Demand for Polygraph Test in Pune Murder Case

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र व प्रशासन - मुलभूत हक्क, कायदे, संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पुण्यातील नुकत्याच घडलेल्या हाय-प्रोफाइल हत्या प्रकरणाच्या तपासादरम्यान चर्चेत आलेल्या 'पॉलिग्राफ चाचणी'च्या (Polygraph Test) कायदेशीर बाबींविषयी खालील विधाने विचारात घ्या : 

अ) पुणे पोलिसांनी न्यायालयात मागितलेल्या परवानगीनुसार, आरोपीचा पॉलिग्राफ चाचणी अहवाल हा न्यायालयात थेट आणि प्राथमिक पुरावा (Primary Evidence) म्हणून ग्राह्य धरला जातो.

ब) गुन्ह्याचा तपास जलद व्हावा यासाठी आरोपीची किंवा संशयिताची पूर्वसंमती नसतानाही पोलीस या चाचण्या सक्तीने करू शकतात.

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने चुकीचे/चुकीची आहे/आहेत ?

1. फक्त अ

2. फक्त ब

3. अ आणि ब दोन्ही चुकीची

4. अ आणि ब दोन्ही चुकीची नाहीत (दोन्ही बरोबर)

उत्तर : अ आणि ब दोन्ही चुकीची

📰 बातमी काय ?

• पुण्यातील केतन अग्रवाल हत्या प्रकरणाच्या तपासात पुणे पोलिसांनी संशयित आरोपींची 'पॉलिग्राफ चाचणी' (Polygraph Test) करण्याची परवानगी न्यायालयाकडे मागितली आहे.

• या मागणीमुळे गुन्हे तपासात वापरल्या जाणाऱ्या लाइ डिटेक्टर्स (Lie Detectors) आणि वैज्ञानिक चाचण्यांच्या कायदेशीर वैधतेवर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे.

🧐 पॉलिग्राफ चाचणी म्हणजे काय ?

(Polygraph / Lie Detector Test) :

1) तत्व - ही चाचणी अशा गृहीतकावर काम करते की, जेव्हा एखादी व्यक्ती खोटे बोलते, तेव्हा तिच्या शरीरात विशिष्ट शारीरिक/जैविक बदल (Physiological Responses) घडून येतात.

2) कार्यपद्धती - 

• चाचणी दरम्यान संशयिताच्या शरीराला कार्डिओ-कफ (Cardio-cuffs) किंवा संवेदक इलेक्ट्रोड्स (Sensitive Electrodes) जोडले जातात. 

• याद्वारे रक्तदाब (Blood Pressure), नाडीचा वेग (Pulse Rate), श्वासोच्छवास (Breathing Rate) आणि त्वचेवरील घाम (Galvanic Skin Response) यांचे मोजमाप करून व्यक्ती खोटे बोलत आहे की खरे, याचे विश्लेषण केले जाते.

🤔 नार्को-ॲनालिसिस चाचणी म्हणजे काय ?

(Narco-Analysis Test) 

1) तत्व - या चाचणीत संशयित व्यक्तीच्या शरीरात 'सोडियम पेंटोथॉल' (Sodium Pentothal) नावाचे औषध इंजेक्ट केले जाते, ज्यामुळे ती व्यक्ती अर्ध-भान किंवा संमोहित (Sedated State) अवस्थेत जाते.

2) ट्रूथ सिरम (Truth Serum) - या अवस्थेत व्यक्तीची खोटे बोलण्याची किंवा माहिती लपवण्याची मानसिक क्षमता कमी होते, म्हणून या औषधाला 'ट्रूथ सिरम' असेही म्हणतात.

⚖️ चाचण्यांची कायदेशीर वैधता आणि सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय : 

1) ऐतिहासिक निकाल (Selvi v. State of Karnataka, 2010) - 

• सर्वोच्च न्यायालयाने 'सेलव्ही विरुद्ध कर्नाटक राज्य' (2010) या खटल्यात स्पष्ट केले की, संशयिताच्या मनाविरुद्ध/जबरदस्तीने पॉलिग्राफ, नार्को-ॲनालिसिस किंवा ब्रेन-मॅपिंग चाचण्या करणे बेकायदेशीर आहे.

2) मूलभूत हक्कांचे संरक्षण - 

• जबरदस्तीने केलेल्या चाचण्यांमुळे कलम 20(3) (स्वतःविरुद्ध साक्ष न देण्याचा अधिकार - Self-Incrimination) आणि कलम 21 (जीवनाचा व वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा अधिकार - Right to Life) या मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन होते.

3) ऐच्छिक संमती (Voluntary Consent) -

• या चाचण्या केवळ संशयिताच्या लिखित आणि ऐच्छिक संमतीनेच घेतल्या जाऊ शकतात.

🤔 हे थेट पुरावा (Direct Evidence) म्हणून ग्राह्य धरले जातात का ? 

• या चाचण्यांचा अहवाल न्यायालयात थेट पुरावा (Direct Evidence) म्हणून ग्राह्य धरला जात नाही. 

• मात्र, चाचणी दरम्यान मिळालेल्या माहितीच्या आधारे जर पोलिसांनी नवीन भौतिक पुरावे शोधून काढले, तर ते 'भारतीय साक्ष अधिनियम' (पूर्वीचे Indian Evidence Act चे कलम 27) अंतर्गत न्यायालयात ग्राह्य मानले जातात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Polygraph & Narco Test

• Polygraph आधार → शारीरिक ताण व जैविक बदल (रक्तदाब, नाडीचा वेग, घाम)

• Narco-Analysis औषध → सोडियम पेंटोथॉल (Sodium Pentothal - Truth Serum)

• महत्त्वाचा निकाल → सेलव्ही विरुद्ध कर्नाटक राज्य (2010)

• कायदेशीर अट → संशयिताची ऐच्छिक संमती अनिवार्य

• पुराव्याचे स्वरूप → थेट पुरावा म्हणून नाही (केवळ तपासाचे साधन)

• संबंधित मूलभूत हक्क → 

1) कलम 20(3) (स्वतःविरुद्ध साक्ष न देण्याचा अधिकार - Self-Incrimination) 

2) कलम 21 (जीवनाचा व वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा अधिकार - Right to Life)

VB-G RAM G Act, 2025

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - ग्रामीण योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 1 जुलै 2026 पासून लागू झालेल्या 'VB-G RAM G कायद्यानुसार' ग्रामीण भागातील कुटुंबांना दरवर्षी किमान किती दिवसांच्या अकुशल रोजगाराची कायदेशीर हमी दिली जाते ?

1. 90 दिवस

2. 100 दिवस

3. 125 दिवस

4. 150 दिवस

उत्तर : 125 दिवस

📰 बातमी काय ?

• संसदेने डिसेंबर 2025 मध्ये संमत केलेला 'VB-G RAM G कायदा, 2025' अखेर 1 जुलै 2026 पासून संपूर्ण देशात लागू झाला आहे.

• या नवीन कायद्याने गेल्या 20 वर्षांपासून सुरू असलेल्या 'मनरेगा' (MGNREGA, 2005) कायद्याची जागा घेतली आहे.

• मुख्य उद्देश - 'विकसित भारत @2047' चे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी ग्रामीण भागातील रोजगाराचे स्वरूप अधिक आधुनिक आणि भक्कम करणे, हा यामागील मुख्य उद्देश आहे.

📜 ग्रामीण रोजगाराचा इतिहास (थोडक्यात पार्श्वभूमी) : 

1) पहिले टप्पे (1960s - 1970s) -

• रुरल मॅनपावर प्रोग्राम (1960s) आणि क्रॅश स्कीम फॉर रुरल एम्प्लॉयमेंट (1971) यांसारख्या योजनांनी सुरुवातीला ग्रामीण भागातील गरिबी आणि बेरोजगारी कमी करण्याचा प्रयत्न केला.

2) योजनांचे एकत्रीकरण (1980s - 1990s) -

• पुढे जाऊन जवाहर रोजगार योजना (1993) आणि संपूर्ण ग्रामीण रोजगार योजना (1999) यांसारख्या अधिक सुटसुटीत योजना आणल्या गेल्या.

3) महाराष्ट्र रोजगार हमी कायदा, 1977 (Maharashtra Employment Guarantee Act , 1977) - 

• महाराष्ट्र रोजगार हमी कायद्याने 'कामाचा कायदेशीर हक्क' संकल्पना आणली. 

• याचबरोबर गरिबांना 'कामाचा कायदेशीर हक्क' देणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले.

4) मनरेगा (MGNREGA, 2005) -

• महाराष्ट्राच्या याच मॉडेलवरून पुढे देशात 'मनरेगा' कायदा बनला, ज्याने प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला वर्षाला 100 दिवस कामाची कायदेशीर हमी दिली.

🧐 नवीन VB-G RAM G कायद्याची मुख्य वैशिष्‍ट्ये कोणती ? 

1) रोजगाराच्या दिवसांत वाढ (125 दिवस) - 

• नवीन कायद्यानुसार आता वर्षाला 100 दिवसांऐवजी किमान 125 दिवस कामाची हमी मिळेल.

2) शेतीच्या मुख्य हंगामात 60 दिवसांचा ब्रेक -

• पेरणी आणि कापणीच्या ऐन हंगामात शेतात मजूर उपलब्ध व्हावेत आणि शेतीचे नुकसान होऊ नये, म्हणून या योजनेत वर्षातून 60 दिवस कामाला ब्रेक (Pause) दिला जाईल.

3) खर्चातील राज्यांचा /केंद्रशासित प्रदेशांचा वाटा :

• केंद्र: 60% आणि राज्य: 40% - मनरेगामध्ये मजुरीचा 100% खर्च केंद्र सरकार करायचे. पण नवीन कायद्यात सामान्य राज्यांना 40% खर्च स्वतः करावा लागेल.

• अपवाद - (केंद्र: 90%) - ईशान्येकडील/हिमालयीन राज्ये व विधानसभा असलेल्या केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये केंद्र सरकार 90% खर्च करेल.

• अपवाद - केंद्र 100 % - तर विधानसभा नसलेल्या केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये केंद्र सरकार 100% खर्च करेल.

4) रोजंदारीचा नवा दर (किमान ₹300/दिवस) -

• केंद्राने मजुरांसाठी देशात कुठेही किमान ₹ 300 प्रतिदिवस (Floor Wage) हा तळाचा दर निश्चित केला आहे.

• वेगवेगळ्या राज्यांनुसार रोजंदारी ₹300 ते ₹409 दरम्यान (सिक्कीमच्या काही भागात ₹450 पर्यंत) असेल.

5) नवीन 'ग्रामीण रोजगार हमी कार्ड' - 

• जुन्या 'जॉब कार्ड' ऐवजी आता 3 वर्षांची मुदत असणारे नवीन स्मार्ट कार्ड मिळेल.

• महिला, वृद्ध, दिव्यांग, PVTGs आणि ट्रान्सजेंडर घटकांना ओळखीसाठी विशेष रंगांची कार्ड्स दिली जातील.

6) मजुरीचे वाटप आणि बेरोजगारी भत्ता - 

• काम पूर्ण झाल्यावर मजुरीचे पैसे 15 दिवसांच्या आत मजुराच्या खात्यात जमा होणे बंधनकारक आहे. उशीर झाल्यास 0.05% प्रतिदिवस भरपाई मिळेल.

• अर्ज करूनही 15 दिवसांत काम न मिळाल्यास पहिल्या 30 दिवसांसाठी रोजंदारीच्या 1/4 (एक-चतुर्थांश) आणि त्यानंतर 1/2 (अर्धा) बेरोजगारी भत्ता दिला जाईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : VB-G RAM G Act, 2025

• पूर्ण नाव → विकसित भारत-रोजगार व आजीविका हमी मिशन (ग्रामीण) कायदा, 2025 

• कायदा लागू झाल्याची तारीख → 1 जुलै 2026

• वार्षिक रोजगाराचे दिवस → 125 दिवस

• शेती हंगामातील ब्रेक → 60 दिवस

• खर्चाचे प्रमाण (सामान्य राज्ये) → 60% केंद्र : 40% राज्य

• ईशान्येकडील/हिमालयीन राज्ये व विधानसभा असलेल्या केंद्रशासित प्रदेश → 90% केंद्र : 10% राज्य

• विधानसभा नसलेले केंद्रशासित प्रदेश → 100% केंद्र

• किमान रोजंदारी (Floor Wage) → ₹300 प्रतिदिवस

Statistics regarding Farmer Suicides in Maharashtra presented in the Legislative Assembly

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र व प्रशासन - सामाजिक समस्या व शासकीय धोरणे, अर्थशास्त्र, - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी भारतात 'अपघाती मृत्यू आणि आत्महत्या' (Accidental Deaths & Suicides in India) हा अधिकृत अहवाल खालीलपैकी कोणती संस्था प्रसिद्ध करते ?

1. नीति आयोग (NITI Aayog)

2. राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्युरो (NCRB)

3. केंद्रीय तपास संस्था (CBI)

4. राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO)

उत्तर : राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्युरो (NCRB)

📰 बातमी काय आहे ?

• महाराष्ट्र शासनाच्या मदत व पुनर्वसन मंत्र्यांनी राज्य विधानसभेत सादर केलेल्या लेखी उत्तरात माहिती दिली की, राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्युरो (NCRB) च्या 2023 च्या आकडेवारीनुसार राज्यात 6,669 शेतकरी आणि शेतमजुरांनी आत्महत्येसारखे टोकाचे पाऊल उचलले आहे.

• ही आकडेवारी समोर आल्यानंतर राज्यातील कृषी क्षेत्रातील वाढता ताण आणि ग्रामीण भागातील आर्थिक समस्यांवर पुन्हा एकदा मोठी चर्चा सुरू झाली आहे.

📊 महाराष्ट्रातील शेतकरी व शेतमजूर आत्महत्या आकडेवारी (2023) : 

• शेतकरी (Farmers / Cultivators) → 4,150

• शेतमजूर (Agricultural Labourers) → 2,519

• महिला शेतमजूर (Women Agricultural Labourers) → 77

• एकूण आत्महत्या (Total Deaths) → 6,669 (4,150+ 2,519)

(✍️ नोट: अधिकृत माहितीनुसार 2023 मध्ये देशभरातील एकूण शेतकरी व शेतमजूर आत्महत्येपैकी सर्वाधिक म्हणजेच सुमारे 38% घटना एकट्या महाराष्ट्रात नोंदवल्या गेल्या आहेत.)

🤔 कृषी संकटाची/ आत्महत्येची मुख्य कारणे: 

• सततचा दुष्काळ, अवेळी पाऊस, पीक वाया जाणे, बँका व सावकारांचे कर्जबाजारीपण, पिकांना योग्य भाव न मिळणे आणि वाढता उत्पादन खर्च.

🏛️ राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्युरो (NCRB - National Crime Records Bureau)

• स्थापना - 1986

• मंत्रालय - गृह मंत्रालय (Ministry of Home Affairs)

• मुख्यालय - नवी दिल्ली

🤝 NCRB चे मुख्य कार्ये - 

1) भारतातील गुन्हेगारीशी संबंधित आकडेवारी गोळा करणे आणि तिचे पृथक्करण करणे.

2) दरवर्षी 'क्राइम इन इंडिया' (Crime in India) आणि 'अपघाती मृत्यू आणि आत्महत्या' (Accidental Deaths & Suicides in India) हे अहवाल प्रसिद्ध करणे.

3) गुन्हेगारी आणि गुन्हेगारांचा राष्ट्रीय डेटाबेस (CCTNS) संचलित करणे.

4) धोरणकर्त्यांना गुन्हे रोखण्यासाठी आणि कायद्याच्या अंमलबजावणीचे नियोजन करण्यासाठी मदत करणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : शेतकरी व शेतमजूर आत्महत्या

• महाराष्ट्रातील एकूण शेतकरी/शेतमजूर आत्महत्या (2023) → 6,669

• शेतकऱ्यांची संख्या → 4,150

• शेतमजुरांची संख्या → 2,519 (महिला शेतमजूर: 77)

• NCRB ची स्थापना → 1986

• NCRB चे मुख्यालय व मंत्रालय → नवी दिल्ली (गृह मंत्रालय)

India-Japan Joint UNICORN Mast Project

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय करार, संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारत आणि जपान यांच्यात झालेला 'युनिकॉर्न' (UNICORN) संयुक्त प्रकल्प खालीलपैकी कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे ?

1. कृषी आणि सिंचन सुधारणा

2. संरक्षण तंत्रज्ञान व सागरी सुरक्षा

3. रेल्वे आणि मेट्रो पायाभूत सुविधा

4. सौर ऊर्जा आणि हरित हायड्रोजन उत्पादन

उत्तर : संरक्षण तंत्रज्ञान व सागरी सुरक्षा

📰 बातमी काय ?

• नवी दिल्ली येथे पार पडलेल्या 16 व्या भारत-जपान वार्षिक परिषदेत (16th India-Japan Annual Summit - जुलै 2026) दोन्ही देशांनी त्यांच्या पहिल्या संयुक्त संरक्षण सह-विकास (Co-development) प्रकल्पाची अधिकृत घोषणा केली.

• या ऐतिहासिक करारांतर्गत भारतीय नौदलाच्या भावी युद्धनौकांसाठी 'UNICORN' (Unified Complex Radio Antenna) मास्टची संयुक्त निर्मिती केली जाणार आहे.

• यापूर्वी 2024 मध्ये टोकियो येथे या प्रकल्पाबाबत सहकार्याच्या करारावर (Memorandum of Implementation - MoI) स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या होत्या.

🧐 युनिकॉर्न (UNICORN) प्रणाली म्हणजे काय आणि तिची वैशिष्ट्ये ?

1) स्वरूप आणि रचना : 

• 'UNICORN' (ज्याला Nora-50 म्हणूनही ओळखले जाते) ही जपानची जगातल्या सर्वोच्च दर्जाच्या शस्त्र-प्रणाली मानली जाणारी ॲंटेना सिस्टीम आहे.

• ही सिस्टीम युद्धनौकेवर पसरलेले विविध कम्युनिझम ॲंटेना आणि रडार एकत्र आणून एकाच छताखाली (Unified Mast) एकत्रित करते.

2) स्टील्थ क्षमता (Stealth Technology)- 

• उघड्यावर असणारे ॲंटेना एकत्र केल्यामुळे युद्धनौकेचे 'रडार क्रॉस-सेक्शन' (RCS) लक्षणीयरीत्या कमी होते.

• यामुळे शत्रूच्या रडारला युद्धनौकेचा शोध घेणे अत्यंत कठीण जाते, ज्यामुळे युद्धनौकेची स्टील्थ (अदृश्य राहण्याची) आणि रणनीतिक बचाव क्षमता प्रचंड वाढते.

3) सध्याच्या सिस्टीमची जागा -

• ही प्रणाली भारतीय नौदलाच्या सध्याच्या 'Advanced Composite Communication System' (ACCS) वर आधारित बाह्य संप्रेषण यंत्रणेची जागा घेईल.

🤝 'मेक इन इंडिया' आणि संस्थात्मक सहकार्य

• BEL द्वारे निर्मिती - 'आत्मनिर्भर भारत' उपक्रमाला गती देत भारतातील भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (Bharat Electronics Limited - BEL) ही सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनी जपानी भागीदारांसोबत या सिस्टीमची निर्मिती करेल.

• सहकार्याचे स्वरूप - जपान या सिस्टीमच्या प्रगत डिझाइन आणि तंत्रज्ञानाचे ज्ञान देईल, तर भारत तिचे एकत्रीकरण (System Integration) आणि प्रत्यक्ष उत्पादन हाताळेल.

• आशियातील दुसरा देश - फिलिपिन्सनंतर जपानकडून थेट लष्करी/संरक्षण तंत्रज्ञान मिळवणारा भारत हा आशियातील दुसरा देश ठरला आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : UNICORN Mast Project

• प्रकल्पाची घोषणा → 16 वी भारत-जपान वार्षिक परिषद, नवी दिल्ली (जुलै 2026)

• UNICORN चा अर्थ → Unified Complex Radio Antenna (इतर नाव: Nora-50)

• मुख्य कार्य → रडार क्रॉस-सेक्शन (RCS) कमी करून युद्धनौकांची अदृश्य राहण्याची क्षमता वाढवणे

• भारतीय उत्पादक संस्था → भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (BEL)

• जपानकडून लष्करी तंत्रज्ञान मिळवणारा → भारत आशियातील दुसरा देश

RBI Revised NBFC Master Directions 2026

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (RBI) नवीन नियमांनुसार, किती रुपयांपेक्षा जास्त मालमत्ता (Assets) असणाऱ्या बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांना (NBFC) 'अप्पर लेयर' (NBFC-UL) म्हणून वर्गीकृत केले जाते ?

1. ₹10,000 कोटी

2. ₹25,000 कोटी

3. ₹50,000 कोटी

4. ₹1 लाख कोटी

उत्तर : ₹1 लाख कोटी

📰 बातमी काय ?

• रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठीच्या (NBFC) मास्टर दिशा-निर्देशांमध्ये 'सार्वजनिक निधीची अप्रत्यक्ष प्राप्ती' (Indirect Receipt of Public Funds) या संकल्पनेची पुनर्स्थापना केली आहे, जी 1 July 2026 पासून लागू झाली आहे.

• याशिवाय, RBI ने अप्पर लेयर एनबीएफसी (NBFC-UL) वर्गवारीचे नियम अधिक सोपे केले आहेत.

✍️ संकल्पना स्पष्टीकरण : 

🤔 'सार्वजनिक निधीची अप्रत्यक्ष प्राप्ती' म्हणजे काय ? 

1) थेट निधी (Direct Fund) - जेव्हा एखादी कंपनी लोकांकडून किंवा बाजारातून स्वतःच्या नावाने थेट पैसे/ठेवी जमा करते.

2) अप्रत्यक्ष निधी (Indirect Fund) - जेव्हा एखादी मुख्य NBFC कंपनी स्वतः लोकांकडून थेट पैसे घेत नाही, पण तिच्याच समूहातील दुसऱ्या कंपनीकडून (Group/Associate Entity) ते पैसे फिरवून किंवा मदतीच्या स्वरूपात वापरण्यासाठी घेते.

✍️ RBI हेतू -

मुख्य कंपनीने "आम्ही लोकांचे पैसे वापरत नाही" असा दावा करून नियमांतून सुटका करून घेऊ नये, यासाठी अशा फिरवून मिळालेल्या पैशांनाही RBI 'सार्वजनिक निधी' मानणार आहे.

🤔 बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांचे (NBFC) 4 प्रकार कोणते ? 

Non-Banking Financial Company (NBFC) 

• चार-स्तरीय रचना (Scale-Based Regulation - SBR) - RBI च्या ॲाक्टोबर 2021 च्या नियमांनुसार NBFC चे 4 टप्प्यांत वर्गीकरण केले जाते : 

• बेस लेयर (NBFC-BL), मिडल लेयर (NBFC-ML), अप्पर लेयर (NBFC-UL) आणि टॉप लेयर (NBFC-TL).

🤔 NBFC-UL (अप्पर लेयर) चे नवीन नियम काय ?

• जुनी क्लिष्ट पद्धत बदलून RBI ने नवीन सोपा निकष लागू केला आहे: 

• ₹1 लाख कोटी किंवा त्याहून अधिक मालमत्ता (Assets) असणाऱ्या NBFC कंपन्यांना आता 'NBFC-UL' मानले जाईल.

• या नियमांतर्गत बसणाऱ्या कंपन्यांना घोषित केल्यापासून 3 वर्षांच्या आत शेअर बाजारात लिस्ट (List) होणे आणि कडक नियमांचे पालन करणे बंधनकारक आहे.

✍️ नियमनाचा हेतू - 

मोठ्या NBFC कंपन्यांमधील आर्थिक धोके कमी करणे आणि देशातील वित्तीय व्यवस्था सुरक्षित (Financial Stability) ठेवणे हा या कडक नियमांचा मुख्य उद्देश आहे.

📚📚 अर्थशास्त्र - बॅंकिंग (Static GS) 

🏛️ बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपनी (NBFC) म्हणजे काय ?

What is Non-Banking Financial Company (NBFC) ?

1) कायदेशीर व्याख्य -  

• कंपनी कायदा (Companies Act), 1956 किंवा 2013 अंतर्गत नोंदणीकृत असलेली संस्था, जिचा मुख्य व्यवसाय कर्ज देणे (Loans), शेअर्स/बॉंड्स खरेदी करणे, लीझिंग (Leasing) आणि हायर-पर्चेस (Hire-Purchase) यांसारख्या वित्तीय सेवा देणे हा असतो.

2) अपवाद (कोणत्या कंपन्या NBFC नसतात)

• मुख्य व्यवसाय शेती, औद्योगिक उत्पादन, वस्तूंची विक्री/खरेदी, सामान्य सेवा किंवा रिअल इस्टेट (जमीन/इमारत खरेदी-विक्री किंवा बांधकाम) असलेल्या कंपन्यांचा NBFC मध्ये समावेश होत नाही.

📋 RBI कडे NBFC नोंदणीसाठीच्या अटी : 

• निव्वळ मालकीचा निधी (Net Owned Fund - NOF): कंपनीकडे स्वतःचा किमान 10 कोटी रुपयांचा निधी असणे आवश्यक आहे (विशेष प्रकारच्या NBFC साठी वेगवेगळी मर्यादा असू शकते).

• प्रवाह पोर्टल (PRAVAAH Portal): नोंदणीसाठी कंपनीला RBI च्या 'प्रवाह' (PRAVAAH) पोर्टलद्वारे अर्ज करून आवश्यक कागदपत्रे जमा करणे बंधनकारक आहे.

🏦 बँक आणि NBFC मधील मुख्य फरक (Banks vs NBFCs) : 

1) मागणी ठेवी (Demand Deposits) - NBFC ग्राहक मागताक्षणी परत करावयाच्या मागणी ठेवी (Demand Deposits - जसे की चालू खाते किंवा बचत खाते) स्वीकारू शकत नाहीत.

2) धनादेश (Cheques) - NBFC या पेमेंट आणि सेटलमेंट सिस्टीमचा भाग नसल्यामुळे त्या स्वतःच्या नावाने चेक्स (Cheques) देऊ शकत नाहीत.

3) ठेव विमा (DICGC Insurance) - बँकांमधील ठेवीदारांना मिळणारे ₹5 लाखांपर्यंतचे डीआयसीजीसी (DICGC) विमा संरक्षण NBFC मधील ठेवीदारांना मिळत नाही.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : RBI NBFC Master Directions 2026

• नवीन नियमांची अंमलबजावणी → 1 जुलै 2026 पासून

• NBFC-UL साठी मालमत्ता मर्यादा → ₹1 लाख कोटी किंवा त्याहून अधिक

• शेअर बाजारात Listing ची मुदत → घोषित झाल्यापासून 3 वर्षांच्या आत

• किमान Net Owned Fund (NOF) → ₹ 10 कोटी

• नोंदणीसाठी RBI चे पोर्टल → प्रवाह (PRAVAAH) पोर्टल

• DICGC संरक्षण → NBFC मधील ठेवीदारांना मिळत नाही

54 Years of Simla Agreement - 1972 

📚 Subject : GS - स्वातंत्र्यानंतरचा इतिहास, आंतरराष्ट्रीय संबंध

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2 जुलै 1972 रोजी झालेल्या ऐतिहासिक 'शिमला करारावर' (Simla Agreement) भारताच्या वतीने कोणी स्वाक्षरी केली होती ?

1. जवाहरलाल नेहरू

2. लाल बहादूर शास्त्री

3. इंदिरा गांधी

4. अटलबिहारी वाजपेयी

उत्तर : इंदिरा गांधी

📰 बातमी काय ?

• 2 जुलै 2026 रोजी ऐतिहासिक 'शिमला कराराला' (Simla Agreement) 54 वर्षे पूर्ण झाली आहेत.

• 1971 च्या भारत-पाकिस्तान युद्धानंतर दोन्ही देशांमध्ये कायमस्वरूपी शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आणि राजनैतिक संबंध पूर्ववत करण्यासाठी हा करार करण्यात आला होता.

🧐शिमला कराराची पार्श्वभूमी आणि स्वाक्षरीकर्ता

1) पार्श्वभूमी (Background):

• 1971 च्या युद्धात भारताने पाकिस्तानचा पराभव केला, ज्याच्या परिणामी पूर्व पाकिस्तान स्वतंत्र होऊन 'बांगलादेश' (Bangladesh) या नवीन राष्ट्राची निर्मिती झाली.

2) स्वाक्षरीकर्ता (Signatories):

• 2 जुलै 1972 रोजी हिमाचल प्रदेशातील शिमला येथे या करारावर स्वाक्षरी झाली.

• भारत - तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी (Indira Gandhi)

• पाकिस्तान - तत्कालीन राष्ट्रपती झुल्फिकार अली भुट्टो (Zulfikar Ali Bhutto)

📜 शिमला करारातील प्रमुख तरतुदी (Key Provisions)

1) द्विपक्षीय चर्चा (Bilateral Negotiations) - 

• भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांमधील सर्व प्रलंबित मुद्दे आणि वाद कोणत्याही तिसऱ्या पक्षाच्या हस्तक्षेपाशिवाय (Third-party involvement) केवळ द्विपक्षीय चर्चेद्वारेच सोडवले जातील.

2) नियंत्रण रेषा (Line of Control - LoC) - 

• जम्मू आणि काश्मीरमधील तात्पुरती युद्धबंदी रेषा (Ceasefire Line) 'नियंत्रण रेषा' (LoC) म्हणून पुनर्व्याख्यायित करण्यात आली. 

• दोन्ही देश ही रेषा एकतर्फी (Unilaterally) बदलणार नाहीत यावर सहमत झाले.

3) युद्धकैद्यांची सुटका (Prisoners of War) -

• भारताने आपल्या ताब्यात असलेल्या पाकिस्तानच्या सुमारे 93,000 युद्धकैद्यांची सुटका करण्याचे मान्य केले.

4) बांगलादेशला मान्यता - 

• पाकिस्तानने बांगलादेशच्या सार्वभौमत्वाला (Sovereignty) अधिकृत मान्यता देण्याचे आणि संबंध सामान्य करण्याचे वचन दिले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Simla Agreement

• शिमला कराराची तारीख → 2 जुलै 1972 

• स्थान → शिमला (हिमाचल प्रदेश)

• स्वाक्षरीकर्ते → इंदिरा गांधी (भारत) आणि झुल्फिकार अली भुट्टो (पाकिस्तान)

• मुख्य वैशिष्ट्य → भारत-पाक वादात तिसऱ्या पक्षाचा हस्तक्षेप अमान्य (द्विपक्षीय तत्व)

• LoC ची निर्मिती → युद्धबंदी रेषेचे 'नियंत्रण रेषा' (LoC) असे नामकरण

Use of Forensic Gait Analysis in the Pune murder case

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, कायदे

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच गुन्हे तपासात आणि CCTV फुटेज विश्लेषणात वापरण्यात येणारे 'गेट ॲनालिसिस' (Gait Analysis) हे तंत्रज्ञान खालीलपैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. मानवी आवाजाचे तरंग आणि फ्रीक्वन्सी विश्लेषण

2. मानवी चालण्याच्या आणि धावण्याच्या पद्धतीचा वैज्ञानिक अभ्यास

3. रक्ताचे नमुने आणि डीएनए (DNA) फिंगरप्रिंटिंग

4. हस्तक्षर आणि कागदपत्रांची बनावटगिरी ओळखणे

उत्तर : मानवी चालण्याच्या आणि धावण्याच्या पद्धतीचा वैज्ञानिक अभ्यास

📰 बातमी काय ?

• पुण्यातील एका नुकत्याच घडलेल्या हत्या प्रकरणाच्या तपासात, पोलिसांनी आणि तपास यंत्रणांनी संशयित आरोपीची ओळख पटवण्यासाठी 'फॉरेन्सिक गेट ॲनालिसिस' (Forensic Gait Analysis) आणि AI-आधारित CCTV फुटेज विश्लेषणाचा वापर केला आहे.

• CCTV फुटेज अस्पष्ट असले तरी व्यक्तीच्या चालण्याच्या किंवा धावण्याच्या विशिष्ट पद्धतीवरून (Gait) त्याची अचूक ओळख पटवणे या तंत्रज्ञानामुळे शक्य झाले आहे.

🧐 गेट ॲनालिसिस (Gait Analysis) म्हणजे काय ?

A) संकल्पना:

• गेट ॲनालिसिस म्हणजे मानवी चालण्याच्या किंवा धावण्याच्या पद्धतीचा वैज्ञानिक अभ्यास (Scientific Study) होय.

• चालणे किंवा धावणे ही स्नायू (Muscles), हाडे (Bones) आणि मज्जासंस्था (Nervous System) यांच्यातील गुंतागुंतीच्या समन्वयाने होणारी क्रिया आहे. 

• या सर्व घटकांच्या समन्वयाचे पृथक्करण करून व्यक्तीची विशिष्ट चालण्याची शैली स्पष्ट केली जाते.

B) गेट चक्र (Gait Cycle):

• एका पायाचा जमिनीला स्पर्श झाल्यापासून ते पुन्हा त्याच पायाचा जमिनीला स्पर्श होईपर्यंतच्या सर्व हालचालींच्या क्रमाला 'गेट चक्र' (Gait Cycle) म्हणतात.

• याचे दोन मुख्य टप्पे असतात -

1) स्टॅन्स फेज (Stance Phase) - जेव्हा पाय जमिनीच्या संपर्कात असतो आणि शरीराचे संपूर्ण वजन पेलतो.

2) स्विंग फेज (Swing Phase) - जेव्हा पाय हवेत असतो आणि पुढील पाऊल टाकण्यासाठी पुढे सरकत असतो.

🩺 गेट ॲनालिसिसचे विविध क्षेत्रांतील उपयोग (Applications) : 

1) फॉरेन्सिक तपास (Forensic Crime Investigation) - सीसीटीव्ही फुटेजमधील एखाद्या व्यक्तीच्या चालण्याच्या शैलीची तुलना संशयित आरोपीच्या प्रत्यक्ष चालण्याच्या शैलीशी करून गुन्हेगाराची ओळख पटवली जाते.

2) वैद्यकीय उपचार (Clinical Study) - पार्किन्सन्स (Parkinson's Disease), सेरेब्रल पाल्सी (Cerebral Palsy) आणि स्ट्रोकनंतरच्या (Post-Stroke) रुग्णांमधील हालचालींमधील व्यंग किंवा त्रुटी ओळखण्यासाठी डॉक्टर याचा वापर करतात.

3) क्रीडा क्षेत्र (Sports Science) - धावपटू आणि खेळाडू आपल्या धावण्याचा वेग वाढवण्यासाठी आणि दुखापती टाळण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा वापर करतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Forensic Gait Analysis

• Gait Analysis म्हणजे काय → मानवाच्या चालण्याच्या आणि धावण्याच्या पद्धतीचा वैज्ञानिक अभ्यास

• मुख्य तांत्रिक घटक → स्नायू, हाडे आणि मज्जासंस्था यांचा समन्वय

• गैट चक्राचे २ टप्पे → स्टॅन्स फेज (पाय जमिनीवर) व स्विंग फेज (पाय हवेत)

• फॉरेन्सिकमधील वापर → CCTV फुटेजमधील चालण्याच्या शैलीवरून गुन्हेगाराची ओळख पटवणे

• वैद्यकीय वापर → पार्किन्सन्स, सेरेब्रल पाल्सी व स्ट्रोक रुग्णांच्या उपचारासाठी

Toxic Inflow Triggers Ecological Emergency at DPS Flamingo Lake

 📚 Subject : GS - पर्यावरण - वने आणि जैवविविधता, प्रदुषण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पाण्याच्या प्रदूषणामुळे नुकताच चर्चेत आलेला आणि हंस पक्ष्यांसाठी (Flamingos) प्रसिद्ध असलेला 'डीपीएस फ्लेमिंगो तलाव' (DPS Flamingo Lake) महाराष्ट्रात खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी स्थित आहे ?

1. नवी मुंबई

2. रत्नागिरी

3. ठाणे

4. पालघर

उत्तर : नवी मुंबई

📰 बातमी काय ?

• नवी मुंबई (नेरुळ) येथील 'डीपीएस फ्लेमिंगो लेक' (DPS Flamingo Lake) मध्ये प्रदूषित खाडीचे पाणी शिरत असल्याचे एका पर्यावरण अभ्यास अहवालातून समोर आले आहे.

• नवी मुंबई एन्व्हायर्नमेंट प्रिझर्व्हेशन सोसायटी (NMEPS) आणि नॅटकनेक्ट फाउंडेशन (NatConnect Foundation) द्वारे हा अभ्यास करण्यात आला असून, या प्रदूषणामुळे रामसर स्थळ असलेल्या 'ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य' परिसंस्थेला मोठा धोका निर्माण झाला आहे.

🧐 पाणी गुणवत्ता चाचणीचे निष्कर्ष (Water Quality Findings) : 

टोटल डिझॉल्व्हड सॉलिड्स (TDS)- 

• पाण्यात विरघळलेल्या घनकचऱ्याचे प्रमाण 19,600 mg/L आढळले.

• ही पातळी 'IS 2490:1974' च्या अंतर्देशीय भूपृष्ठावरील पाण्याच्या मानकांनुसार पात्र मर्यादेपेक्षा (2,100 mg/L) 9 पट जास्त आहे.

बायोकेमिकल ऑक्सिजन डिमांड (BOD):

• BOD ची पातळी 36.4 mg/L नोंदवली गेली, जी निश्चित मर्यादेपेक्षा अत्यंत जास्त आहे. 

• हे पाण्यात मोठ्या प्रमाणात सेंद्रिय प्रदूषण (Organic Pollution) असल्याचे दर्शवते.

प्रदूषणाची मुख्य कारणे :

• समुद्राच्या भरतीच्या पाण्यात मिसळणारे प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी (Sewage) आणि शहरी पाण्याचा प्रवाह (Urban Runoff).

🏝️ DPS सिमला/फ्लेमिंगो पाणथळ क्षेत्राबद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती :  

• स्थान - सीवूड्स, नेरुळ (नवी मुंबई), महाराष्ट्र.

• क्षेत्रफळ - सुमारे 30 एकर क्षेत्रात विस्तारलेली ही पाणथळ जमीन 'ठाणे क्रीक रामसर स्थळाला' (Thane Creek Ramsar Site) लागून आहे.

• जलवैज्ञानिक महत्त्व (Hydrology) -  ही भरती-ओहोटीवर (Tidal Cycle) आधारित परिसंस्था आहे.

• सेंट्रल एशियन फ्लायवे (Central Asian Flyway) - आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्थलांतर करणाऱ्या पक्ष्यांच्या मार्गावरील (Flyway) हा एक अत्यंत महत्त्वाचा थांबा (Feeding & Roosting Habitat) आहे.

• नैसर्गिक संरक्षक भिंत (Ecological Buffer) - ही पाणथळ जमीन समुद्राच्या पाण्याच्या आक्रमणापासून आणि पुरापासून शहराचा बचाव करणारे नैसर्गिक कवच (Buffer) म्हणून काम करते.

⛳️ ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य (TCFS) व रामसर दर्जा:

• ठाणे खाडी परिसराला ऑगस्ट 2022 मध्ये 'रामसर स्थळ' (Ramsar Site) म्हणून मान्यता मिळाली.

• ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य  हे महाराष्ट्रातील 3 रे रामसर स्थळ आहे.

📚📚 संदर्भ : पर्यावरण ( Static GS)

🤔  'जैवरासायनिक ऑक्सिजन मागणी'  म्हणजे काय ? 

(Biochemical Oxygen Demand) 

• सोप्या भाषेत सांगायचे तर, BOD म्हणजे पाण्याचे प्रदूषण मोजण्याचे थर्मामीटर आहे.

• सेंद्रिय कचरा (Organic Waste) - जेव्हा नदी, तलाव किंवा खाडीच्या पाण्यात गटाराचे सांडपाणी, वनस्पतींचे अवशेष किंवा मृत सजीव मिसळतात, तेव्हा पाण्यात सेंद्रिय कचरा वाढतो.

• सूक्ष्मजीवांचे काम (Bacteria's Job) -  या कचऱ्याला खाऊन नष्ट करण्यासाठी पाण्यात जीवाणू (Bacteria) काम करू लागतात.

• ऑक्सिजनचा वापर - हा कचरा पचवण्यासाठी किंवा विघटित (Decompose) करण्यासाठी जीवाणूंना ऑक्सिजनची गरज असते.

🧐 हे कसे कार्य करते ? 

कमी प्रदूषण = कमी BOD (चांगले पाणी) :

• पाण्यात कचरा कमी असेल → बॅक्टेरियांना तो पचवायला कमी ऑक्सिजन लागेल →म्हणजे BOD कमी असेल (पाणी स्वच्छ आहे).

जास्त प्रदूषण = जास्त BOD (प्रदूषित पाणी):

• पाण्यात कचरा जास्त असेल → तो पचवण्यासाठी बॅक्टेरियांना जास्त ऑक्सिजन लागेल → म्हणजे BOD जास्त असेल (पाणी प्रदूषित आहे).

🧐 त्याचा पाण्यातील जीवांवर काय परिणाम होतो ?

• जेव्हा बॅक्टेरिया पाण्यातील सगळा विरघळलेला ऑक्सिजन (DO - Dissolved Oxygen) कचरा पचवण्यासाठी वापरून टाकतात, तेव्हा पाण्यातील ऑक्सिजन संपतो.

• परिणामी, मासे आणि इतर जलचरांना श्वास घ्यायला ऑक्सिजन मिळत नाही आणि ते गुदमरून मरतात.

🤔 सेंट्रल एशियन फ्लायवे (CAF) काय  आहे ?

• आर्क्टिक महासागरापासून हिंदी महासागरापर्यंत पसरलेला हा जलचर/स्थलांतरित पक्ष्यांचा प्रमुख मार्ग आहे, ज्यामध्ये भारत मध्यवर्ती भागात येतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : DPS Lake 

• DPS फ्लेमिंगो तलावाचे स्थान → सीवूड्स, नेरुळ (नवी मुंबई)

• जलवैज्ञानिक महत्त्व (Hydrology) →  ही भरती-ओहोटीवर आधारित परिसंस्था

• संकट → प्रक्रिया न केलेले सांडपाण्यामुळे प्रदूषणाचे संकट

• परिणाम → रामसर स्थळ असलेल्या 'ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य' परिसंस्थेला मोठा धोका