RBI Revised NBFC Master Directions 2026

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (RBI) नवीन नियमांनुसार, किती रुपयांपेक्षा जास्त मालमत्ता (Assets) असणाऱ्या बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांना (NBFC) 'अप्पर लेयर' (NBFC-UL) म्हणून वर्गीकृत केले जाते ?

1. ₹10,000 कोटी

2. ₹25,000 कोटी

3. ₹50,000 कोटी

4. ₹1 लाख कोटी

उत्तर : ₹1 लाख कोटी

📰 बातमी काय ?

• रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठीच्या (NBFC) मास्टर दिशा-निर्देशांमध्ये 'सार्वजनिक निधीची अप्रत्यक्ष प्राप्ती' (Indirect Receipt of Public Funds) या संकल्पनेची पुनर्स्थापना केली आहे, जी 1 July 2026 पासून लागू झाली आहे.

• याशिवाय, RBI ने अप्पर लेयर एनबीएफसी (NBFC-UL) वर्गवारीचे नियम अधिक सोपे केले आहेत.

✍️ संकल्पना स्पष्टीकरण : 

🤔 'सार्वजनिक निधीची अप्रत्यक्ष प्राप्ती' म्हणजे काय ? 

1) थेट निधी (Direct Fund) - जेव्हा एखादी कंपनी लोकांकडून किंवा बाजारातून स्वतःच्या नावाने थेट पैसे/ठेवी जमा करते.

2) अप्रत्यक्ष निधी (Indirect Fund) - जेव्हा एखादी मुख्य NBFC कंपनी स्वतः लोकांकडून थेट पैसे घेत नाही, पण तिच्याच समूहातील दुसऱ्या कंपनीकडून (Group/Associate Entity) ते पैसे फिरवून किंवा मदतीच्या स्वरूपात वापरण्यासाठी घेते.

✍️ RBI हेतू -

मुख्य कंपनीने "आम्ही लोकांचे पैसे वापरत नाही" असा दावा करून नियमांतून सुटका करून घेऊ नये, यासाठी अशा फिरवून मिळालेल्या पैशांनाही RBI 'सार्वजनिक निधी' मानणार आहे.

🤔 बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांचे (NBFC) 4 प्रकार कोणते ? 

Non-Banking Financial Company (NBFC) 

• चार-स्तरीय रचना (Scale-Based Regulation - SBR) - RBI च्या ॲाक्टोबर 2021 च्या नियमांनुसार NBFC चे 4 टप्प्यांत वर्गीकरण केले जाते : 

• बेस लेयर (NBFC-BL), मिडल लेयर (NBFC-ML), अप्पर लेयर (NBFC-UL) आणि टॉप लेयर (NBFC-TL).

🤔 NBFC-UL (अप्पर लेयर) चे नवीन नियम काय ?

• जुनी क्लिष्ट पद्धत बदलून RBI ने नवीन सोपा निकष लागू केला आहे: 

• ₹1 लाख कोटी किंवा त्याहून अधिक मालमत्ता (Assets) असणाऱ्या NBFC कंपन्यांना आता 'NBFC-UL' मानले जाईल.

• या नियमांतर्गत बसणाऱ्या कंपन्यांना घोषित केल्यापासून 3 वर्षांच्या आत शेअर बाजारात लिस्ट (List) होणे आणि कडक नियमांचे पालन करणे बंधनकारक आहे.

✍️ नियमनाचा हेतू - 

मोठ्या NBFC कंपन्यांमधील आर्थिक धोके कमी करणे आणि देशातील वित्तीय व्यवस्था सुरक्षित (Financial Stability) ठेवणे हा या कडक नियमांचा मुख्य उद्देश आहे.

📚📚 अर्थशास्त्र - बॅंकिंग (Static GS) 

🏛️ बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपनी (NBFC) म्हणजे काय ?

What is Non-Banking Financial Company (NBFC) ?

1) कायदेशीर व्याख्य -  

• कंपनी कायदा (Companies Act), 1956 किंवा 2013 अंतर्गत नोंदणीकृत असलेली संस्था, जिचा मुख्य व्यवसाय कर्ज देणे (Loans), शेअर्स/बॉंड्स खरेदी करणे, लीझिंग (Leasing) आणि हायर-पर्चेस (Hire-Purchase) यांसारख्या वित्तीय सेवा देणे हा असतो.

2) अपवाद (कोणत्या कंपन्या NBFC नसतात)

• मुख्य व्यवसाय शेती, औद्योगिक उत्पादन, वस्तूंची विक्री/खरेदी, सामान्य सेवा किंवा रिअल इस्टेट (जमीन/इमारत खरेदी-विक्री किंवा बांधकाम) असलेल्या कंपन्यांचा NBFC मध्ये समावेश होत नाही.

📋 RBI कडे NBFC नोंदणीसाठीच्या अटी : 

• निव्वळ मालकीचा निधी (Net Owned Fund - NOF): कंपनीकडे स्वतःचा किमान 10 कोटी रुपयांचा निधी असणे आवश्यक आहे (विशेष प्रकारच्या NBFC साठी वेगवेगळी मर्यादा असू शकते).

• प्रवाह पोर्टल (PRAVAAH Portal): नोंदणीसाठी कंपनीला RBI च्या 'प्रवाह' (PRAVAAH) पोर्टलद्वारे अर्ज करून आवश्यक कागदपत्रे जमा करणे बंधनकारक आहे.

🏦 बँक आणि NBFC मधील मुख्य फरक (Banks vs NBFCs) : 

1) मागणी ठेवी (Demand Deposits) - NBFC ग्राहक मागताक्षणी परत करावयाच्या मागणी ठेवी (Demand Deposits - जसे की चालू खाते किंवा बचत खाते) स्वीकारू शकत नाहीत.

2) धनादेश (Cheques) - NBFC या पेमेंट आणि सेटलमेंट सिस्टीमचा भाग नसल्यामुळे त्या स्वतःच्या नावाने चेक्स (Cheques) देऊ शकत नाहीत.

3) ठेव विमा (DICGC Insurance) - बँकांमधील ठेवीदारांना मिळणारे ₹5 लाखांपर्यंतचे डीआयसीजीसी (DICGC) विमा संरक्षण NBFC मधील ठेवीदारांना मिळत नाही.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : RBI NBFC Master Directions 2026

• नवीन नियमांची अंमलबजावणी → 1 जुलै 2026 पासून

• NBFC-UL साठी मालमत्ता मर्यादा → ₹1 लाख कोटी किंवा त्याहून अधिक

• शेअर बाजारात Listing ची मुदत → घोषित झाल्यापासून 3 वर्षांच्या आत

• किमान Net Owned Fund (NOF) → ₹ 10 कोटी

• नोंदणीसाठी RBI चे पोर्टल → प्रवाह (PRAVAAH) पोर्टल

• DICGC संरक्षण → NBFC मधील ठेवीदारांना मिळत नाही

54 Years of Simla Agreement - 1972 

📚 Subject : GS - स्वातंत्र्यानंतरचा इतिहास, आंतरराष्ट्रीय संबंध

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2 जुलै 1972 रोजी झालेल्या ऐतिहासिक 'शिमला करारावर' (Simla Agreement) भारताच्या वतीने कोणी स्वाक्षरी केली होती ?

1. जवाहरलाल नेहरू

2. लाल बहादूर शास्त्री

3. इंदिरा गांधी

4. अटलबिहारी वाजपेयी

उत्तर : इंदिरा गांधी

📰 बातमी काय ?

• 2 जुलै 2026 रोजी ऐतिहासिक 'शिमला कराराला' (Simla Agreement) 54 वर्षे पूर्ण झाली आहेत.

• 1971 च्या भारत-पाकिस्तान युद्धानंतर दोन्ही देशांमध्ये कायमस्वरूपी शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आणि राजनैतिक संबंध पूर्ववत करण्यासाठी हा करार करण्यात आला होता.

🧐शिमला कराराची पार्श्वभूमी आणि स्वाक्षरीकर्ता

1) पार्श्वभूमी (Background):

• 1971 च्या युद्धात भारताने पाकिस्तानचा पराभव केला, ज्याच्या परिणामी पूर्व पाकिस्तान स्वतंत्र होऊन 'बांगलादेश' (Bangladesh) या नवीन राष्ट्राची निर्मिती झाली.

2) स्वाक्षरीकर्ता (Signatories):

• 2 जुलै 1972 रोजी हिमाचल प्रदेशातील शिमला येथे या करारावर स्वाक्षरी झाली.

• भारत - तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी (Indira Gandhi)

• पाकिस्तान - तत्कालीन राष्ट्रपती झुल्फिकार अली भुट्टो (Zulfikar Ali Bhutto)

📜 शिमला करारातील प्रमुख तरतुदी (Key Provisions)

1) द्विपक्षीय चर्चा (Bilateral Negotiations) - 

• भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांमधील सर्व प्रलंबित मुद्दे आणि वाद कोणत्याही तिसऱ्या पक्षाच्या हस्तक्षेपाशिवाय (Third-party involvement) केवळ द्विपक्षीय चर्चेद्वारेच सोडवले जातील.

2) नियंत्रण रेषा (Line of Control - LoC) - 

• जम्मू आणि काश्मीरमधील तात्पुरती युद्धबंदी रेषा (Ceasefire Line) 'नियंत्रण रेषा' (LoC) म्हणून पुनर्व्याख्यायित करण्यात आली. 

• दोन्ही देश ही रेषा एकतर्फी (Unilaterally) बदलणार नाहीत यावर सहमत झाले.

3) युद्धकैद्यांची सुटका (Prisoners of War) -

• भारताने आपल्या ताब्यात असलेल्या पाकिस्तानच्या सुमारे 93,000 युद्धकैद्यांची सुटका करण्याचे मान्य केले.

4) बांगलादेशला मान्यता - 

• पाकिस्तानने बांगलादेशच्या सार्वभौमत्वाला (Sovereignty) अधिकृत मान्यता देण्याचे आणि संबंध सामान्य करण्याचे वचन दिले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Simla Agreement

• शिमला कराराची तारीख → 2 जुलै 1972 

• स्थान → शिमला (हिमाचल प्रदेश)

• स्वाक्षरीकर्ते → इंदिरा गांधी (भारत) आणि झुल्फिकार अली भुट्टो (पाकिस्तान)

• मुख्य वैशिष्ट्य → भारत-पाक वादात तिसऱ्या पक्षाचा हस्तक्षेप अमान्य (द्विपक्षीय तत्व)

• LoC ची निर्मिती → युद्धबंदी रेषेचे 'नियंत्रण रेषा' (LoC) असे नामकरण

Use of Forensic Gait Analysis in the Pune murder case

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, कायदे

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच गुन्हे तपासात आणि CCTV फुटेज विश्लेषणात वापरण्यात येणारे 'गेट ॲनालिसिस' (Gait Analysis) हे तंत्रज्ञान खालीलपैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. मानवी आवाजाचे तरंग आणि फ्रीक्वन्सी विश्लेषण

2. मानवी चालण्याच्या आणि धावण्याच्या पद्धतीचा वैज्ञानिक अभ्यास

3. रक्ताचे नमुने आणि डीएनए (DNA) फिंगरप्रिंटिंग

4. हस्तक्षर आणि कागदपत्रांची बनावटगिरी ओळखणे

उत्तर : मानवी चालण्याच्या आणि धावण्याच्या पद्धतीचा वैज्ञानिक अभ्यास

📰 बातमी काय ?

• पुण्यातील एका नुकत्याच घडलेल्या हत्या प्रकरणाच्या तपासात, पोलिसांनी आणि तपास यंत्रणांनी संशयित आरोपीची ओळख पटवण्यासाठी 'फॉरेन्सिक गेट ॲनालिसिस' (Forensic Gait Analysis) आणि AI-आधारित CCTV फुटेज विश्लेषणाचा वापर केला आहे.

• CCTV फुटेज अस्पष्ट असले तरी व्यक्तीच्या चालण्याच्या किंवा धावण्याच्या विशिष्ट पद्धतीवरून (Gait) त्याची अचूक ओळख पटवणे या तंत्रज्ञानामुळे शक्य झाले आहे.

🧐 गेट ॲनालिसिस (Gait Analysis) म्हणजे काय ?

A) संकल्पना:

• गेट ॲनालिसिस म्हणजे मानवी चालण्याच्या किंवा धावण्याच्या पद्धतीचा वैज्ञानिक अभ्यास (Scientific Study) होय.

• चालणे किंवा धावणे ही स्नायू (Muscles), हाडे (Bones) आणि मज्जासंस्था (Nervous System) यांच्यातील गुंतागुंतीच्या समन्वयाने होणारी क्रिया आहे. 

• या सर्व घटकांच्या समन्वयाचे पृथक्करण करून व्यक्तीची विशिष्ट चालण्याची शैली स्पष्ट केली जाते.

B) गेट चक्र (Gait Cycle):

• एका पायाचा जमिनीला स्पर्श झाल्यापासून ते पुन्हा त्याच पायाचा जमिनीला स्पर्श होईपर्यंतच्या सर्व हालचालींच्या क्रमाला 'गेट चक्र' (Gait Cycle) म्हणतात.

• याचे दोन मुख्य टप्पे असतात -

1) स्टॅन्स फेज (Stance Phase) - जेव्हा पाय जमिनीच्या संपर्कात असतो आणि शरीराचे संपूर्ण वजन पेलतो.

2) स्विंग फेज (Swing Phase) - जेव्हा पाय हवेत असतो आणि पुढील पाऊल टाकण्यासाठी पुढे सरकत असतो.

🩺 गेट ॲनालिसिसचे विविध क्षेत्रांतील उपयोग (Applications) : 

1) फॉरेन्सिक तपास (Forensic Crime Investigation) - सीसीटीव्ही फुटेजमधील एखाद्या व्यक्तीच्या चालण्याच्या शैलीची तुलना संशयित आरोपीच्या प्रत्यक्ष चालण्याच्या शैलीशी करून गुन्हेगाराची ओळख पटवली जाते.

2) वैद्यकीय उपचार (Clinical Study) - पार्किन्सन्स (Parkinson's Disease), सेरेब्रल पाल्सी (Cerebral Palsy) आणि स्ट्रोकनंतरच्या (Post-Stroke) रुग्णांमधील हालचालींमधील व्यंग किंवा त्रुटी ओळखण्यासाठी डॉक्टर याचा वापर करतात.

3) क्रीडा क्षेत्र (Sports Science) - धावपटू आणि खेळाडू आपल्या धावण्याचा वेग वाढवण्यासाठी आणि दुखापती टाळण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा वापर करतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Forensic Gait Analysis

• Gait Analysis म्हणजे काय → मानवाच्या चालण्याच्या आणि धावण्याच्या पद्धतीचा वैज्ञानिक अभ्यास

• मुख्य तांत्रिक घटक → स्नायू, हाडे आणि मज्जासंस्था यांचा समन्वय

• गैट चक्राचे २ टप्पे → स्टॅन्स फेज (पाय जमिनीवर) व स्विंग फेज (पाय हवेत)

• फॉरेन्सिकमधील वापर → CCTV फुटेजमधील चालण्याच्या शैलीवरून गुन्हेगाराची ओळख पटवणे

• वैद्यकीय वापर → पार्किन्सन्स, सेरेब्रल पाल्सी व स्ट्रोक रुग्णांच्या उपचारासाठी

Toxic Inflow Triggers Ecological Emergency at DPS Flamingo Lake

 📚 Subject : GS - पर्यावरण - वने आणि जैवविविधता, प्रदुषण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पाण्याच्या प्रदूषणामुळे नुकताच चर्चेत आलेला आणि हंस पक्ष्यांसाठी (Flamingos) प्रसिद्ध असलेला 'डीपीएस फ्लेमिंगो तलाव' (DPS Flamingo Lake) महाराष्ट्रात खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी स्थित आहे ?

1. नवी मुंबई

2. रत्नागिरी

3. ठाणे

4. पालघर

उत्तर : नवी मुंबई

📰 बातमी काय ?

• नवी मुंबई (नेरुळ) येथील 'डीपीएस फ्लेमिंगो लेक' (DPS Flamingo Lake) मध्ये प्रदूषित खाडीचे पाणी शिरत असल्याचे एका पर्यावरण अभ्यास अहवालातून समोर आले आहे.

• नवी मुंबई एन्व्हायर्नमेंट प्रिझर्व्हेशन सोसायटी (NMEPS) आणि नॅटकनेक्ट फाउंडेशन (NatConnect Foundation) द्वारे हा अभ्यास करण्यात आला असून, या प्रदूषणामुळे रामसर स्थळ असलेल्या 'ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य' परिसंस्थेला मोठा धोका निर्माण झाला आहे.

🧐 पाणी गुणवत्ता चाचणीचे निष्कर्ष (Water Quality Findings) : 

टोटल डिझॉल्व्हड सॉलिड्स (TDS)- 

• पाण्यात विरघळलेल्या घनकचऱ्याचे प्रमाण 19,600 mg/L आढळले.

• ही पातळी 'IS 2490:1974' च्या अंतर्देशीय भूपृष्ठावरील पाण्याच्या मानकांनुसार पात्र मर्यादेपेक्षा (2,100 mg/L) 9 पट जास्त आहे.

बायोकेमिकल ऑक्सिजन डिमांड (BOD):

• BOD ची पातळी 36.4 mg/L नोंदवली गेली, जी निश्चित मर्यादेपेक्षा अत्यंत जास्त आहे. 

• हे पाण्यात मोठ्या प्रमाणात सेंद्रिय प्रदूषण (Organic Pollution) असल्याचे दर्शवते.

प्रदूषणाची मुख्य कारणे :

• समुद्राच्या भरतीच्या पाण्यात मिसळणारे प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी (Sewage) आणि शहरी पाण्याचा प्रवाह (Urban Runoff).

🏝️ DPS सिमला/फ्लेमिंगो पाणथळ क्षेत्राबद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती :  

• स्थान - सीवूड्स, नेरुळ (नवी मुंबई), महाराष्ट्र.

• क्षेत्रफळ - सुमारे 30 एकर क्षेत्रात विस्तारलेली ही पाणथळ जमीन 'ठाणे क्रीक रामसर स्थळाला' (Thane Creek Ramsar Site) लागून आहे.

• जलवैज्ञानिक महत्त्व (Hydrology) -  ही भरती-ओहोटीवर (Tidal Cycle) आधारित परिसंस्था आहे.

• सेंट्रल एशियन फ्लायवे (Central Asian Flyway) - आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्थलांतर करणाऱ्या पक्ष्यांच्या मार्गावरील (Flyway) हा एक अत्यंत महत्त्वाचा थांबा (Feeding & Roosting Habitat) आहे.

• नैसर्गिक संरक्षक भिंत (Ecological Buffer) - ही पाणथळ जमीन समुद्राच्या पाण्याच्या आक्रमणापासून आणि पुरापासून शहराचा बचाव करणारे नैसर्गिक कवच (Buffer) म्हणून काम करते.

⛳️ ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य (TCFS) व रामसर दर्जा:

• ठाणे खाडी परिसराला ऑगस्ट 2022 मध्ये 'रामसर स्थळ' (Ramsar Site) म्हणून मान्यता मिळाली.

• ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य  हे महाराष्ट्रातील 3 रे रामसर स्थळ आहे.

📚📚 संदर्भ : पर्यावरण ( Static GS)

🤔  'जैवरासायनिक ऑक्सिजन मागणी'  म्हणजे काय ? 

(Biochemical Oxygen Demand) 

• सोप्या भाषेत सांगायचे तर, BOD म्हणजे पाण्याचे प्रदूषण मोजण्याचे थर्मामीटर आहे.

• सेंद्रिय कचरा (Organic Waste) - जेव्हा नदी, तलाव किंवा खाडीच्या पाण्यात गटाराचे सांडपाणी, वनस्पतींचे अवशेष किंवा मृत सजीव मिसळतात, तेव्हा पाण्यात सेंद्रिय कचरा वाढतो.

• सूक्ष्मजीवांचे काम (Bacteria's Job) -  या कचऱ्याला खाऊन नष्ट करण्यासाठी पाण्यात जीवाणू (Bacteria) काम करू लागतात.

• ऑक्सिजनचा वापर - हा कचरा पचवण्यासाठी किंवा विघटित (Decompose) करण्यासाठी जीवाणूंना ऑक्सिजनची गरज असते.

🧐 हे कसे कार्य करते ? 

कमी प्रदूषण = कमी BOD (चांगले पाणी) :

• पाण्यात कचरा कमी असेल → बॅक्टेरियांना तो पचवायला कमी ऑक्सिजन लागेल →म्हणजे BOD कमी असेल (पाणी स्वच्छ आहे).

जास्त प्रदूषण = जास्त BOD (प्रदूषित पाणी):

• पाण्यात कचरा जास्त असेल → तो पचवण्यासाठी बॅक्टेरियांना जास्त ऑक्सिजन लागेल → म्हणजे BOD जास्त असेल (पाणी प्रदूषित आहे).

🧐 त्याचा पाण्यातील जीवांवर काय परिणाम होतो ?

• जेव्हा बॅक्टेरिया पाण्यातील सगळा विरघळलेला ऑक्सिजन (DO - Dissolved Oxygen) कचरा पचवण्यासाठी वापरून टाकतात, तेव्हा पाण्यातील ऑक्सिजन संपतो.

• परिणामी, मासे आणि इतर जलचरांना श्वास घ्यायला ऑक्सिजन मिळत नाही आणि ते गुदमरून मरतात.

🤔 सेंट्रल एशियन फ्लायवे (CAF) काय  आहे ?

• आर्क्टिक महासागरापासून हिंदी महासागरापर्यंत पसरलेला हा जलचर/स्थलांतरित पक्ष्यांचा प्रमुख मार्ग आहे, ज्यामध्ये भारत मध्यवर्ती भागात येतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : DPS Lake 

• DPS फ्लेमिंगो तलावाचे स्थान → सीवूड्स, नेरुळ (नवी मुंबई)

• जलवैज्ञानिक महत्त्व (Hydrology) →  ही भरती-ओहोटीवर आधारित परिसंस्था

• संकट → प्रक्रिया न केलेले सांडपाण्यामुळे प्रदूषणाचे संकट

• परिणाम → रामसर स्थळ असलेल्या 'ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य' परिसंस्थेला मोठा धोका



Lindsey O. Graham Sanctioning Russia & Iran Act, 2026

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय संबंध (International Relations & Geopolitics)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच अमेरिकेच्या सिनेटमध्ये मंजूर करण्यात आलेल्या 'लिंडसे ओ. ग्रॅहम सँक्शनिंग रशिया अँड इराण ॲक्ट, 2026' नुसार रशियन ऊर्जा खरेदी करणाऱ्या प्रमुख देशांवर (भारतावर) कमाल किती टक्के आयात शुल्क (Tariff) लादण्याची तरतूद आहे ? 

1. 25%

2. 50%

3. 75%

4. 100%

उत्तर : 100%

📰 बातमी काय ?

• अमेरिकेच्या सिनेटने (U.S. Senate) 'लिंडसे ओ. ग्रॅहम सँक्शनिंग रशिया अँड इराण ॲक्ट ऑफ 2026' या विधेयकाची प्रक्रिया जलद गतीने (Fast-track) पूर्ण करण्यासाठी मंजुरी दिली आहे.

• या विधेयकामुळे रशियन तेल आणि नैसर्गिक वायू खरेदी करणाऱ्या जगातील अव्वल 5 खरेदीदार देशांवर अमेरिका 100% पर्यंत आयात शुल्क (Tariffs) लादू शकते.

🧐 विधेयकातील प्रमुख तरतुदी आणि तांत्रिक घटक

1) ऊर्जा खरेदीदारांवर 100% आयात शुल्क - 

• रशियन कच्च्या तेलाचे किंवा नैसर्गिक वायूचे आयातदार असलेल्या अव्वल 5 देशांवर 100% पर्यंत आयात शुल्क लादण्याचे अधिकार या विधेयकाद्वारे अमेरिकन प्रशासनाला मिळतील.

• सध्या रशियन🇷🇺 तेलाचे सर्वात मोठे खरेदीदार देश म्हणजे चीन🇨🇳, भारत🇮🇳, स्लोव्हाकिया🇸🇰, हंगेरी🇭🇺 आणि अझरबैजान🇦🇿 हे आहेत.

2) 180 दिवसांची पुनरावलोकन अट - 

• अमेरिकेचे व्यापार प्रतिनिधी (US Trade Representative - USTR) दर 180 दिवसांनी रशियन ऊर्जेच्या अव्वल 5 खरेदीदारांची यादी पुन्हा तपासतील आणि देशांच्या खरेदी वर्तनानुसार शुल्काचे दर बदलले जातील.

3) सवलतीचा अपवाद (Carve-out Exemption):

• जे देश रशियाकडून 15% पेक्षा कमी नैसर्गिक वायू आयात करतात आणि ती आयात टप्प्याटप्प्याने कमी करण्यासाठी ठोस पावले उचलत आहेत, त्यांना या 100% शुल्कामधून सवलत दिली जाईल.

🤔 अमेरिकेच्या या विधेयकाचे मुख्य उद्दिष्ट कोणते ?

• रशियाचा ऊर्जा क्षेत्रातील महसूल रोखून युक्रेन युद्धासाठी मिळणारा निधी रोखणे हा या विधेयकाचा मुख्य हेतू आहे.

📚 संदर्भ - अर्थशास्त्र संकल्पना 

🤔 अमेरिकेच्या 100% आयात शुल्काचा (Tariff) अर्थ काय ? 

✍️ उदाहरणार्थ - मानून चला की, भारतातील एक कंपनी 1,000 रूपयांचा एक शर्ट बनवून अमेरिकेत विकते.

• सध्याची परिस्थिती : अमेरिकेत हा शर्ट साधारणपणे 1,000 रूपयांला मिळतो, त्यामुळे अमेरिकन ग्राहक तो आवडीने खरेदी करतात.

• 100% आयात शुल्क लागू झाल्यावर : अमेरिकन सरकार या शर्टवर 100% कर (म्हणजेच आणखी ₹1,000) लादेल. यामुळे तोच शर्ट अमेरिकन ग्राहकाला आता ₹2,000 ला खरेदी करावा लागेल.

• भारतावर परिणाम : शर्ट दुप्पट महाग झाल्यामुळे अमेरिकन ग्राहक भारतीय शर्ट खरेदी करणे बंद करतील आणि इतर स्वस्त देशांचे पर्याय शोधतील.

📊 याचा भारतावर होणारा परिणाम (Impact on India) : 

• 100% टॅरिफचा अर्थ - भारत ज्या वस्तू किंवा उत्पादने अमेरिकेला निर्यात करतो, त्यावर अमेरिकन सरकार दुप्पट कर लादेल, ज्यामुळे त्या वस्तू अमेरिकन बाजारात दुप्पट महाग होतील.

• निर्यातीला मोठा फटका - वस्तू महाग झाल्यामुळे अमेरिकेतील ग्राहक भारतीय वस्तू खरेदी करणे टाळतील, ज्याचा थेट फटका भारतातील कापडउद्योग, औषधनिर्मिती (फार्मा), आणि IT क्षेत्राला बसेल.

• भारतीय अर्थव्यवस्थेवर परिणाम - अमेरिकेकडून मिळणारा निर्यात महसूल घटल्यामुळे भारतातील उत्पादन कंपन्यांचे आर्थिक नुकसान होईल आणि नवीन रोजगारनिर्मिती मंदावेल.

• परकीय चलनात घट - अमेरिका हा भारताचा सर्वात मोठा व्यापार भागीदार असल्याने आयात शुल्कामुळे भारताच्या परकीय चलन साठ्यावर (Forex Reserve) आणि रुपयाच्या मूल्यावर दबाव येईल.

• कठीण धोरणात्मक पेच -  रशियाकडून स्वस्तात तेल खरेदी सुरू ठेवून ऊर्जा सुरक्षा जपणे की अमेरिकेतील अब्जावधी डॉलरची निर्यात वाचवणे, असा कठीण पेच भारतासमोर निर्माण होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : US Sanctions Act 2026

• विधेयकाचे नाव → Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act of 2026

• लक्ष्यित ऊर्जा खरेदीदार देश → अव्वल 5 देश (चीन🇨🇳, भारत🇮🇳, स्लोव्हाकिया🇸🇰, हंगेरी🇭🇺, अझरबैजान🇦🇿)

• टॅरिफचे स्वरूप → अमेरिकेत भारतीय वस्तूंच्या किमतीवर दुप्पट कर (100% Tariff)

• भारतावर होणारा परिणाम - 

1) आर्थिक फटका → उत्पादन कंपन्यांचे आर्थिक नुकसान व रोजगारनिर्मितीचा वेग मंदावणे

2) सर्वाधिक प्रभावित क्षेत्रे → कापडउद्योग (Textiles), औषधनिर्मिती (Pharma) व IT क्षेत्र

3) परकीय चलनावर प्रभाव → निर्यात महसूल घटल्याने फॉरेक्स रिझर्व्ह (Forex Reserve) आणि रुपयाच्या मूल्यावर दबाव

BMC Corporator Disqualification Case

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र व प्रशासन - स्थानिक स्वराज्य संस्था

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच बृहन्मुंबई महानगरपालिकेतील (BMC) नगरसेवकाचे जात प्रमाणपत्र अवैध ठरल्याच्या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर, महाराष्ट्रातील महापालिका कायद्यांबाबत खालीलपैकी चुकीचे विधान कोणते ?

1. BMC चे कामकाज 1888 च्या कायद्यानुसार, तर इतर सर्व महापालिकांचे कामकाज 1949 च्या कायद्यानुसार चालते.

2. मुंबई महापालिकेत जात प्रमाणपत्र अवैध ठरल्यास पोटनिवडणूक न होता दुसऱ्या क्रमांकाचा उमेदवार विजयी होतो.

3. महानगरपालिकेतील नामनिर्देशित (Nominated) नगरसेवकांना सार्वत्रिक सभांमध्ये मतदानाचा पूर्ण अधिकार असतो.

4. महापालिकेचे प्रशासकीय व मुख्य कार्यकारी अधिकार राज्य सरकारने नियुक्त केलेल्या आयुक्तांकडे असतात.

उत्तर : महानगरपालिकेतील नामनिर्देशित (Nominated)नगरसेवकांना सार्वत्रिक सभांमध्ये मतदानाचा पूर्ण अधिकार असतो.

📰 बातमी काय ?

• बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (BMC) नामांकनासोबत सादर केलेले इतर मागासवर्गीय (OBC) जात प्रमाणपत्र जिल्हा जात पडताळणी समितीने (District Caste Scrutiny Committee) अवैध ठरवल्यामुळे AIMIM च्या नगरसेवकाचे पद रद्द (Disqualified) करण्यात आले आहे.

• महापालिकेच्या सर्वसाधारण सभेत (General Body Meeting) महापौर रितू तावडे यांनी या निर्णयाची अधिकृत घोषणा केली.

🧐 प्रकरण आणि कायदेशीर तरतुदी (Legal Position) : 

1) प्रकरणाची पार्श्वभूमी :

• संबंधित नगरसेवक प्रभाग क्रमांक 137 (गोवंडी) मधून निवडून आले होते, जो प्रभाग OBC वर्गासाठी राखीव होता.

• जात पडताळणी समितीने प्रमाणपत्र रद्द केल्यामुळे त्यांचे नगरसेवकपद तात्काळ प्रभावाने रद्द झाले.

2) मुंबई महानगरपालिका अधिनियम, 1888 अंतर्गत कायदेशीर तरतूद :

• जर एखाद्या नगरसेवकाचे जात प्रमाणपत्र अवैध ठरल्यामुळे पद रद्द झाले, तर त्या जागेसाठी पोटनिवडणूक (By-Election) घेतली जात नाही.

• त्याऐवजी, कायद्यातील विहित प्रक्रियेनुसार मूळ निवडणुकीत दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वाधिक वैध मते मिळवणाऱ्या उमेदवाराला विजयी म्हणून घोषित केले जाते.

🏛️ महाराष्ट्रातील महानगरपालिका कायदे आणि प्रशासकीय रचना : 

✍️ कायद्यांमधील फरक :

• बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC) - ही संस्था 'मुंबई महानगरपालिका अधिनियम, 1888' (Mumbai Municipal Corporation Act, 1888) द्वारे नियंत्रित केली जाते.

• इतर सर्व महानगरपालिका - महाराष्ट्रातील बृहन्मुंबई महानगरपालिका वगळून इतर सर्व महानगरपालिका 'महाराष्ट्र महानगरपालिका अधिनियम, 1949' (Maharashtra Municipal Corporations Act, 1949) द्वारे चालवल्या जातात.

🤝 महानगरपालिकेची त्रिस्तरीय प्रशासकीय रचना :

1) महानगरपालिका (Corporation) - ही धोरण ठरवणारी आणि चर्चा करणारी संस्था (Deliberative Wing) असते.

2) स्थायी समिती व वैधानिक समित्या - आर्थिक नियंत्रण व इतर वैधानिक कामे पाहणाऱ्या समित्या.

3) महानगरपालिका आयुक्त (Municipal Commissioner) - प्रशासकीय आणि कार्यकारी प्रमुख (Executive Wing).

🧐 इतर महत्त्वाचे कायदेशीर नियम :

• नामनिर्देशित नगरसेवक (Nominated Councillor) - नामनिर्देशित सदस्यांना महापालिकेच्या सभांमध्ये मतदानाचा अधिकार नसतो, तसेच ते महापौर किंवा कोणत्याही समितीचे सभापती बनू शकत नाहीत.

• महापौर विरुद्ध आयुक्त - महापौर हे राजकीय प्रमुख असतात, तर राज्य सरकारद्वारे नियुक्त महापालिका आयुक्त हे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (Chief Executive) असतात.

• प्रभाग समित्या (Wards Committees) - ठराविक लोकसंख्येच्या निकषानुसार प्रभाग समित्यांची स्थापना केली जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Municipal Acts & Disqualification

 • बृहन्मुंबई महापालिकेसाठी कायदा → मुंबई महानगरपालिका अधिनियम, 1888

• इतर सर्व महापालिकांसाठी कायदा → महाराष्ट्र महानगरपालिका अधिनियम, 1949

 • महापालिकेचा राजकीय प्रमुख → महापौर (Mayor)

• महापालिकेचा कार्यकारी प्रमुख→ महापालिका आयुक्त (Municipal Commissioner)

• जात प्रमाणपत्र अवैध ठरल्यास (BMC मध्ये) → पोटनिवडणूक न होता दुसऱ्या क्रमांकाचा उमेदवार विजयी

Maharashtra RTI Rules, 2026

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र व प्रशासन - कायदे, लोकशाही, हक्क व पारदर्शकता

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र शासनाने अधिसूचित केलेल्या 'महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2026' नुसार RTI अर्जासाठी कमाल किती शब्दांची मर्यादा निश्चित करण्यात आली आहे ?

1. 100 शब्द

2. 150 शब्द

3. 250 शब्द

4. 500 शब्द

उत्तर : 150 शब्द

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्र शासनाने 'महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2005' च्या काही तरतुदींमध्ये बदल करून नवीन 'महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2026' अधिसूचित केले आहेत.

• या नवीन नियमांमधील शुल्कवाढ, अर्जावरील मर्यादा आणि इतर जाचक अटींमुळे माहिती अधिकार कार्यकर्ते, नागरी समाज संघटना आणि ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी या दुरुस्त्यांना तीव्र विरोध दर्शवला आहे.

📚📚 संदर्भ - GS - राज्यशास्त्र व प्रशासन

🧐 RTI कायदा, 2005: निर्मिती, उद्दिष्टे आणि अंमलबजावणी :

1) कायदा कधी संमत झाला आणि कधी लागू झाला ?

• संसदेत संमत - 15 जून 2005 रोजी राष्ट्रपतींची मंजुरी मिळाली.

• अंमलबजावणीची तारीख - 12 ॲाक्टोबर 2005 पासून हा कायदा देशभरात पूर्णपणे लागू करण्यात आला (ज्याला 'RTI Day' म्हणूनही ओळखले जाते).

2) कायद्याचे मुख्य उद्दिष्ट आणि व्याप्ती:

• उद्दिष्ट - सार्वजनिक प्राधिकरणांच्या (Public Authorities) कामात पारदर्शकता, उत्तरदायित्व (Accountability) आणणे आणि भ्रष्टाचाराला आळा घालणे.

• व्याप्ती - हा कायदा केंद्र सरकार, राज्य सरकार आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था (महानगरपालिका, जिल्हा परिषद, इत्यादी) या सर्व संस्थांना लागू होतो.

✍️ RTI कायदा महत्त्वाची कलमे (Key Sections):

1) कलम 6(2) - माहिती मागणाऱ्या नागरिकाला माहिती मागण्याचे कारण देणे बंधनकारक नाही.

2) कलम 8(2) (Public Interest Overriding Clause) - जर गोपनीयतेपेक्षा जनहित (Public Interest) अधिक महत्त्वाचे असेल, तर कलम 8 अंतर्गत अपवाद असलेली माहिती देखील उघड केली जाऊ शकते.

3) कलम 22 (Non-obstante Clause) - RTI कायद्यातील तरतुदी इतर कोणत्याही परस्परविरोधी कायद्यांपेक्षा (उदा. Official Secrets Act, 1923) वरचढ (Override) ठरतात.

✍️ RTI सुधारणा कायदा, 2019 (2019 Amendment) - 

• या सुधारणेद्वारे केंद्रीय मुख्य माहिती आयुक्त (CIC) आणि माहिती आयुक्तांचा (ICs) कार्यकाळ, वेतन व सेवा शर्ती ठरवण्याचे पूर्ण अधिकार केंद्र सरकारकडे आले.

🤔 RTI द्वारे उघड झालेले प्रमुख घोटाळे - 

• आदर्श गृहनिर्माण संस्था घोटाळा (Adarsh Scam), 2G स्पेक्ट्रम घोटाळा, आणि राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धा घोटाळा (CWG Scam) उघड करण्यात RTI ची महत्त्वाची भूमिका होती.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Maharashtra RTI Rules 2026

• नवीन नियमांचे नाव → महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2026

• बदललेला मूळ कायदा → महाराष्ट्र माहिती अधिकार नियम, 2005

• नवीन RTI अर्ज शुल्क → ₹30 (पूर्वी ₹10)

• प्रथम व द्वितीय अपील शुल्क → ₹50 आणि ₹100 (पूर्वी मोफत)

• अर्जाची कमाल शब्द मर्यादा → 150 शब्द

• अर्जातील विषयांची मर्यादा → एका अर्जात फक्त 1 विषय

• ओळखपत्राची अट → स्व-स्वाक्षरी केलेले फोटो ID अनिवार्य

World's Fastest Supercomputer

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - संगणक 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 मधील TOP500 यादीनुसार, 2.198 Exaflops चा अफाट वेग नोंदवत जगातील सर्वात वेगवान ठरलेला 'लाईनशाईन' (LineShine) हा महासंगणक (Supercomputer) कोणत्या देशाचा आहे ?

1. जपान

2. दक्षिण कोरिया

3. चीन

4. जर्मनी

उत्तर : चीन

📰 बातमी काय ?

• चीनच्या 'लाईनशाईन' (LineShine) या सुपरकॉम्प्युटरने अमेरिकेच्या सुपरकॉम्प्युटरला मागे टाकत जगातील सर्वात वेगवान सुपरकॉम्प्युटरच्या यादीत (TOP500 List) प्रथम क्रमांक पटकावला आहे.

• नॅशनल सुपरकॉम्प्युटिंग सेंटर, शेनझेन (Shenzhen) येथे स्थापित असलेल्या 'LineShine' ने 2.198 Exaflops चा अफाट वेग नोंदवला आहे.

🧐 LineShine सुपरकॉम्प्युटरचे मुख्य वैशिष्‍ट्य :

• हा सुपरकॉम्प्युटर प्रतिसेकंद 2 Quintillion (10¹⁸) पेक्षा जास्त गणना (Calculations) करतो.

• बहुतेक आधुनिक सुपरकॉम्प्युटर्स जादा वेगासाठी GPUs चा वापर करतात, परंतु LineShine संपूर्णपणे CPUs वर चालतो.

🧐 दुसऱ्या क्रमांकाचा सुपरकॉम्प्युटर कोणाचा ? 

• अमेरिकेचा 'एल कॅपिटन' (El Capitan) हा सुपरकॉम्प्युटर या यादीत दुसऱ्या स्थानावर गेला आहे.

• अमेरिका सरकार या सिस्टीमचा वापर मुख्यत्वे अण्वस्त्रांचे व्यवस्थापन आणि संशोधन विकासासाठी करते.

✍️ भारताची क्रमवारी आणि तुलना : 

• भारताचा सर्वात शक्तिशाली सुपरकॉम्प्युटर 'शक्ती क्लाउड' (Shakti Cloud) या TOP500 यादीत 32 व्या स्थानावर आहे.

• शक्ती क्लाउडची क्षमता 84.31 Petaflops इतकी आहे.

• चिनी सुपरकॉम्प्युटर LineShine हा भारताच्या सर्वात शक्तिशाली सिस्टीमपेक्षा सुमारे 26 पट जास्त वेगवान आहे.

🤔 सुपरकॉम्प्युटर म्हणजे काय आणि त्याची वैशिष्ट्ये ?

1) व्याख्या - अतीउच्च वेगाने आणि एकाच वेळी हजारो गुंतागुंतीच्या गणना करण्यासाठी डिझाइन केलेल्या संगणकाला सुपरकॉम्प्युटर म्हणतात.

2) मोजमाप एकक (Unit) - सुपरकॉम्प्युटरचा वेग FLOPS (Floating-Point Operations Per Second) मध्ये मोजला जातो.

3) पॅरेलल प्रोसेसिंग (Parallel Computing) - हजारो ते लाखो प्रोसेसर एकत्र येऊन एकाच वेळी अनेक कामे पूर्ण करतात.

4) अफाट साठवणूक - अत्यंत मोठ्या प्रमाणातील डेटा (Big Data) हाताळण्याची आणि त्यावर प्रक्रिया करण्याची क्षमता यात असते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Supercomputer Ranking

• जगातील सर्वात वेगवान सुपरकॉम्प्युटर → LineShine (चीन)

• LineShine ची क्षमता → 2.198 Exaflops

• LineShine ची वैशिष्‍ट्यपूर्ण रचना → संपूर्णपणे CPUs वर आधारित

• दुसऱ्या क्रमांकाचा सुपरकॉम्प्युटर → El Capitan (अमेरिका)

• भारताचा सर्वात शक्तिशाली सुपरकॉम्प्युटर → Shakti Cloud (जागतिक क्रमवारी: 32 वी)

• Shakti Cloud ची क्षमता → 84.31 Petaflops