National Dental Commission

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र, आयोग, वैधानिक संस्था

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच स्थापन करण्यात आलेल्या राष्ट्रीय दंत आयोगाने (NDC) खालीलपैकी कोणत्या संस्थेची जागा घेतली आहे ?

1. मेडिकल कौन्सिल ऑफ इंडिया

2. राष्ट्रीय दंत आरोग्य मंडळ

3. भारतीय दंत परिषद

4. भारतीय दंत संघ 

उत्तर : भारतीय दंत परिषद (Dental Council of India - DCI)

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने 19 मार्च 2026 पासून राष्ट्रीय दंत आयोग (NDC) स्थापन केला.

• या आयोगाने 1948 च्या 'भारतीय दंत परिषद (Dental Council of India - DCI) ची जागा घेतली आहे.

🤔 राष्ट्रीय दंत आयोग म्हणजे नेमकं काय ?

• राष्ट्रीय दंत आयोग (National Dental Commission – NDC) ही एक वैधानिक (statutory) नियामक संस्था आहे.

• राष्ट्रीय दंत आयोग देशातील दंत शिक्षण आणि दंत व्यवसायाचे नियमन करण्यासाठी स्थापन करण्यात आला आहे.

• पूर्वीची भारतीय दंत परिषद (Dental Council of India - DCI) संस्था रद्द करून हा नवीन आयोग स्थापन करण्यात आला आहे.

• स्थापना - भारत सरकारने 19 मार्च 2026 राष्ट्रीय दंत आयोगाची स्थापना केली.

• संबंधित कायदा - नॅशनल डेंटल कमिशन ॲक्ट, 2023 (National Dental Commission Act, 2023)

• उद्देश - दंतवैद्यकीय शिक्षणात पारदर्शकता आणणे, शिक्षणाचा दर्जा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेणे आणि परवडणारी दंत आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देणे

• पहिले अध्यक्ष - डॉ. संजय तिवारी

🎯 हा बदल का करण्यात आला ?

पूर्वीची व्यवस्था जुनी आणि काही प्रमाणात अप्रभावी मानली जात होती.

✍️ नवीन आयोगामुळे :

• शिक्षणाची गुणवत्ता सुधारावी

• नियमन अधिक पारदर्शक व्हावे

• आरोग्यसेवा अधिक सुलभ आणि परवडणारी व्हावी - यावर भर दिला गेला आहे.

⚙️ स्वायत्त मंडळे (Autonomous Boards) :

• आयोगाच्या कामकाजात मदत करण्यासाठी 3 स्वतंत्र मंडळांची स्थापना करण्यात आली आहे.

1) Undergraduate and Postgraduate Dental Education Board : 

• दंत शिक्षणाचे निकष आणि अभ्यासक्रम ठरवण्यासाठी.

2) Dental Assessment and Rating Board : 

• दंत महाविद्यालयांचे मूल्यमापन आणि रेटिंग करण्यासाठी.

3) Ethics and Dental Registration Board : 

• दंतवैद्यांच्या व्यावसायिक आचरणावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि राष्ट्रीय नोंदणी (Register) राखण्यासाठी. 

मुख्य कार्ये : 

• दंत शिक्षणासाठी नियम व धोरणे तयार करणे

• देशातील सर्व दंत संस्थांचे मूल्यांकन करणे

• खाजगी महाविद्यालयांच्या फी नियमनासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे ठरवणे

• संशोधन आणि मानव संसाधन विकासाला प्रोत्साहन देणे

• व्यावसायिक नैतिकता आणि सेवा मानके निश्चित करणे

🌍 या आयोगाचे महत्त्व

• हा बदल भारतीय आरोग्य व्यवस्थेत एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

• पूर्वी निवडणूक-आधारित (Elected) प्रणाली होती, तर आता तज्ञ-आधारित (Appointed Experts) प्रणाली आणली आहे.

• यामुळे नियमन अधिक निष्पक्ष आणि प्रभावी होण्याची अपेक्षा आहे.

• तसेच, भारतातील दंत शिक्षण आंतरराष्ट्रीय मानकांशी सुसंगत करण्यावर भर दिला जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राष्ट्रीय दंत आयोग

• स्थापना — 19 मार्च 2026

• संबंधित कायदा - नॅशनल डेंटल कमिशन ॲक्ट, 2023

• पहिले अध्यक्ष - डॉ. संजय तिवारी

• प्रकार — वैधानिक (Statutory) नियामक संस्था

Chambal River

📚 Subject : GS - भूगोल - नदी प्रणाली

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) चंबळ नदी कोणत्या नदीची उपनदी आहे ?

1. ब्रह्मपुत्रा

2. यमुना

3. नर्मदा

4. गोदावरी

उत्तर : यमुना

📰 बातमी काय ?

• पर्यावरण मंत्रालयाने सेंट्रल वॉटर कमिशनला (Central Water Commission) चंबळ नदीमध्ये पर्यावरणीय प्रवाह (Environmental Flow) सुनिश्चित करण्याचे निर्देश दिले आहेत, जेणेकरून गंगेतील डॉल्फिनचे संरक्षण करता येईल.

🎯 ही बातमी का महत्त्वाची आहे ?

• नदीतील पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह (Environmental Flow) कमी झाल्यास जलजीवांना धोका निर्माण होतो.

• म्हणूनच सरकारने चंबळ नदीमध्ये योग्य पाण्याचा प्रवाह राखण्याचे निर्देश दिले आहेत, जेणेकरून जैवविविधतेचे संरक्षण होईल.

🌊चंबळ नदी बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• चंबळ नदी ही मध्य आणि उत्तर भारतातील एक महत्त्वाची, बारमाही (Perennial) नदी आहे.

• ती गंगा नदी प्रणालीचा भाग असून यमुना नदीची सर्वात मोठी उपनदी आहे.

• विशेष म्हणजे, ही नदी भारतातील सर्वात स्वच्छ (Pollution-Free) नद्यांपैकी एक मानली जाते.

⛰️ चंबळ नदी उगम आणि प्रवाह : 

• चंबळ नदीचा उगम मध्य प्रदेशातील इंदौर जिल्ह्यातील जनापाव टेकडी (विंध्या पर्वत रांग) येथे होतो.

• ही नदी पुढे मध्य प्रदेश, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेश या राज्यांमधून वाहते.

• यामध्ये काही भागात ती राजस्थान आणि मध्य प्रदेश यांच्यात नैसर्गिक सीमा तयार करते.

• शेवटी चंबळ नदी उत्तर प्रदेशातील इटावा जिल्ह्याजवळील पचनद येथे यमुना नदीला मिळते.

🌊 चंबळ नदीच्या उपनद्या (Tributaries) : 

• डाव्या काठावर : बनास, मेज

• उजव्या काठावर : काली सिंध, पार्वती, शिप्रा, कुनो, सीप

🏊‍♂️ धरणे ( Dam) -

• चंबळ नदीवर बांधण्यात आलेल्या चार मुख्य धरणांची नावे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. गांधी सागर धरण (मध्य प्रदेश)

2. राणा प्रताप सागर धरण (राजस्थान)

3. जवाहर सागर धरण (राजस्थान)

4. कोटा बॅरेज (राजस्थान)

🌍 पर्यावरणीय महत्त्व

• चंबळ नदी पर्यावरणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.

• ही नदी अनेक दुर्मिळ आणि संकटग्रस्त प्रजातींचे निवासस्थान आहे.

✍️ उदाहरणार्थ - 

• घडियाल (Gharial) — अत्यंत संकटग्रस्त

• गंगा नदीतील डॉल्फिन (Ganges River Dolphin)

• लाल मुकुट असलेले कासव (Red-crowned Roofed Turtle)

🌳 संरक्षण - 

• या जीवांच्या संरक्षणासाठी भारत सरकारने राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश या तीन राज्यांच्या सीमेवर 'राष्ट्रीय चंबळ अभयारण्य' (National Chambal Sanctuary) स्थापन केले आहे. 

• याला 'इको-सेन्सेटिव्ह झोन' म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Chambal River

• चंबळ नदी : यमुनेची प्रमुख उपनदी

• उगम : जनापाव टेकडी (मध्य प्रदेश)

• राज्यांमधून वाहते : मध्य प्रदेश, राजस्थान, उत्तर प्रदेश

• चंबळ - यमुना संगम : पचनदा (उत्तर प्रदेश)

• अभयारण्य — 'राष्ट्रीय चंबळ अभयारण्य' 

Credit Guarantee Scheme for Microfinance Institutions-2.0 (CGSMFI-2.0)

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'CGSMFI-2.0' ही योजना खालीलपैकी कोणत्या घटकाला कर्ज मिळवून देण्यासाठी सुरू करण्यात आली आहे ?

1. मोठ्या उद्योजकांना

2. परदेशी गुंतवणूकदारांना

3. सूक्ष्म वित्त संस्थांमार्फत लहान कर्जदारांना

4. फक्त सरकारी नोकरदारांना

उत्तर : सूक्ष्म वित्त संस्थांमार्फत लहान कर्जदारांना

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने सूक्ष्म वित्त क्षेत्रात कर्जपुरवठा वाढवण्यासाठी ‘क्रेडिट हमी योजना–2.0’ (CGSMFI-2.0) सुरू केली असून सुमारे ₹20,000 कोटींचे हमी कवच उपलब्ध करून दिले जाणार आहे.

CGSMFI-2.0 ही योजना नेमकी काय आहे ?

• ही एक कर्ज हमी योजना आहे.

• सूक्ष्म वित्त संस्था लहान कर्जदारांना कर्ज देतात, पण या क्षेत्रात जोखीम जास्त असते.

• यामुळे बँका अशा संस्थांना सहज कर्ज देत नाहीत.

• ही योजना त्या जोखमीवर उपाय देते.

• यामध्ये सरकार - बँका आणि वित्तीय संस्थांना हमी देते, जेणेकरून त्या सूक्ष्म वित्त संस्थांना (NBFC-MFIs) कर्ज देऊ शकतील.

• जर कर्जाची परतफेड झाली नाही, तर त्या नुकसानीचा काही भाग सरकार भरून काढते. 

• त्यामुळे बँकांचा धोका कमी होतो आणि त्या अधिक प्रमाणात कर्ज देण्यास तयार होतात.

• कर्ज देणे सुरक्षित झाल्यामुळे पैसा शेवटच्या टप्प्यापर्यंत म्हणजेच लहान कर्जदारांपर्यंत पोहोचतो.

⚙️ ही योजना प्रत्यक्षात कशी काम करते ?

• या योजनेत बँकांनी दिलेल्या कर्जावर सरकार हमी देते.

• ही हमी सर्वांसाठी समान नसून संस्थेच्या आकारानुसार बदलते.

• लहान संस्थांसाठी सुमारे 80% पर्यंत संरक्षण मिळते, तर मध्यम संस्थाना 75% आणि मोठ्या संस्थांसाठी 70% हमी असते.

• यामुळे लहान संस्थांना अधिक प्राधान्य दिले जाते.

• तसेच व्याजदरांवरही मर्यादा ठेवण्यात आली आहे, ज्यामुळे अंतिम कर्जदारावर जास्त भार पडत नाही.

• ही योजना 30 जून 2026 पर्यंत किंवा ₹20,000 कोटींच्या मर्यादेपर्यंत लागू राहणार आहे.

🌍 या योजनेचे महत्त्व काय आहे ?

• या योजनेमुळे सूक्ष्म वित्त क्षेत्रात कर्जाचा प्रवाह वाढेल.

• याचा थेट फायदा ग्रामीण आणि निम-शहरी भागातील लोकांना होईल, जेथे पारंपरिक बँकिंग सेवा कमी उपलब्ध असतात.

• लहान कर्जदारांना या योजनेचा लाभ होणार असून, यामुळे स्व-रोजगार, महिलांचे सक्षमीकरण आणि आर्थिक समावेशन (Financial Inclusion) वाढेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• सूक्ष्म वित्त संस्थांसाठी क्रेडिट हमी योजना–2.0

• CGSMFI-2.0 — कर्ज हमी योजना

• उद्देश — सूक्ष्म वित्त संस्थांना कर्ज प्रवाह वाढवणे

• वैधता — 30 जून 2026 / ₹20,000 कोटी मर्यादा

• लाभार्थी — लहान कर्जदार 

World Tuberculosis (TB) Day 

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक क्षयरोग दिन केव्हा असतो ? 

1. 24 मार्च

2. 31 मार्च

3. 2 एप्रिल

4. 1 मे 

उत्तर : 24 मार्च

🧐 जागतिक क्षयरोग दिन केव्हा असतो ?

🤔 क्षयरोगाच्या जिवाणूंचा शोध कोणी लावला ? 

• इ.स. 1882 साली डॉ.रॉबर्ट कॉक यांनी क्षयरोगाच्या जिवाणूंचा शोध लावला.

• त्यांचा प्रबंध जागतिक शास्त्रज्ञांच्या परिषदेत मांडला व त्यास दिनांक २४ मार्च रोजी मान्यता मिळाली. म्हणून दरवर्षी 24 मार्च हा दिवस जागतिक क्षयरोग दिन म्हणून सर्वत्र पाळला जातो.

🤔 क्षयरोग (TB) आजार कसा होतो ?

• क्षयरोग हा मायक्रोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसीस (Mycobacterium Tuberculosis) नावाच्या जीवाणूंमुळे (Bacteria) होणारा रोग आहे. 

• क्षयरोग (TB) हा संसर्ग झालेल्या व्यक्तीच्या खोकल्या किंवा शिंकण्यातील लहान थेंबांच्या श्वासाद्वारे पसरणारा एक जिवाणूजन्य आजार आहे.

🦠 क्षयरोग कसा पसरतो ?

• क्षयरोग हा फुफ्फुसात सक्रिय क्षयरोग असलेल्या लोकांनाकडून खोकला, थुंकणे, बोलणे किंवा शिंकताना हवेतून एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरतो.

😥 क्षय रोगाची लक्षणे काय आहेत ?

• दीर्घकाळापर्यंत खोकला (कधीकधी रक्तासह), छातीत दुखणे, अशक्तपणा, थकवा, वजन कमी होणे, ताप, रात्री घाम येणे.

💉 क्षय रोगा वरील उपचार काय आहेत ?

• उपचाराने, TB बरा होऊ शकतो.

• प्रतिजैविकांचा (Antibiotics) कोर्स सहसा 6-18 महिन्यांसाठी घ्यावा लागतो.

🎯 जागतिक क्षयरोग दिन 2026 ची संकल्पना थीम कोणती ? 

• "होय! आम्ही क्षयरोग संपवू शकतो (Yes! We Can End TB)  ही जागतिक क्षयरोग दिन 2026 ची संकल्पना आहे. 

• या वर्षीची संकल्पना प्रामुख्याने देशांचे खंबीर नेतृत्व, नवनवीन उपचारांचा वेगवान वापर आणि लोकसहभागातून क्षयरोग (TB) मुळापासून संपवण्यावर भर देते.

📊WHO च्या जागतिक क्षयरोग (TB) अहवाल 2025 मधील भारताबद्दल IMP माहिती :

WHO Global Tuberculosis Report 2025, - 

• भारतात क्षयरोगाचे सर्वाधिक प्रमाण आहे.

• जागतिल एकूण क्षयरोगाच्या रूग्णांपैकी तब्बल 25 % रुग्ण फक्त भारतात आहे. 

• गेल्या काही वर्षांत भारताने TB नियंत्रणात लक्षणीय सुधारणा केली आहे.

✍️ उपचार - पूर्वी 2015 मध्ये TB उपचार मिळणाऱ्यांचे प्रमाण केवळ 53% होते, ते आता 2024 मध्ये वाढून 92% झाले आहे. म्हणजेच, आज जास्तीत जास्त रुग्ण उपचाराच्या कक्षेत आले आहेत.

✍️ मृत्यू दरामध्ये घट - 2015 मध्ये TB मुळे होणारे मृत्यू दर 28 प्रति लाख होता, तो आता 2024 मध्ये 21 प्रति लाख इतका कमी झाला आहे, म्हणजे TB मुळे होणारे मृत्यू कमी होत आहेत.

✍️ उपचारात यश - उपचार यश दर देखील वाढून 2024 मध्ये 90% झाला आहे, जो जागतिक सरासरी 88% पेक्षा जास्त आहे. याचा अर्थ भारतातील उपचार पद्धती अधिक प्रभावी ठरत आहेत.

✍️ ही सकारात्मक प्रगती विशेषतः पंतप्रधान टीबीमुक्त भारत अभियान (Pradhan Mantri TB Mukt Bharat Abhiyan) अंतर्गत झालेल्या उपाययोजनांमुळे दिसून येते.

🧐 नि:क्षय पोषण योजना काय आहे ?

• नि:क्षय पोषण योजना आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने एप्रिल 2018 मध्ये राष्ट्रीय आरोग्य अभियान (National Health Mission) अंतर्गत सुरू केली होती.

• ही भारतातील राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम (National Tuberculosis Elimination Program) अंतर्गत थेट लाभ हस्तांतरण योजना आहे.

• नि:क्षय पोषण योजनेंतर्गत क्षयरुग्णांना थेट लाभ हस्तांतरणाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य दिले जाते.

• आर्थिक सहाय्य : जो रूग्ण TB विरोधी उपचार घेत आहेत, त्याला दर महिन्याला 1000 रूपये या प्रमाणे त्याच्या बॅंक खात्यात पैसे जमा केले जातात.

Stockholm Water Prize

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) स्टॉकहोम वॉटर प्राइज 2026 कोणाला जाहीर झाला ?

1. डेव्हिड शिंडलर

2. कावेह मदानी

3. बान की मून

4. राजेंद्र सिंह

उत्तर : कावेह मदानी

📰 बातमी काय ?

• 2026 स्टॉकहोम वॉटर प्राइज (Stockholm Water Prize) पर्यावरण शास्त्रज्ञ, प्राध्यापक कावेह मदानी (Professor Kaveh Madani) यांना जाहीर झाला.

• ते हा पुरस्कार जिंकणारे सर्वात तरुण विजेते ठरले आहे.

• जलविज्ञान (Hydrology), धोरण आणि मुत्सद्देगिरी यांना जोडल्याबद्दल तसेच जल व्यवस्थापनातील कावेह मदानी यांच्या नाविन्यपूर्ण संशोधनासाठी त्यांना हा सन्मान देण्यात आला आहे.

🏆 स्टॉकहोम वॉटर प्राइज म्हणजे काय ?

• स्टॉकहोम वॉटर प्राइज (Stockholm Water Prize) हे जल संसाधन क्षेत्रातील जगातील सर्वात प्रतिष्ठित पारितोषिक आहे.

• या पुरस्काराला 'पाण्याचा नोबेल पुरस्कार' (Nobel Prize of Water) म्हणून ओळखले जाते. 

• या पुरस्काराची स्थापना स्टॉकहोम वॉटर फाउंडेशन (Stockholm Water Foundation) ने केली.

• पहिल्यांदा हा पुरस्कार 1991 मध्ये देण्यात आला.

🧐 कोणाला दिला जातो ? (पात्रता) - 

• व्यक्ती किंवा संस्था : हा सन्मान एखाद्या संशोधक वैज्ञानिकाला, एखाद्या संस्थेला किंवा पाणी क्षेत्रात काम करणाऱ्या संघटनेला दिला जाऊ शकतो.

• विविध क्षेत्रे : जलविज्ञान (Hydrology), पर्यावरण अभियांत्रिकी, जल धोरण, शिक्षण, मुत्सद्देगिरी किंवा पाणी व्यवस्थापनात प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या व्यक्ती या पुरस्कारासाठी पात्र असतात.

🎯 या पुरस्काराचा उद्देश काय आहे ?

• जगभरातील पाणी समस्यांवर उपाय शोधणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांचा सन्मान करणे हा मुख्य उद्देश आहे.

• तसेच जलसुरक्षा, पर्यावरण संरक्षण आणि धोरणात्मक (policy) उपायांना प्रोत्साहन देणे यावर भर दिला जातो.

• पाण्याचा शाश्वत वापर आणि पाणी व्यवस्थापनात नवीन कल्पनांना प्रोत्साहन देणे. 

📢 पुरस्कार घोषणा आणि वितरण :

• पुरस्काराची घोषणा दरवर्षी मार्चमध्ये 'जागतिक जल दिनी' (22 मार्च) केली जाते आणि वितरण ऑगस्ट महिन्यात 'जागतिक जल सप्ताह' दरम्यान स्वीडनच्या राजांच्या हस्ते होते.

🏆💰 पुरस्काराचे स्वरूप :

• विजेत्याला 1 दशलक्ष स्वीडिश क्रोना (SEK) आणि एक क्रिस्टल शिल्प प्रदान केले जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : स्टॉकहोम वॉटर प्राइज 

• ओळख — “पाण्याचा नोबेल पुरस्कार”

• पुरस्काराची स्थापना - स्टॉकहोम वॉटर फाउंडेशन द्वारे

• 2026 विजेता — कावेह मदानी

• पुरस्काराचे स्वरूप : 1 दशलक्ष स्वीडिश क्रोना (SEK) आणि एक क्रिस्टल शिल्प

Bharat Audyogik Vikas Yojna (BHAVYA)

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मार्च 2026 मध्ये केंद्र सरकारने मंजूर केलेल्या 'भारत औद्योगिक विकास योजनेचे' (BHAVYA) मुख्य उद्दिष्ट काय आहे ?

1. देशात 100 नवीन विमानतळ बांधणे.

2. 100 अत्याधुनिक 'प्लग-अँड-प्ले' औद्योगिक पार्क विकसित करणे.

3. शेतकऱ्यांना मोफत खत पुरवठा करणे.

4. प्रत्येक गावात सौर ऊर्जा प्रकल्प उभारणे.

उत्तर : 100 अत्याधुनिक 'प्लग-अँड-प्ले' औद्योगिक पार्क विकसित करणे.

📰 बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने मार्च 2026 मध्ये ‘भारत औद्योगिक विकास योजना (BHAVYA)’ मंजूर केली आहे. 

• ही योजना राष्ट्रीय औद्योगिक कॉरिडॉर विकास कार्यक्रमाचा (NICDP) एक भाग असून, ‘विकसित भारत’ आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ या उद्दिष्टांना गती देण्यासाठी सुरू करण्यात आली आहे.

🤔 ‘भारत औद्योगिक विकास योजना ’ म्हणजे नेमकं काय ?

• ही एक केंद्रीय स्तरावर मंजूर केलेली औद्योगिक पायाभूत सुविधा योजना आहे.

• या योजनेअंतर्गत देशभरात 100 ‘Plug-and-Play’ औद्योगिक पार्क विकसित करण्यात येणार आहेत.

• या योजनेसाठी सुमारे ₹33,660 कोटींचा निधी मंजूर करण्यात आला आहे, ज्यामुळे उद्योगांना लवकर सुरूवात करण्यासाठी तयार पायाभूत सुविधा उपलब्ध होतील.

प्लग-अँड-प्ले (Plug-and-Play) मॉडेल म्हणजे काय ?

• ‘भारत औद्योगिक विकास योजने अंतर्गत उद्योजकांना जमिनीसह वीज, पाणी, रस्ते यांसारख्या सर्व सुविधा आधीपासून तयार (Ready-to-Use) स्वरूपात दिल्या जातील.

• यामुळे उद्योगांना दीर्घ प्रक्रिया न करता थेट उत्पादन सुरू करता येईल — यालाच ‘Plug-and-Play’ मॉडेल म्हणतात.

🏢  ‘भारत औद्योगिक विकास योजना ’ कोण राबवणार ?

• या योजनेचे धोरणात्मक नेतृत्व Department for Promotion of Industry and Internal Trade (DPIIT) कडे आहे, जे वाणिज्य व उद्योग मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्य करते.

• तर प्रत्यक्ष अंमलबजावणी नॅशनल इंडस्ट्रियल कॉरिडोर डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन लिमिटेड (National Industrial Corridor Development Corporation) मार्फत केली जाणार आहे.

🎯 ‘भारत औद्योगिक विकास ’ योजनेमागचा उद्देश काय आहे ?

• या योजनेचा मुख्य उद्देश म्हणजे भारतात उत्पादनाधारित (Manufacturing-Led) आर्थिक वाढ गतीमान करणे.

• तसेच, उद्योग सुरू करण्याची प्रक्रिया सुलभ करून Ease of Doing Business सुधारण्यावर भर दिला आहे.

• यासोबतच, औद्योगिक क्लस्टर तयार करून पुरवठा साखळी (Supply Chain) मजबूत करणे, रोजगारनिर्मिती वाढवणे आणि गुंतवणूक आकर्षित करणे हेही महत्त्वाचे उद्देश आहेत.

⚙️  ‘भारत औद्योगिक विकास ’ योजनेची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

• या योजनेत उद्योगांना पूर्व-मान्यताप्राप्त (pre-approved) जमीन, वीज, पाणी आणि परवानग्या दिल्या जातील, त्यामुळे उद्योग लगेच सुरू करता येतील.

• देशभरात 100 ते 1000 एकर क्षेत्रातील मोठे औद्योगिक पार्क विकसित केले जातील, ज्यामुळे विविध राज्यांमध्ये संतुलित औद्योगिक विकास होईल.

• सरकारकडून आर्थिक मदतही दिली जाणार आहे — जसे की प्रति एकर ₹1 कोटीपर्यंत पायाभूत सुविधा विकासासाठी सहाय्य आणि बाह्य कनेक्टिव्हिटीसाठी 25% पर्यंत मदत.

• या पार्कमध्ये केवळ रस्ते, वीज, पाणीच नाही, तर गोदामे, चाचणी प्रयोगशाळा, कामगारांसाठी निवास अशा सर्व सुविधा एकत्रित दिल्या जातील.

• तसेच, Single-Window Clearance System आणि राज्यस्तरीय सुधारणा यामुळे उद्योगांना परवानग्या मिळवणे सोपे होईल.

• ही योजना पी.एम. गती शक्ती (PM GatiShakti) शी जोडलेली आहे, ज्यामुळे मल्टिमोडल कनेक्टिव्हिटी आणि लॉजिस्टिक्स सुधारेल.

• यामध्ये हरित ऊर्जा वापर, भूमिगत युटिलिटी (No-Dig Model) यांसारख्या पर्यावरणपूरक उपायांवरही भर दिला आहे.

 भारत औद्योगिक विकास योजनेचे महत्त्व काय आहे ?

• ही योजना भारताला जागतिक उत्पादन केंद्र (Global Manufacturing Hub) बनवण्यास मदत करेल.

• या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणात रोजगारनिर्मिती होईल आणि उद्योग क्षेत्राला चालना मिळेल.

• तसेच, उद्योग सुरू करण्यातील अडथळे कमी होऊन भारतात देशांतर्गत व परदेशी गुंतवणूक वाढण्याची शक्यता आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : भारत औद्योगिक विकास योजना (BHAVYA)

• BHAVYA → औद्योगिक पायाभूत सुविधा योजना

• उद्दिष्ट → 100 अत्याधुनिक 'प्लग-अँड-प्ले' औद्योगिक पार्क विकसित करणे.

• निधी → ₹33,660 कोटी

• अंमलबजावणी → नॅशनल इंडस्ट्रियल कॉरिडोर डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन लिमिटेड

Shaheed Diwas 

भारत मातेचे थोर सुपुत्र, स्वातंत्र्यसैनिक भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांना पुण्यतिथी दिनी विनम्र आदरांजली 🙏💐💐

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) स्वातंत्र्यसैनिक भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना ------- रोजी फाशी देण्यात आली.

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती, SSC MTS 2022,2023) 

1. 25 मार्च 1932

2. 23 मे 1931

3. 23 मार्च 1931

4. 21 एप्रिल 1930

उत्तर : 23 मार्च 1931

शहीद-ए-आझम भगतसिंग : 

• जन्म : भगतसिंग यांचा जन्म 28 सप्टेंबर 1907 रोजी ब्रिटिश भारतात बंगा, पंजाब, (आता पाकिस्तानमध्ये) येथे एका शीख कुटुंबात झाला. 

• भगतसिंग यांचे वडील किशन सिंग आणि काका अजित सिंग हे स्वातंत्र्यसैनिक होते. 

• 1919 मध्ये झालेल्या जालियनवाला बाग हत्याकांडामुळे भगतसिंग यांच्या मनावर खोलवर परिणाम झाला. 

• वयाच्या 12 व्या वर्षी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी लढण्याची त्यांनी शपथ घेतली.

• स्वातंत्र्य लढ्यासाठी तरुणांना एकत्रित करण्यासाठी 1926 मध्ये भगतसिंग यांनी नौजवान भारत सभेची स्थापना केली.

• भगतसिंग यांना प्रेमाने शहीद-ए-आझम (अर्थ : महान शहीद) म्हणून ओळखले जाते.  

हुतात्मा शिवराम हरी राजगुरू : 

• हुतात्मा शिवराम हरी राजगुरू हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील एक सशस्त्र क्रांतिकारक होते. 

• जन्म : 24 ॲागस्ट 1908 रोजी पुणे जिल्ह्यातील खेड या गावी एका मध्यमवर्गीय घरात त्यांचा जन्म झाला.

(त्यांच्या स्मरणार्थ खेड या गावचे राजगुरुनगर असे नामकरण करण्यात आले.)

• पुढे हिंदुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी सुरू झाल्यावर ते या क्रांतिसैन्याचे सैनिक बनले.

• संस्कृत व मराठीबरोबरच इंग्रजी, कन्नड, मलयाळम्, हिंदी व उर्दू या भाषाही त्यांना चांगल्या अवगत होत्या.

• त्यांचा बंदुकीचा नेम अचूक होता. त्यांना हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनचा (HSRA) " गनमॅन " म्हटले जात.

हुतात्मा सुखदेव थापर : 

• जन्म : सुखदेव थापर यांचा जन्म 15 मे 1907 रोजी पंजाबमधील लुधियाना येथे झाला. 

• स्वातंत्र्यलढ्यातील तरुण भरतीसाठी त्यांनी प्रशिक्षण शिबिरेही आयोजित केली.

• त्यांनी तरुणांना एकत्र जमविण्यास सुरुवात केली. 

• ते हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) चे सदस्य होते. 

• त्यांनी ‘ हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन ‘च्या वाङ्‌मयाचा तरुणांत प्रचार केला. 

• जे.पी. सॉन्डर्स यांच्या हत्येची अंमलबजावणी आणि नियोजन करण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. 

• त्यांनी कैद्यांना होणाऱ्या अमानुष वागणुकीच्या निषेधार्थ 1929 च्या तुरुंग उपोषणात भाग घेतला.

अटक, खटला आणि फाशी : 

• पोलिसांच्या लाठीहल्ल्यात लाला लजपत राय यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्या मृत्यूचा बदला म्हणून 1928 मध्ये (लाहोर कट प्रकरण) पोलिस अधिकारी जे. पी. साँडर्स याला भगतसिंग, राजगुरू आणि आझाद यांनी गोळ्या घालून ठार केले.

• 18 एप्रिल 1929 रोजी, दडपशाही ब्रिटीश कायद्यांचा निषेध करण्यासाठी भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीत केंद्रीय विधानसभेत बॉम्ब फेकला आणि ते स्वतः हून अटक झाले.

• नंतर लाहोर कट प्रकरणात खुनाचा आरोप त्यांच्यावर ठेवण्यात आला. 

• त्यांच्यावर खटला चालवण्यात आला, त्यांना दोषी ठरवण्यात आले.

• भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली. 

• 23 मार्च 1931 रोजी लाहोर येथे भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना फाशी देण्यात आली.

• दरवर्षी 23 मार्च हा दिवस स्वातंत्र्यसैनिक भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांना श्रद्धांजली म्हणून शहीद दिन म्हणून पाळला जातो

PRARAMBH 2026

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'प्रारंभ 2026' (‘PRARAMBH 2026’) या देशव्यापी उपक्रमाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

1. शेतकऱ्यांची कर्जमाफी करणे

2. GST दर सुधारणा करणे

3. कस्टम ड्युटी कमी करणे

4. आयकर कायदा 2025 ची अंमलबजावणी सुलभ करणे

उत्तर : आयकर कायदा 2025 ची अंमलबजावणी सुलभ करणे

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने 1 एप्रिल 2026 पासून लागू होणाऱ्या आयकर कायदा 2025 च्या अंमलबजावणीसाठी 'प्रारंभ 2026' (‘PRARAMBH 2026’) हा देशव्यापी जनजागृती अभियान सुरू केला आहे.

🧐 'प्रारंभ 2026' (PRARAMBH 2026) म्हणजे नेमकं काय ?

• ‘PRARAMBH 2026’ फूल फॅार्म Policy Reform and Responsible Action for Mission Viksit Bharat हा आहे.

• मराठीत - " मिशन विकसित भारतासाठी धोरणात्मक सुधारणा आणि जबाबदार कृती " असा त्याचा अर्थ होतो.

• 'प्रारंभ 2026' हा एक राष्ट्रीय स्तरावरील जागरूकता आणि मार्गदर्शन उपक्रम आहे.

• यामध्ये करदात्यांना नवीन आयकर कायद्याच्या नियमांबद्दल स्पष्ट आणि सोपी माहिती देऊन त्यांना अडचण न येता करप्रणालीशी जुळवून घेता येईल, यावर भर दिला आहे.

🎯 'प्रारंभ 2026' हा उपक्रम का सुरू करण्यात आला ?

• नवीन आयकर कायदा लागू होताना अनेकांना त्यातील बदल समजणे कठीण जाते.

• ही अडचण कमी करून करप्रणाली अधिक पारदर्शक, सोपी आणि विश्वासार्ह बनवण्यासाठी हा उपक्रम सुरू करण्यात आला आहे.

⚙️'प्रारंभ 2026' या उपक्रमात कोणत्या संस्था सहभागी आहेत ?

• हा उपक्रम अर्थ मंत्रालया (Ministry of Finance) अंतर्गत राबवला जात असून केंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळ (Central Board of Direct Taxes - CBDT) ही प्रमुख अंमलबजावणी करणारी संस्था आहे.

🧐 'प्रारंभ 2026' या उपक्रमाचे मुख्य वैशिष्ट्ये : 

1) जनजागृती मोहीम :

• मुद्रित, टीव्ही, रेडिओ, डिजिटल आणि सोशल मीडिया अशा बहुमाध्यमीय प्रसार माध्यमांद्वारे करसंबंधित माहिती मोठ्या प्रमाणावर लोकांपर्यंत पोहोचवली जाईल.

2) सोपे मार्गदर्शन :

• वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs) आणि मार्गदर्शक साहित्यामुळे जटिल नियम सहज समजतील.

3) AI सहाय्य (Kar Saathi):

• ‘Kar Saathi’ हा AI chatbot करदात्यांच्या प्रश्नांना त्वरित उत्तरे देतो.

4) Income Tax Website 2.0:

• नवीन वेबसाइटमुळे नेव्हिगेशन सोपे झाले असून सेवा जलद आणि user-friendly झाली आहे.

5) सर्वसमावेशकता :

• विविध भाषांमध्ये माहिती उपलब्ध करून अधिक लोकांना या प्रणालीचा फायदा मिळेल.

6) कार्यशाळा : 

• नवीन कायद्याची कार्यक्षम आणि एकसमान अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्यासाठी देशभरातील अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षण देण्यात येईल.

7) आयकर सेवा केंद्र सहाय्य : 

• डिजिटल सुविधा नसलेल्या करदात्यांना सहाय्य करण्यासाठी प्रत्यक्ष मदत केंद्रे उपलब्ध करून देण्यात येतील.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : PRARAMBH 2026

• प्रारंभ 2026 — आयकर कायदा 2025 साठी जागरूकता अभियान

• मंत्रालय — अर्थ मंत्रालय

• प्रमुख साधने — Kar Saathi (AI chatbot), Website 2.0

• उद्देश — करप्रणाली अधिक पारदर्शक, सोपी आणि विश्वासार्ह बनविण्यासाठी