभव असावा किंवा 

• राष्ट्रपतींच्या मते ती व्यक्ती निष्णात कायदेपंडित असावी.

सरन्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याचा अधिकार कोणाला देण्यात आला आहे ? 

न्यायाधीशांना पदावरून काढण्याची पद्धत काय आहे ? 

• राज्यघटनेतील कलम 124 (4) मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून दूर करण्याच्या पद्धतीची तरतूद करण्यात आली आहे

• राष्ट्रपती सरन्यायाधीशांना पदावरून दूर करू शकतात.

• संसदेने सरन्यायाधीशांना (न्यायाधीशांना) पदावरून हटवण्याबाबत अभिभाषण सादर केल्यानंतरच राष्ट्रपती असे करू शकतात.

• संसदेत हे समावेदन प्रत्येक सभागृहाच्या विशेष बहुमताने संमत होणे गरजेचे असते.  

प्रत्येक सभागृहाच्या विशेष बहुमत म्हणजेच : 

• त्या सभागृहाच्या (लोकसभा किंवा राज्यसभा) एकूण सदस्य संख्येच्या बहुमताने आणि

• कमीत कमी हजर व मतदान करणाऱ्या सदस्यांच्या दोन तृतीयांश इतक्या बहुमताने संमत होणे गरजेचे असते.

• न्यायाधीशांना गैरवर्तणूक किंवा अकार्यक्षमता या आधारांवर पदावरून दूर करता येऊ शकते.

भारताच्या सरन्यायाधीशांची मुख्य भूमिका/ अधिकार काय असतात ?

Key Role of Chief Justice of India

• सरन्यायाधीश भारताच्या राष्ट्रपतींना राष्ट्रपती पदाची शपथ देतात.

• "मास्टर ऑफ द रोस्टर" (Master of Roster) : सरन्यायाधीशांकडे विशिष्ट खटले (केस) विशिष्ट खंडपीठांना सोपवण्याचा आणि सर्वोच्च न्यायालयात त्यांच्या सुनावणीचे वेळापत्रक ठरवण्याचा अधिकार आहे. 

• सर्वोच्च न्यायालयाच्या आणि उच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांच्या नियुक्तीसाठी सरन्यायाधीश (सर्वोच्च न्यायालयाच्या 4 सर्वात वरिष्ठ न्यायाधीशांच्या कॉलेजियमसह) राष्ट्रपतींना सल्ला देतात. 

• घटनेच्या कलम 127 अंतर्गत भारताचे सरन्यायाधीश एखाद्या न्यायाधीशास तात्पुरत्या काळासाठी सर्वोच्च न्यायालयात तदर्थ न्यायाधीश (Ad-hoc Judges) म्हणून नेमू शकतात.