Removal of the Lok Sabha Speaker

Subject : GS - राज्यशास्त्र - संसद

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) लोकसभा अध्यक्षांना पदावरून हटविण्याची तरतूद भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमात आहे ?

1. कलम 101

2. कलम 94

3. कलम 32

4. कलम 100

उत्तर : कलम 94

बातमी काय ?

• अलीकडे काही खासदारांनी लोकसभा अध्यक्ष ओम बिर्ला यांना पदावरून हटविण्यासाठी नोटीस दिली.

• विरोधकांनी अध्यक्षांवर पक्षपाती वर्तन केल्याचा आरोप केला असून विशेषतः विरोधी पक्षनेत्याला (LoP) बोलण्याची परवानगी न दिल्याचा मुद्दा मांडला आहे.

• यामुळे लोकसभा अध्यक्ष हटविण्याच्या घटनात्मक प्रक्रियेची चर्चा पुन्हा सुरू झाली.

✍️ संकल्पना स्पष्टता : लोकसभा अध्यक्ष हटविणे : 

• लोकसभा अध्यक्ष किंवा उपाध्यक्ष यांना सभागृहाच्या ठरावाद्वारे पदावरून हटविता येते.

• ही तरतूद भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 94 मध्ये दिली आहे.

📖 कलम 94 नुसार अध्यक्षाचे पद खालील परिस्थितीत रिक्त होते :

1) सदस्यत्व संपल्यास - कलम 94(a)

• जर अध्यक्ष लोकसभेचे सदस्य राहिले नाहीत तर त्यांचे पद आपोआप संपते.

2) राजीनामा दिल्यास - कलम 94(b)

• अध्यक्ष उपाध्यक्षांना लेखी राजीनामा देऊ शकतात.

3) सभागृहाच्या ठरावाने हटविल्यास - कलम 94(c)

• लोकसभेतील सदस्यांच्या बहुमताने ठराव मंजूर झाल्यास अध्यक्षांना पदावरून हटविता येते.

📖 अध्यक्ष हटविण्याची प्रक्रिया :

1) 14 दिवसांची पूर्वसूचना :

• अध्यक्ष हटविण्याचा ठराव मांडण्यासाठी किमान 14 दिवस आधी लेखी नोटीस द्यावी लागते.

• ही नोटीस लोकसभा सचिव-जनरल यांच्याकडे दिली जाते.

2) ठरावाला सभागृहाची परवानगी :

• ठराव सभागृहात घेतल्यावर किमान 50 खासदारांनी उभे राहून समर्थन दाखवणे आवश्यक असते.

• जर 50 पेक्षा कमी सदस्य समर्थन देत असतील तर ठराव पुढे घेतला जात नाही.

3) चर्चा :

• ठराव स्वीकारल्यानंतर सभागृहात चर्चा केली जाते.

• चर्चा फक्त ठरावात नमूद केलेल्या आरोपांपुरतीच मर्यादित असते.

4) मतदान :

• अध्यक्ष हटविण्यासाठी ठरावाला सभागृहातील सर्व विद्यमान सदस्यांच्या बहुमताची आवश्यकता असते.

• याला “प्रभावी बहुमत” (Effective Majority) म्हणतात.

🧐 “प्रभावी बहुमत” (Effective Majority) म्हणजे काय ?

• सभागृहातील सर्व विद्यमान सदस्यांच्या बहुमताने घेतलेला निर्णय, परंतु रिक्त जागा (vacant seats) वगळून.

👉 सोप्या भाषेत :

• Effective Majority = (एकूण सदस्यसंख्या – रिक्त जागा) यांपैकी निम्म्यापेक्षा जास्त सदस्यांचे समर्थन

उदाहरण (समजण्यासाठी) - 

• लोकसभेची एकूण सदस्यसंख्या = 543

• समजा 5 जागा रिक्त आहेत.

• म्हणजे विद्यमान सदस्य = 538 = (543-5)

✍️ Effective Majority साठी आवश्यक मतसंख्या :

• 538 ÷ 2 = 269 पेक्षा जास्त

• म्हणजे किमान 270 मते लागतील.

📍 कार्यवाहीदरम्यान अध्यक्षाची भूमिका : 

✍️ कलम 96 नुसार :

• अध्यक्ष स्वतःवरच्या ठरावाच्या वेळी सभागृहाचे अध्यक्षस्थान भूषवू शकत नाहीत.

• मात्र ते चर्चेत भाग घेऊ शकतात.

• ते साधा मतदान करू शकतात, पण निर्णायक मत (Casting Vote) देऊ शकत नाहीत.

विशेष बाब : 

• लोकसभा विसर्जित (Dissolution) झाल्यानंतरही अध्यक्ष नवीन लोकसभेच्या पहिल्या बैठकीपर्यंत पदावर राहतात.

• परंतु हटविण्याचा ठराव मंजूर झाल्यास त्यांना तात्काळ पद सोडावे लागते.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी :

• भारतात आतापर्यंत अध्यक्षांविरुद्ध 3 वेळा हटविण्याचे ठराव मांडले गेले आहेत.

1. 1954 — जी. व्ही. मावळंकर

2. 1966 — हुकम सिंग

3. 1987 — बलराम जाखड

👉 परंतु आजपर्यंत कोणताही लोकसभा अध्यक्ष हटविला गेलेला नाही.

कायदेशीर चौकट :

• भारतीय राज्यघटना — कलम 94

• कलम 96 — अध्यक्षाची भूमिका (Removal Motion दरम्यान)

• लोकसभा नियमावली — नियम 200 ते 203

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• लोकसभा अध्यक्ष हटविण्याची तरतूद — कलम 94(c)

• 14 दिवसांची नोटीस आवश्यक

• किमान 50 खासदारांचे समर्थन आवश्यक

• मतदान प्रकार — “प्रभावी बहुमत” (Effective Majority)

• अध्यक्ष हटविण्या दरम्यान ती व्यक्ती अध्यक्षस्थान भूषवू शकत नाही

• अध्यक्ष निर्णायक मत (Casting Vote) देऊ शकत नाहीत

• भारतात आजपर्यंत कोणताही लोकसभा अध्यक्ष हटविला गेलेला नाही

Sarojini Naidu Birth Anniversary

स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या महिला राज्यपाल, स्वातंत्र्यसेनानी, सुप्रसिद्ध कवयित्री, भारत कोकिळा सरोजिनी नायडू यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) देशात राष्ट्रीय महिला दिन कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ?

1. सरोजिनी नायडू

2. ॲनी बेझंट

3. इंदिरा गांधी

4. विजया लक्ष्मी पंडित

उत्तर : सरोजिनी नायडू (Sarojini Naidu) 

श्रीमती सरोजिनी नायडू यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

जन्म : 

• सरोजिनी नायडू यांचा जन्म 13 फेब्रुवारी 1879 रोजी हैदराबाद येथे झाला.

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत योगदान : 

✍️ असहकार चळवळ : 

1920 मध्ये महात्मा गांधीजींनी सुरू केलेल्या असहकार चळवळीत सरोजिनी नायडू यांनी भाग घेतला आणि विविध स्वातंत्र्य कार्यात सहभागी झाल्यामुळे त्यांना अनेक वेळा अटक करण्यात आली.

✍️ मीठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व : 

• 1930 मध्ये, गांधींजींनी सरोजिनी नायडू यांची भारतातील मीठ उत्पादनावरील ब्रिटिश मक्तेदारीविरुद्ध अहिंसक निषेध म्हणून सुरू केलेल्या मीठ सत्याग्रहाचे नेतृत्व करण्यासाठी निवड केली.

• 21 मे रोजी, सरोजिनी नायडू यांनी मुंबईच्या उत्तरेस सुमारे 150 मैल अंतरावर असलेल्या धारासना सॉल्ट वर्क्स 2,500 मोर्चेकऱ्यांचे नेतृत्व केले.

✍️ भारत छोडो आंदोलन :

• 1942 मध्ये, सरोजिनी नायडू यांना "भारत छोडो" चळवळीदरम्यान अटक करण्यात आली त्यांना 21 महिने तुरुंगवास भोगावा लागला.

✍️ परदेशात प्रवास आणि स्वातंत्र्यलढ्याबद्दल जागरूकता : 

• भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि आंतरराष्ट्रीय पाठिंबा मिळवण्यासाठी सरोजिनी नायडू यांनी अमेरिका आणि युनायटेड किंग्डमसह विविध देशांमध्ये प्रवास केला.

✍️ कैसर-ए -हिंद सुवर्णपदक (‘Kaisar-i-Hind’ Medal) : 

• हैदराबाद येथील प्लेगच्या साथी दरम्यान त्यांनी जनतेला सर्वतोपरी मदत केली.

• त्याबद्दल ब्रिटिश सरकारकडून सरोजिनी नायडू यांना कैसर-ए-हिंद हे सुवर्णपदक देण्यात आले.

मृत्यू : 

• 2 मार्च 1949 रोजी लखनऊ येथे सरोजिनी नायडू यांचे निधन झाले.

श्रीमती सरोजिनी नायडू यांबद्दल स्पर्धा परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न : 

प्रश्न) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्षा कोण होत्या ? 

(सरळसेवा भरती, पोलीस भरती, MPSC, UPSC, CISF, SSC GD 2021) 

• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्षा सरोजिनी नायडू या होत्या.

• 1925 मधील कानपूर येथील अखिल भारतीय काँग्रेस अधिवेशनाच्या त्या अध्यक्षा म्हणून निवडून आल्या. 

नोट :

• पहिल्या महिला अध्यक्षा : 1917 मध्ये काँग्रेसचे अध्यक्षपद भूषवणाऱ्या अँनी बेझंट या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या महिला अध्यक्षा होत्या.

• पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्षा : तर पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्षा सरोजिनी नायडू या होत्या.

प्रश्न) भारताची कोकिळा म्हणून कोणास ओळखले जाते ? 

(सरळसेवा भरती, पोलीस भरती, SSC GD 2024) 

• सरोजिनी नायडू यांच्या कविता स्वरमाधुर्य, राष्ट्रीय दृष्टिकोण असणाऱ्या, प्रेमाचा पुरस्कार व क्रांतिकारक राष्ट्रवादी विचार इ. वैशिष्ट्यांनी लोकप्रिय झाल्या. 

• त्यामुळे सरोजिनी नायडू यांना भारताची कोकिळा (The Nightingale of India) म्हणून ओळखले जाते.

प्रश्न) स्वतंत्र भारतातील पहिल्या महिला राज्यपाल कोण होत्या ? 

(सरळसेवा भरती, पोलीस भरती,MPSC, TET, SSC GD) 

• सरोजिनी नायडू या स्वतंत्र भारतातील पहिल्या महिला राज्यपाल होत्या.

• 1947 मध्ये त्यांनी संयुक्त प्रांत म्हणजे आत्ताच्या उत्तर प्रदेश राज्याचे राज्यपाल म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. 

प्रश्न) देशात राष्ट्रीय महिला दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

• भारतात 13 फेब्रुवारी हा दिवस राष्ट्रीय महिला दिन म्हणून साजरा करतात.

• महिलांच्या हक्कांसाठी आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील सरोजिनी नायडू यांच्या योगदानाच्या सन्मानार्थ, 13 फेब्रुवारी हा त्यांचा जन्मदिवस भारतात राष्ट्रीय महिला दिन म्हणून साजरा केला जातो.

नोट : 8 मार्चला जागतिक महिला दिन साजरा करण्यात येतो. 

PM SVANidhi Credit Card Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ‘पीएम स्वनिधि क्रेडिट कार्ड’ योजना कुठे सुरू केली ?

1. चेन्नई

2. हैदराबाद

3. तिरुवनंतपुरम

4. अहमदाबाद

उत्तर : तिरुवनंतपुरम (केरळ)

बातमी काय ?

• अलिकडेच पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केरळमधील तिरुवनंतपुरम येथे आयोजित कार्यक्रमात ‘पीएम स्वनिधि क्रेडिट कार्ड’ (PM SVANidhi क्रेडिट कार्ड सुरू केले.

🤔 PM SVANidhi फूल फॅार्म काय ?

• Prime Minister Street Vendor’s Atma Nirbhar Nidhi

🧐 ‘पीएम स्वनिधि क्रेडिट कार्ड’ योजना काय आहे ?

• हे क्रेडिट कार्ड स्ट्रीट वेंडर्स (फेरीवाले / रस्त्यावर विक्री करणारे) यांना त्वरित कार्यशील भांडवल उपलब्ध करून देण्यासाठी तयार केले आहे.

• हे कार्ड UPI-linked, व्याज नसलेलं (Interest-free) क्रेडिट फॅसिलिटी म्हणून कार्य करते.

• ही योजना लहान विक्रेत्यांना औपचारिक बँकिंग प्रणालीशी जोडते.

• कार्यक्रमादरम्यान सुमारे 1 लाख लाभार्थ्यांना PM SVANidhi कर्जाचे वितरण देखील करण्यात आले.

✍️ योजना सुरू करण्यामागील गरज :

• अनौपचारिक कर्जावर अवलंबित्व कमी करणे - सावकारांकडून जास्त व्याजाने घेतल्या जाणाऱ्या कर्जावरची अवलंबित्व कमी करून स्वस्त औपचारिक कर्ज उपलब्ध करणे.

• आर्थिक समावेशन (Financial Inclusion) - स्ट्रीट वेंडर्सना बँक खाते, डिजिटल पेमेंट आणि क्रेडिट इतिहासाद्वारे औपचारिक वित्तीय व्यवस्थेत समाविष्ट करणे.

• शहरी सूक्ष्म-उद्योगांना प्रोत्साहन - कार्यशील भांडवल उपलब्ध करून लहान विक्रेत्यांचा व्यवसाय स्थिर ठेवणे व त्यांची वाढ सुलभ करणे.

📍PM SVANidhi Credit Card ची प्रमुख वैशिष्ट्ये -

1) UPI-linked डिजिटल क्रेडिट सुविधा -

• हे क्रेडिट कार्ड UPI शी जोडलेले असून विक्रेत्यांना डिजिटल व्यवहार करणे सोपे होते.

2) Revolving Credit Facility -

• ठराविक मर्यादेपर्यंत रक्कम वारंवार वापरता येते आणि परतफेड केल्यानंतर पुन्हा उपलब्ध होते.

3) Formal Credit History तयार होते -

• नियमित व्यवहारांमुळे बँकेत क्रेडिट प्रोफाइल तयार होते आणि पुढील मोठ्या कर्जासाठी मदत मिळते.

✍️ लक्ष्यित लाभार्थी : 

• स्ट्रीट वेंडर्स

• फेरीवाले

• ठेला / हातगाडी विक्रेते

• फुटपाथवरील लघु विक्रेते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : PM SVANidhi Credit Card

• उद्दिष्ट : स्ट्रीट वेंडर्सना कर्ज

• सुरू केले : पंतप्रधान नरेंद्र मोदी

• ठिकाण : तिरुवनंतपुरम, केरळ

• सुविधा : UPI-linked, व्याज नसलेलं क्रेडिट फॅसिलिटी

• योजना कालावधी : 31 मार्च 2030 पर्यंत वाढविण्यात आली

Swami Dayanand Saraswati

Subject : GS - दिनविशेष, आधुनिक भारताचा इतिहास, समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘आर्य समाज’ या संस्थेची स्थापना कोणी केली ?

1. राजा राममोहन रॉय

2. स्वामी विवेकानंद

3. स्वामी दयानंद सरस्वती

4. पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर

उत्तर : स्वामी दयानंद सरस्वती

बातमी काय ?

• पंतप्रधानांनी महर्षी दयानंद सरस्वती यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना अभिवादन केले.

• त्यांनी समाजसुधारणा, शिक्षण आणि सांस्कृतिक जागृतीमध्ये दिलेल्या योगदानाचा विशेष उल्लेख केला.

जन्म, मूळ नाव, गुरू : 

• जन्म : महर्षी दयानंद सरस्वती यांचा जन्म 12 फेब्रुवारी 1824 रोजी टंकारा (सध्याचे गुजरात) येथे झाला.

• त्यांचे मूळ नाव मूलशंकर होते.

• लहानपणी त्यांनी मूर्तिपूजेबद्दल प्रश्न उपस्थित केले आणि सत्याच्या शोधासाठी त्यांनी घर सोडले.

• नंतर ते स्वामी विरजानंद (Swami Virajanand) यांचे शिष्य झाले.

विचारधारा (Philosophy) : 

• महर्षी दयानंद यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू वेदांवर आधारित सुधारणा हा होता.

• त्यांनी “वेदांकडे परत चला” हा संदेश दिला

• त्यांनी अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि मूर्तिपूजेचा विरोध केला

• वेद हेच खरे ज्ञानाचे स्रोत आहेत असे मानले

• जातीव्यवस्थेतील जन्माधारित भेदभावाला विरोध केला

• स्त्री शिक्षण आणि स्त्री सक्षमीकरणाला समर्थन दिले

• सत्य, नैतिकता आणि शिस्तबद्ध जीवनावर भर दिला

सामाजिक व धार्मिक योगदान : 

✍️ स्वामी दयानंद यांनी 1875 मध्ये बॅाम्बे (आत्ताचे मुंबई) येथे ‘आर्य समाजा’ची स्थापना केली.

✍️ आर्य समाज ही वैदिक धर्माची एक सुधारणावादी चळवळ आहे आणि त्यांनीच 1876 मध्ये 'भारत भारतीयांसाठी' या तत्त्वावर स्वराज्याची हाक सर्वप्रथम दिली.

📖 आर्य समाजाच्या माध्यमातून त्यांनी - 

• समाजसुधारणा आणि शिक्षणाचा प्रसार केला

• वेदाधारित विचारांचा प्रचार केला

• लोकांमध्ये तर्कशुद्ध विचार (Rational Thinking) वाढवला

• भारतीय समाजात स्वाभिमान व जागृती निर्माण केली

साहित्य योगदान : 

महर्षी दयानंद यांनी अनेक महत्त्वाची ग्रंथ लिहिले:

• सत्यार्थ प्रकाश - त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध व प्रभावी पुस्तक

• संस्कार विधी - संस्कारांवरील ग्रंथ

• ऋग्वेदादी भाष्य भूमिका - वेदांवरील भाष्य

✍️ त्यांनी वेदांचे ज्ञान सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यावर भर दिला.

मृत्यू :

• असे मानले जाते की - 1883 मध्ये जोधपूर येथे असताना त्यांना विषबाधा झाली.

• उपचारानंतरही त्यांचा 30 ऑक्टोबर 1883 रोजी अजमेर येथे निधन झाले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : स्वामी दयानंद सरस्वती 

• स्वामी दयानंद सरस्वती (1824–1883)

• मूळ नाव — मूलशंकर

• स्थापना — आर्य समाज (1875)

• मुख्य विचार — “वेदांकडे परत चला”

• प्रमुख ग्रंथ — सत्यार्थ प्रकाश

• कार्य — स्त्री शिक्षण, सामाजिक सुधारणा यावर भर

India's rank in Corruption Perceptions Index

Subject : GS - जागतिक संघटना - निर्देशांक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे प्रसिद्ध झालेल्या भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक (Corruption Perceptions Index – CPI) 2025 मध्ये भारताचा कितवा क्रमांक आहे ?

1. 96

2. 91

3. 76

4. 107

उत्तर : 91

बातमी काय ?

• नुकताच ट्रान्सपरन्सी इंटरनॅशनल या संस्थेने भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक (CPI) 2025 प्रकाशित केला. 

• या अहवालात 182 देशांमधील सार्वजनिक क्षेत्रातील भ्रष्टाचाराची पातळी मोजण्यात आली आहे. 

भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक 2025 मध्ये भारताचा क्रमांक कितवा ?

(Corruption Perceptions Index – CPI)

• या निर्देशांकात भारताचा क्रमांक 91 वा असून भारताला 39 गुण मिळाले आहेत. 

• मागील वर्षी भारताचा क्रमांक 96 वा होता, त्यामुळे भारताची स्थिती थोडी सुधारली आहे. 

भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक (CPI) म्हणजे काय ?

• भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक हा जगातील विविध देशांमधील सार्वजनिक क्षेत्रातील भ्रष्टाचाराची धारणा (Perception) मोजणारा जागतिक निर्देशांक आहे.

• या निर्देशांकात तज्ञांचे सर्वेक्षण, व्यावसायिक संस्थांचे अहवाल आणि विविध डेटा स्रोतांच्या आधारे देशांना गुण दिले जातात. 

• हा निर्देशांक ट्रान्सपरन्सी इंटरनॅशनल ही संस्था दरवर्षी प्रकाशित करते. 

गुणांकन पद्धती :

• CPI मध्ये देशांना 0 ते 100 या स्केलवर गुण दिले जातात.

1. 0 गुण : अत्यंत भ्रष्ट देश

2. 100 गुण : अत्यंत स्वच्छ प्रशासन

✍️ ज्या देशाला जास्त गुण मिळतात तो देश कमी भ्रष्ट मानला जातो.

CPI 2025 नुसार सर्वात कमी 3 भ्रष्ट देश :

• डेन्मार्क 🇩🇰 – 89 गुण (सलग 8 वर्षे पहिला क्रमांक)

• फिनलँड 🇫🇮

• सिंगापूर 🇸🇬

✍️ हे देश पारदर्शक प्रशासन व मजबूत संस्थांसाठी प्रसिद्ध आहेत. 

CPI 2025 नुसार सर्वात जास्त 3 भ्रष्ट देश :

• दक्षिण सूदान 🇸🇸 – 9 गुण

• सोमालिया 🇸🇴 – 9 गुण

• व्हेनेझुएला 🇻🇪 – 10 गुण

✍️ यामागे प्रामुख्याने राजकीय अस्थिरता, संघर्ष आणि कमजोर प्रशासन कारणीभूत आहेत. 

CPI 2025 नुसार भारत - शेजारील देश आणि दक्षिण आशियातील देशांची स्थिती :

• भूतान 🇧🇹 – 18 वा (71 गुण)

• चीन 🇨🇳 – 76 वा

• भारत 🇮🇳 – 91 वा (39 गुण)

• मालदीव 🇲🇻 – 91 वा

• श्रीलंका 🇱🇰 – 107 वा

• नेपाळ 🇳🇵– 109 वा

• पाकिस्तान 🇵🇰 – 136 वा

• बांगलादेश 🇧🇩 – 150 वा

✍️ यावरून भारताची स्थिती दक्षिण आशियातील अनेक देशांपेक्षा चांगली असली तरी भूतान व चीनपेक्षा मागे आहे. 

🧐 भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक कोणत्या संस्थेद्वारे प्रकाशित केला जातो ? 

• भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक (CPI) हा निर्देशांक ट्रान्सपरन्सी इंटरनॅशनल (Transparency International) या जागतिक नागरी संस्थेद्वारे दरवर्षी प्रकाशित केला जातो. 

• स्थापना : 1993

• मुख्यालय : बर्लिन (जर्मनी 🇩🇪)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक (CPI)

• प्रकाशन संस्था — ट्रान्सपरन्सी इंटरनॅशनल

• मुख्यालय — बर्लिन (जर्मनी)

• 2025 — भारताचा क्रमांक 91, गुण 39

• सर्वात कमी भ्रष्ट देश — डेन्मार्क

• सर्वात भ्रष्ट देश — दक्षिण सूदान / सोमालिया

What is PAIMANA Web Portal ?

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) PAIMANA वेब पोर्टल कोणत्या किमतीपेक्षा जास्त असलेल्या केंद्रीय पायाभूत प्रकल्पांचे निरीक्षण करते ?

1. ₹ 50 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

2. ₹ 150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

3. ₹ 250 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

4. ₹500 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

उत्तर : ₹150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

📰 बातमी काय ?

• सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) लोकसभेत PAIMANA वेब पोर्टलवरील अद्ययावत माहिती सादर केली. 

🌐 PAIMANA वेब पोर्टल म्हणजे काय ?

• PAIMANA (Project Assessment Infrastructure Monitoring and Analytics for Nation-Building) हे एक वेब-आधारित मॉनिटरिंग सिस्टम आहे.

• याचा उद्देश केंद्र सरकारच्या उच्च-मूल्य (₹150 कोटी+) पायाभूत सुविधा प्रकल्पांच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवणे हा आहे.

• हे पोर्टल पूर्वीच्या OCMS-2006 (Online Computerized Monitoring System) ची जागा घेते.

🏛️ PAIMANA वेब पोर्टल कोणत्या संस्थेने तयार केले ?

• हे पोर्टल सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (Ministry of Statistics and Programme Implementation) यांनी विकसित व व्यवस्थापित केले आहे.

• तसेच ते Department for Promotion of Industry and Internal Trade (DPIIT) यांच्या Integrated Project Monitoring Portal (IPMP) शी API द्वारे जोडलेले आहे.

⚙️ प्रमुख वैशिष्ट्ये :

🔹 One Data – One Entry तत्त्व :

• Integrated Project Monitoring Portal (IPMP) मधील माहिती API च्या माध्यमातून थेट PAIMANA मध्ये येते.

• यामुळे पुनरावृत्ती (Duplication) टाळली जाते.

🔹 उच्च-मूल्य प्रकल्पांचे निरीक्षण :

• हे पोर्टल ₹150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त किमतीच्या केंद्रीय पायाभूत प्रकल्पांचे डिजिटल निरीक्षण करते.

• सुमारे 17 मंत्रालयांमधील, ₹150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त किमतीचे प्रकल्प या प्रणालीखाली येतात.

🔹 रिअल-टाइम मॉनिटरिंग :

• संबंधित मंत्रालये व अंमलबजावणी संस्था प्रकल्प प्रगतीची माहिती डिजिटल पद्धतीने अद्ययावत करतात.

🔹 ॲाटो अपडेट :

• रस्ते, पेट्रोलियम, कोळसा अशा प्रमुख क्षेत्रांतील सुमारे 60% प्रकल्पांची माहिती स्वयंचलितपणे अद्ययावत (auto-updated) होते.

🎯 या पोर्टलचे महत्त्व :

• PAIMANA पोर्टलमुळे मोठ्या पायाभूत प्रकल्पांवर केंद्र सरकारला प्रभावी आणि सतत देखरेख ठेवता येते.

• प्रकल्पांची प्रगती रिअल-टाइम पद्धतीने उपलब्ध असल्यामुळे विलंब, खर्चवाढ किंवा अडचणी वेळेवर ओळखता येतात.

• यामुळे पारदर्शकता (Transparency) आणि जबाबदारी (Accountability) वाढते, तसेच प्रकल्प अंमलबजावणी अधिक कार्यक्षम होते.

• ही प्रणाली डिजिटल प्रशासनाच्या (Digital Governance) दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानली जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• PAIMANA → Project Monitoring Portal

• विकसित संस्था →सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय (MoSPI)

• प्रकल्प खर्च → ₹150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

• तत्त्व → One Data – One Entry

• स्वरूप → रिअल-टाइम डिजिटल मॉनिटरिंग

“My Village, Healthy Village”

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, महाराष्ट्र चालू घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, महाराष्ट्र शासनाने सुरू केलेलं “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” अभियान मुख्यतः कशावर आधारित आहे ?

1. आजार होऊ नयेत यासाठी प्रतिबंधक उपाय

2. नवीन रुग्णालये उभारणे

3. उपचारकेंद्रित आरोग्य सेवा

4. आरोग्य विमा विस्तार

उत्तर : आजार होऊ नयेत यासाठी प्रतिबंधक उपाय

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” या राज्यव्यापी अभियानास मंजुरी दिली असून ते १ एप्रिल ते ३१ मार्च या कालावधीत राज्यभर राबविण्यात येणार आहे.

🏥 “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” अभियान नेमकं काय आहे ?

• “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” ही केवळ आरोग्य विभागाची योजना नसून लोकसहभागावर आधारित ग्रामीण आरोग्य चळवळ आहे.

• गावपातळीवर नागरिकांचे आरोग्यमान उंचावणे, आरोग्यदायी सवयी रुजवणे आणि उपचारांपेक्षा आजार टाळण्यावर भर देणे हा या अभियानाचा मूलभूत विचार आहे.

🎯 प्रमुख उद्दिष्टे :

• या अभियानाअंतर्गत गावांमध्ये संसर्गजन्य व असंसर्गजन्य आजारांचे प्रमाण कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित केले जाईल.

• माता-बाल आरोग्य सुधारणा, कुपोषण कमी करणे आणि सुरक्षित पाणी व स्वच्छता सुविधा उपलब्ध करणे हे महत्त्वाचे घटक असतील.

• यासोबतच सांडपाणी व्यवस्थापन, जीवनशैलीजन्य आजारांवर नियंत्रण आणि मानसिक आरोग्याविषयी जनजागृती यांनाही प्राधान्य दिले जाईल.

🏛️ “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” अभियान अंमलबजावणीची रचना :

• या अभियानासाठी राज्य, विभाग, जिल्हा, तालुका आणि ग्रामपंचायत स्तरावर समित्या स्थापन करण्यात येणार आहेत.

• राज्यस्तरीय समितीचे अध्यक्ष आरोग्यमंत्री असतील, 

• तर सार्वजनिक आरोग्य विभागाचे प्रधान सचिव यांच्या अध्यक्षतेखाली कृती समिती कार्यरत राहील.

• आरोग्य विभागाच्या निकषांनुसार गावांचे मूल्यमापन केले जाईल.

📊 मूल्यमापन व प्रोत्साहन :

• एकूण गुणांपैकी 70% पेक्षा अधिक गुण मिळविणाऱ्या गावांना “आरोग्यसंपन्न गाव” म्हणून घोषित केले जाईल.

• अशा गावांना स्मृतिचिन्ह, प्रमाणपत्र आणि रोख पारितोषिक देऊन गौरविण्यात येईल.

💰 आर्थिक तरतूद :

• या अभियानासाठी सुमारे ₹80.75 कोटी निधीस मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली आहे.

🌿 “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” अभियानाचे व्यापक महत्त्व :

• या निर्णयामुळे ग्रामीण आरोग्य व्यवस्थेला नवी दिशा मिळेल.

• सरकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि नागरिक यांच्या समन्वयातून आरोग्य सुधारणा अधिक शाश्वत करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

• ही योजना “आरोग्यदायी महाराष्ट्र” घडविण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानली जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• अभियान → “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव”

• राज्य : महाराष्ट्र

• कालावधी → १ एप्रिल – ३१ मार्च

• भर → प्रतिबंधक आरोग्य (Preventive Healthcare)

• निधी → ₹80.75 कोटी

• स्वरूप → लोकसहभागावर आधारित ग्रामीण आरोग्य चळवळ

Network Readiness Index

Subject : GS - निर्देशांक (Index)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक (NRI) 2025 संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हा अहवाल संयुक्त राष्ट्र संघाकडून प्रकाशित केला जातो.

2. हा निर्देशांक फक्त इंटरनेट वेगावर आधारित असतो.

3. हा निर्देशांक देश माहिती व दळणवळण तंत्रज्ञान आधारित विकास मोजतो.

4. यात फक्त विकसित देशांचा समावेश असतो.

उत्तर : हा निर्देशांक देश माहिती व दळणवळण तंत्रज्ञान आधारित विकास मोजतो.

📰 बातमी काय ?

• फेब्रुवारी 2026 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक 2025 अहवालानुसार भारताने 4 स्थानांची प्रगती करत जागतिक स्तरावर 45 वे स्थान मिळवले आहे.

🌐 नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक (NRI) म्हणजे काय ?

• Network Readiness Index (NRI) हा जागतिक स्तरावरील निर्देशांक आहे,

✍️ जो एखादा देश माहिती व दळणवळण तंत्रज्ञान (ICT) चा वापर करून -

• आर्थिक वाढ

• नवोपक्रम (Innovation)

• शासन कार्यक्षमता

• सामाजिक विकास - किती प्रभावीपणे साध्य करतो हे मोजतो.

🤔 नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक (NRI) कोण प्रकाशित करतो ?

• नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक (NRI) अहवाल पोर्तुलान्स इन्स्टिट्यूट ( Portulans Institute) प्रकाशित करते.

• ही संस्था वॉशिंग्टन डीसी येथील स्वतंत्र, संशोधन आणि शैक्षणिक संस्था आहे.

🏗️ नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांकात देशांचे मूल्यांकन कसे केले जाते ?

👉 ब्रॉडबँड कनेक्शन, AI संशोधन उत्पादन, डिजिटल व्यापार, कायदे आणि बाजार प्रमाण यासह 53 निर्देशकांचा वापर देशांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केला जातो. 

✍️ नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक मूल्यांकन पुढील 4 मुख्य स्तंभांवर आधारित आहे :

1) तंत्रज्ञान (Technology) : 

• डिजिटल पायाभूत सुविधा, इंटरनेट प्रवेश, भविष्यातील तंत्रज्ञान.

2) लोक (People) :

• डिजिटल कौशल्ये, समावेशकता, कार्यबलाची तयारी.

3) शासन (Governance) :

• नियमावली, सायबर सुरक्षा, विश्वास व धोरणात्मक वातावरण.

4) परिणाम (Impact) : 

• आर्थिक, सामाजिक व पर्यावरणीय परिणाम.

🇮🇳 नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक 2025 मध्ये भारताची कामगिरी : 

• या अहवालानुसार भारताने 4 स्थानांची सुधारणा करत जागतिक स्तरावर 45वे स्थान मिळवले आहे.

• भारताचा गुणसंख्या (Score) देखील वाढला असून 2024 मध्ये (100 पैकी) 53.63 वरून 2025 मध्ये (100 पैकी) 54.43 पर्यंत सुधारणा झाली आहे.

1) भारताचा जागतिक स्तरावर प्रथम क्रमांक - 

✍️ भारताने खालील निर्देशकांमध्ये जागतिक स्तरावर प्रथम क्रमांक मिळवला आहे :

• दूरसंचार सेवांमधील वार्षिक गुंतवणूक

• कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) विषयक वैज्ञानिक प्रकाशने

• ICT सेवा निर्यात

• ई-कॉमर्स कायदे

2) मजबूत पायाभूत सुविधा : दुसरा क्रमांक

✍️ भारताने खालील निर्देशकांमध्ये जागतिक स्तरावर दुसरा क्रमांक मिळवला आहे :

• FTTH / बिल्डिंग इंटरनेट सदस्यता

• देशांतर्गत मोबाइल ब्रॉडबँड इंटरनेट ट्रॅफिक

• आंतरराष्ट्रीय इंटरनेट बँडविड्थ

3) बाजारपेठेचा आकार : तिसरा क्रमांक

• भारत देशांतर्गत डिजिटल बाजारपेठेच्या आकारात तिसऱ्या क्रमांकावर आहे,

• जे त्याच्या मोठ्या आणि डिजिटलदृष्ट्या सक्रिय ग्राहकवर्गाचे द्योतक आहे.

🎯 या प्रगतीचे महत्त्व : 

• भारताची डिजिटल पायाभूत सुविधा मजबूत होत आहे.

• AI व डिजिटल व्यापार क्षेत्रात जागतिक स्पर्धात्मकता वाढत आहे.

• डिजिटल अर्थव्यवस्था राष्ट्रीय विकासाचा मुख्य आधार बनत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक

• NRI 2025 → भारत 45 वा क्रमांक

• गुणसंख्या → 54.43 (100 पैकी)

• प्रकाशित संस्था → पोर्तुलान्स इन्स्टिट्यूट

• मूल्यांकन → 127 देश

• स्तंभ → तंत्रज्ञान, लोक, शासन, परिणाम

• प्रथम क्रमांक → AI प्रकाशने, ICT निर्यात, दूरसंचार गुंतवणूक, ई-कॉमर्स कायदे