Kyasanur Forest Disease

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) क्यासानूर वन रोग (KFD) संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हा डासांद्वारे पसरणारा विषाणूजन्य रोग आहे.

2. हा मानवातून मानवात थेट पसरतो.

3. हा टिक (किडा) चावल्यामुळे होणारा विषाणूजन्य रक्तस्रावी ताप आहे.

4. यावर पूर्ण प्रभावी प्रतिजैविक (Antibiotic) उपचार उपलब्ध आहेत.

उत्तर : हा टिक (किडा) चावल्यामुळे होणारा विषाणूजन्य रक्तस्रावी ताप आहे.

📰 बातमी काय ?

• भारताने क्यासानूर वन रोगाविरुद्ध (Kyasanur Forest Disease) विकसित केलेल्या पूर्णपणे स्वदेशी लसीच्या पहिल्या टप्प्यातील (Phase I) मानवी क्लिनिकल चाचण्या सुरू केल्या आहेत.

🧪 क्यासानूर वन रोगाविरुद्ध लस कोणी तयार केली ?

• क्यासानूर वन रोगाविरुद्ध लस Indian Council of Medical Research (ICMR) यांच्या नेतृत्वाखाली विकसित करण्यात आली आहे.

• यामुळे भारताच्या स्थानिक (Endemic) रोगांवरील स्वदेशी संशोधन क्षमतेला बळ मिळाले आहे.

🦠 क्यासानूर वन रोग म्हणजे काय ?

🦠 What is Kyasanur Forest Disease ?

• क्यासानूर वन रोग (Kyasanur Forest Disease) हा टिकद्वारे पसरणारा विषाणूजन्य रक्तस्रावी ताप (Viral Haemorrhagic Fever) आहे.

• हा रोग प्रथम कर्नाटकातील क्यासानूर जंगलात आढळला होता.

• यामध्ये रुग्णाला तीव्र ताप, अशक्तपणा आणि काही वेळा जीवघेणे गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात.

🌍 क्यासानूर वन रोग कुठे आढळतो ?

• क्यासानूर वन रोग (Kyasanur Forest Disease) हा प्रामुख्याने पश्चिम घाट (Western Ghats) परिसरात आढळतो.

✍️ हा प्रामुख्याने पुढील 5 राज्यांत आढळून येतो -

1. महाराष्ट्र

2. गोवा

3. कर्नाटक

4. केरळ

5. तमिळनाडू

🕷️ संसर्ग कसा होतो ? (Transmission) 

• हा रोग मुख्यतः हार्ड टिक (Hemaphysalis Spinigera) या किड्याच्या चाव्यामुळे पसरतो.

• संक्रमित प्राण्यांच्या, विशेषतः माकडांच्या संपर्कातूनही मानवांना संसर्ग होऊ शकतो.

• मानवातून मानवात थेट संसर्ग होत नाही.

उष्मायन कालावधी (Incubation Period) म्हणजे काय ?

👉 रोगजंतू शरीरात प्रवेश केल्यानंतर, पहिली लक्षणे दिसेपर्यंतचा कालावधी.

• उदा., जर एखादा विषाणू आज शरीरात गेला आणि 5 दिवसांनी ताप आला,

• तर तो 5 दिवसांचा कालावधी म्हणजे उष्मायन कालावधी.

🤒 क्यासानूर वन रोगाची लक्षणे कोणती ?

• रोगाचा उष्मायन कालावधी (Incubation Period) साधारण 3–8 दिवसांचा असतो.

👉 प्राथमिक लक्षणे :

• अचानक तीव्र ताप

• थंडी वाजणे

• डोकेदुखी

• स्नायू दुखणे

• उलट्या

• पचनसंस्थेचे त्रास

• काही रुग्णांमध्ये रक्तस्रावाची लक्षणे दिसू शकतात.

दुसरा टप्पा : 

• सुमारे 10–20% रुग्णांमध्ये दुसरा टप्पा दिसतो,

• ज्यामध्ये - हातपाय थरथरणे (Tremors), मानसिक गोंधळ ही लक्षणे दिसतात.

• या रोगात मृत्यूदर (Case Fatality Rate) सुमारे 3–10% आहे; वेळेवर उपचार न मिळाल्यास तो वाढू शकतो.

💊 उपचार (Treatment) : 

• या रोगावर सध्या कोणताही विशिष्ट विषाणूरोधी (Antiviral) औषधोपचार उपलब्ध नाही.

• उपचार मुख्यतः सहाय्यक (Supportive Care) स्वरूपाचे असतात:

• द्रवपदार्थ उपचार (Fluid Therapy)

• ऑक्सिजन सहाय्य

• रक्तदाब नियंत्रण

• दुय्यम संसर्गावर उपचार

🎯 या लसीचे महत्त्व :

• स्थानिक (Endemic) रोगावर स्वदेशी लस

• पश्चिम घाटातील संवेदनशील भागासाठी संरक्षण

• सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेला बळकटी मिळेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Kyasanur Forest Disease

• क्यासानूर वन रोग → टिकद्वारे पसरणारा विषाणूजन्य रक्तस्रावी ताप

• प्रथम ओळख → क्यासानूर जंगल, कर्नाटक

• प्रसार क्षेत्र → पश्चिम घाट

• वाहक (Vector) → टिक(किडा) (Hemaphysalis Spinigera) 

• मानव ते मानव संसर्ग → होत नाही

• उष्मायन कालावधी → 3–8 दिवस

• मृत्यूदर → 3–10%

• लस बनवली → ICMR नेतृत्वाखाली

Agni-3 Missile

Subject : GS - संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘अग्नी-3’ क्षेपणास्त्र संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हे लघु पल्ल्याचे क्षेपणास्त्र आहे.

2. हे मध्यम ते दीर्घ पल्ल्याचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र आहे

3. हे फक्त पाणबुडीवरून डागले जाणारे क्षेपणास्त्र आहे.

4. हे फक्त पारंपरिक वॉरहेड वाहून नेऊ शकते.

उत्तर : हे मध्यम ते दीर्घ पल्ल्याचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र आहे

📰 बातमी काय ?

• भारताने ओडिशातील चांदीपूर येथील एकात्मिक चाचणी केंद्रावरून( Integrated Test Range Chandipur) ‘अग्नी-3’ या मध्यम पल्ल्याचे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राची (Intermediate-Range Ballistic Missile ) यशस्वी चाचणी केली.

• या चाचणीद्वारे क्षेपणास्त्राची कार्यान्वित सज्जता (operational readiness) आणि तांत्रिक क्षमता पुन्हा एकदा सिद्ध झाली.

🚀 अग्नी-3 म्हणजे काय ? 

• अग्नी-3 हे मध्यम ते दीर्घ पल्ल्याचे (Intermediate-Range) बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र आहे,

• जे सुमारे 3,000 किमी पर्यंत लक्ष्य भेदू शकते.

• हे भारताच्या भू-आधारित आण्विक प्रतिबंधक व्यवस्थेचा (India’s Land-Based Nuclear Deterrent) महत्त्वाचा भाग आहे.

• भारताच्या संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटना (DRDO) ने ‘अग्नी-3’ हे मिसाईल बनवले केले आहे.

🎯 यामागील उद्दिष्ट (Aim) :

🔹 विश्वासार्ह किमान प्रतिबंध (Credible Minimum Deterrence) :

• भारताची आण्विक नीती “Credible Minimum Deterrence” या तत्त्वावर आधारित आहे.

• म्हणजेच आवश्यक तेवढीच पण प्रभावी संरक्षण क्षमता राखणे.

🔹 दुसऱ्या प्रहाराची क्षमता (Second-Strike Capability) :

• जर भारतावर प्रथम हल्ला झाला,

• तरीही प्रत्युत्तर देण्याची क्षमता राखणे — ही Second-Strike संकल्पना आहे.

⚙️ ‘अग्नी-3’ मिसाईल चे तांत्रिक वैशिष्ट्ये :

• प्रकार : Intermediate-Range Ballistic Missile (IRBM)

• मारक क्षमता : सुमारे 3,000 किमी

• इंधन : दोन टप्प्यांचे (Two-Stage) Solid Fuel

• मार्गदर्शन प्रणाली : प्रगत Inertial Navigation System

• वॉरहेड क्षमता : पारंपरिक किंवा आण्विक

• लॉन्च प्लॅटफॉर्म : रोड-मोबाईल लॉन्चर

🛡️ धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance)

• भारताची प्रतिबंधक ताकद (Deterrence Power) वाढत आहे.

• अग्नी-3 ची सुमारे 3,000 किमी मारक क्षमता असल्यामुळे भारताला दूरच्या प्रदेशांपर्यंत पोहोचता येते.

• याचा अर्थ असा की, कोणताही संभाव्य शत्रू (Adversary) भारतावर हल्ला करण्यापूर्वी दोनदा विचार करेल.

• कारण भारताकडे प्रत्युत्तर देण्याची सक्षम आणि लांब पल्ल्याची क्षमता आहे —

• यालाच प्रतिबंधक ताकद (Deterrence) म्हणतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अग्नी-3 मिसाईल

• अग्नी-3 → मध्यम पल्ल्याचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र (Intermediate-Range Ballistic Missile – IRBM)

• मारक क्षमता → सुमारे 3,000 किमी

• विकसित संस्था → संरक्षण संशोधन व विकास संघटना (DRDO)

• कार्यान्वित नियंत्रण → स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांड (Strategic Forces Command)

• इंधन प्रकार → दोन टप्प्यांचे घन इंधन (Two-Stage Solid Fuel)

• मार्गदर्शन प्रणाली → जडत्वीय मार्गदर्शन प्रणाली (Inertial Navigation System)

• आण्विक नीती संकल्पना → विश्वासार्ह किमान प्रतिबंध (Credible Minimum Deterrence)

• भूमिका → भू-आधारित आण्विक प्रतिबंधक क्षमता (Land-Based Nuclear Deterrent)

Indian scientists develop Photo-Capacitor

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय शास्त्रज्ञांनी बनवलेल्या ‘फोटो-कॅपेसिटर’ (Photo-Capacitor) संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हे केवळ बॅटरीसारखे कार्य करते.

2. हे उपकरण फक्त सौर ऊर्जा निर्माण करते, साठवणूक करत नाही.

3. हे ऊर्जा निर्मिती आणि साठवणूक वेगवेगळ्या यंत्रणेत करते.

4. हे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा पकडून त्याच युनिटमध्ये साठवते.

उत्तर : हे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा पकडून त्याच युनिटमध्ये साठवते.

📰 बातमी काय ?

• भारतीय शास्त्रज्ञांनी असे एक अभिनव उपकरण विकसित केले आहे जे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा निर्माण करते आणि ती त्याच यंत्रणेमध्ये साठवते.

• हे संशोधन Centre for Nano and Soft Matter Sciences (CeNS), बेंगळुरू येथे विकसित करण्यात आले असून ते Department of Science and Technology (DST) अंतर्गत कार्यरत आहे.

🔬 पारंपरिक सौर ऊर्जा सिस्टीम पेक्षा ही नविन सिस्टीम वेगळी कशी ? 

• साधारणपणे सौर ऊर्जा सिस्टीममध्ये दोन वेगवेगळे भाग असतात -

1) सोलर पॅनल – ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी

2) बॅटरी – ऊर्जा साठवण्यासाठी

• यामुळे - 

• सिस्टीम (प्रणाली) मोठी होते

• खर्च वाढतो

• ऊर्जा हस्तांतरणात नुकसान होते

👉 यावर उपाय म्हणून एकाच उपकरणात दोन्ही कामे करणारी प्रणाली विकसित करण्यात आली.

⚙️ वापरलेले नविन तंत्रज्ञान :  

• भारतीय शास्त्रज्ञांनी असे एक अभिनव उपकरण विकसित केले आहे जे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा निर्माण करते आणि ती त्याच यंत्रणेमध्ये साठवते.

• या तंत्रज्ञानाला “फोटो-कॅपेसिटर” असे नाव देण्यात आले आहे.

• या फोटो-कॅपेसिटरमध्ये विशेष प्रकारचे Nickel–Cobalt Oxide (NiCo₂O₄) नॅनोवायर्स वापरण्यात आले आहेत.

• ही नॅनोवायर्स कोणत्याही Binder शिवाय थेट Nickel Foam वर तयार किंवा वाढवली जातात.

• ही वाढ Hydrothermal Process नावाच्या साध्या व नियंत्रित रासायनिक प्रक्रियेने केली जाते.

• जेव्हा या नॅनोवायर्स निकेल फोम (Nickel Foam) वर वाढतात, तेव्हा त्या एक छिद्रयुक्त (porous) आणि विद्युतवाहक त्रिमितीय (3D) जाळी तयार करतात.

✍️ ही रचना दोन महत्त्वाची कामे करते - 

1) सूर्यप्रकाश प्रभावीपणे शोषते

2) निर्माण झालेली विद्युत ऊर्जा तात्काळ साठवते

👉 म्हणजेच, ऊर्जा निर्माण आणि साठवणूक एकाच ठिकाणी होते.

📊 “फोटो-कॅपेसिटर” टेक्नॉलॉजी का महत्त्वाची ?

• यात इलेक्ट्रोडची कामगिरीही प्रभावी आढळली आहे.

• सूर्यप्रकाशात त्याची Capacitance वाढते, म्हणजे तो अधिक ऊर्जा साठवू शकतो.

• हजारो वेळा चार्ज–डिस्चार्ज केल्यानंतरही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते.

• वेगवेगळ्या प्रकाश परिस्थितीतही तो स्थिरपणे कार्य करतो.

👍 यामुळे हे तंत्रज्ञान दीर्घकालीन आणि व्यवहार्य (practical) ठरते.

🔌 उपयोग – “फोटो-कॅपेसिटर” भविष्यात कुठे वापरता येईल ?

📱 पोर्टेबल उपकरणे :

• उदा. मोबाईल फोन, पॉवर बँक

➡️ सूर्यप्रकाशात ठेवल्यास स्वतः चार्ज होऊ शकतात.

⌚ वेअरेबल उपकरणे :

• उदा. स्मार्ट वॉच, फिटनेस बँड

➡️ चालताना/बाहेर फिरताना सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा साठवू शकतात.

🌾 ऑफ-ग्रिड वापर :

• उदा. दुर्गम गावातील सेन्सर, शेतीतील लहान उपकरणे

➡️ वीज नसतानाही सौर ऊर्जेवर चालू शकतात.

🔋 स्वयंचलित चार्जिंग प्रणाली :

• उदा. हवामान मोजणारे उपकरण, रस्त्यावरील सेन्सर

➡️ वेगळ्या बॅटरीशिवाय स्वतः चार्ज होतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• फोटो-कॅपेसिटर → ऊर्जा निर्माण + साठवणूक एकत्र

• विकसित संस्था → CeNS, बेंगळुरू

• नोडल एजन्सी → Department of Science and Technology

• वापरलेले साहित्य → NiCo₂O₄ नॅनोवायर्स

• प्रक्रिया → Hydrothermal Method

• उपयोग → Portable / Wearable / Off-Grid Systems

• संकल्पना → Integrated Solar Harvesting + Storage

Formation and Promotion of 10,000 FPOs Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) चर्चेत असलेल्या “10,000 शेतकरी उत्पादक संस्थांची (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन ” योजने संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ही केंद्र व राज्य संयुक्त निधीची योजना आहे.

2. ही पूर्णपणे राज्य सरकारची योजना आहे.

3. ही पूर्णपणे केंद्र सरकारद्वारे वित्तपुरवठा केलेली योजना आहे.

4. ही केवळ सहकारी संस्थांसाठी लागू आहे.

उत्तर : ही पूर्णपणे केंद्र सरकारद्वारे वित्तपुरवठा केलेली योजना आहे.

📰 बातमी काय ?

• 1 जानेवारी, 2026 पर्यंत, '10,000 FPO ची स्थापना आणि प्रोत्साहन' या केंद्रीय क्षेत्र योजनेअंतर्गत नोंदणीकृत एकूण 56.32 लाख शेतकऱ्यांपैकी 21.96 लाख महिला शेतकरी आहेत.

• कृषी आणि शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री रामनाथ ठाकूर यांनी राज्यसभेत एका लेखी उत्तरात ही माहिती दिली.

परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• भारत सरकारने 29 फेब्रुवारी 2020 रोजी सुरू केलेल्या 10,000 Farmer Producer Organisations (FPOs) स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट पूर्ण केले आहे.

• देशभरात 10,000 FPO स्थापन झाले असून त्यामध्ये सुमारे 21.96 लाख महिला शेतकऱ्यांचा सहभाग आहे.

• ही योजना लहान व सीमांत शेतकऱ्यांना एकत्र आणून त्यांचे उत्पन्न वाढवण्यावर केंद्रित आहे.

🌾 शेतकरी उत्पादक संस्था (FPO) म्हणजे काय ?

✍️ Farmer Producer Organisation (FPO) म्हणजे शेतकऱ्यांची नोंदणीकृत संस्था/कंपनी जी :

• एकत्रितपणे शेतीमाल उत्पादन करते

• प्रक्रिया (Processing) करते

• आणि बाजारात थेट विक्री करते

👍 एकट्या शेतकऱ्याऐवजी 300–1000 शेतकरी एकत्र आल्यास त्यांची बाजारातील ताकद वाढते.

🏛️ “10,000 शेतकरी उत्पादक संस्थांची (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन ” योजना काय आहे ?

• ही एक केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme) आहे.

• म्हणजे संपूर्ण आर्थिक भार केंद्र सरकार उचलते.

✍️ योजनेचा मुख्य उद्देश म्हणजे - 

• शेतकरी संघटनांना बळकट करणे

• बाजारपेठेपर्यंत थेट पोहोच मिळवून देणे

• कर्ज, इनपुट्स, तंत्रज्ञान आणि मूल्यसाखळी (value chain) मजबूत करणे

🏢 अंमलबजावणी संस्था :

✍️ ही योजना खालील संस्थांमार्फत राबवली जाते :

• Small Farmers’ Agribusiness Consortium (SFAC)

• National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD)

• National Cooperative Development Corporation

• National Agricultural Cooperative Marketing Federation of India (NAFED)

💰 आर्थिक सहाय्य – कसे मिळते ?

✍️ सरकार FPO ला तीन प्रकारे आर्थिक मदत देते :

1) व्यवस्थापन व मार्गदर्शन सहाय्य : 

• प्रति FPO सुमारे ₹ 18 लाख (3 वर्षांसाठी).

2) इक्विटी अनुदान (Equity Grant) :

• ₹ 15 लाखांपर्यंत (प्रत्येक शेतकरी ₹2,000 मर्यादा)

3) कर्ज हमी (Credit Guarantee) :

• ₹ 2 कोटींपर्यंतच्या प्रकल्प कर्जावर हमी.

🌾 महत्त्वाची वैशिष्ट्ये :

🔹 क्लस्टर व कमोडिटी दृष्टिकोन : 

• FPO विशिष्ट पिकावर आधारित तयार केले जातात.

• उदा., एखादा जिल्हा हळदीसाठी प्रसिद्ध असल्यास त्या जिल्ह्यातील FPO हळदी उत्पादनावर केंद्रित असतो.

• हे एक जिल्हा एक उत्पादन (One District One Product) संकल्पनेशी संलग्न आहे,

• ज्यामुळे उत्पादन ते विक्री साखळी मजबूत होते.

🔹 बाजारपेठ जोडणी (Market Linkage) : 

• FPO ला थेट बाजाराशी जोडले जाते.

• यामध्ये भारतीय राष्ट्रीय कृषी सहकारी विपणन महासंघ (National Agricultural Cooperative Marketing Federation of India-NAFED) महत्त्वाची भूमिका बजावते.

• यामुळे दलालांवरील अवलंबित्व कमी होते आणि शेतकऱ्यांना चांगली किंमत मिळते.

🔹 क्षमता विकास (Capacity Building) :

• शेतकऱ्यांना व्यवस्थापन, लेखा व विपणन याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

• हे प्रशिक्षण पुढील संस्थांमार्फत दिले जाते:

‣ Bankers Institute of Rural Development (BIRD)

‣ LINAC

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• योजनेचे नाव : “10,000 शेतकरी उत्पादक संस्थांची (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन ” योजना

• योजना प्रकार → केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme)

• सुरुवात → 29 फेब्रुवारी 2020

• उद्दिष्ट → 10,000 FPO

• महिला सहभाग → 21.96 लाख

• आर्थिक मदत → ₹18 लाख + ₹15 लाख Equity + ₹2 कोटी Credit Guarantee

• लाभार्थी → लहान व सीमांत शेतकरी (≈86%)

What is Kavach 4.0

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय रेल्वेच्या ‘कवच 4.0’ प्रणालीबाबत खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ही परदेशातून आयात केलेली सुरक्षा प्रणाली आहे.

2. ही भारताची स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणाली आहे.

3. ती फक्त मेट्रो रेल्वेसाठी वापरली जाते.

4. ती फक्त सिग्नलिंग मॉनिटर करते, वेग नियंत्रण करत नाही.

उत्तर : ही भारताची स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणाली आहे.

📰 बातमी काय ?

• भारतीय रेल्वेने एका दिवसात विक्रमी 472.3 रूट किमी ‘कवच 4.0’ प्रणाली चालू केली.

• ही आतापर्यंतची एका दिवसातील आणि महिन्यातील सर्वाधिक अंमलबजावणी आहे.

• यामुळे एकूण 1,306.3 रूट किमी वर कवच 4.0 प्रणाली लागू झाली असून ती पश्चिम, उत्तर आणि पूर्व-मध्य रेल्वेसह पाच रेल्वे झोनमध्ये कार्यरत आहे.

🚆 कवच (Kavach) म्हणजे काय ?

• कवच ही भारताची स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणाली (Automatic Train Protection System) आहे.

• ती 2012 पासून ट्रेन टक्कर टाळण्याची व्यवस्था (Train Collision Avoidance System) म्हणून विकसित झाली आणि नंतर तिला ‘कवच’ (अर्थ – संरक्षण कवच) असे नाव देण्यात आले.

🔹 कवच 4.0 काय आहे ?

• कवच 4.0 ही या प्रणालीची सर्वात प्रगत (Advanced) आवृत्ती आहे.

• ही पूर्वीच्या आवृत्त्यांवर आधारित सुधारित तंत्रज्ञानासह विकसित करण्यात आली आहे.

⚙️ कवच 4.0 ची रचना व उपयुक्तता :

🔹 भारतीय परिस्थितीस अनुरूप : 

• भारताच्या उच्च घनतेच्या (High-Density) आणि बहु-लाइन रेल्वे नेटवर्कसाठी (Multi-Line Railway Network) डिझाइन

• विद्यमान सिग्नलिंग व इंटरलॉकिंग प्रणालीशी सुसंगत

• जलद प्रतिसाद (Faster Response) व अधिक विश्वसनीयता

🛰️ तांत्रिक आधार :

👉 या कवच प्रणालीमध्ये पुढील तंत्रज्ञानांचा समावेश आहे - 

• मायक्रोप्रोसेसर

• Global Positioning System (GPS)

• रेडिओ कम्युनिकेशन

✍️ ही प्रणाली ट्रेनची स्थिती, वेग आणि सिग्नल स्थिती सतत मॉनिटर करते.

🛑 कवच प्रणाली सुरक्षा कार्ये (Safety Functions) :

🚦 Signal Passing at Danger (SPAD) टाळते

🚄 जास्त वेग (Overspeeding) नियंत्रित करते

🚨 टक्कर होण्याची शक्यता असल्यास स्वयंचलित ब्रेक लावते

🌫 कमी दृश्यमानता किंवा खराब हवामानात सुरक्षित संचालन सुनिश्चित करते

🚧 चुकीच्या दिशेने हालचाल (Wrong-Direction Movement) असल्यास इशारा देते

🚦 लेव्हल क्रॉसिंग गेट स्थितीची माहिती देते

🏅 सुरक्षा मानक :

• कवच प्रणाली Safety Integrity Level (SIL)-4 या सर्वोच्च आंतरराष्ट्रीय रेल्वे सुरक्षा मानकांनुसार विकसित आहे.

• तिला Research Designs and Standards Organisation (RDSO) ची मान्यता आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : कवच 4.0

• कवच → स्वदेशी Automatic Train Protection system

• सुरुवात → 2012 (TCAS म्हणून)

• नवीन आवृत्ती → Kavach 4.0

• विक्रमी अंमलबजावणी → 472.3 रूट किमी (एका दिवसात)

• एकूण कव्हरेज → 1,306.3 रूट किमी

• सुरक्षा स्तर → Safety Integrity Level (SIL)-4

• मान्यता संस्था → RDSO

Jhodia Community and Soura Language

Subject : GS - राज्यशास्त्र - अनुसूचित जमाती, कलम 342

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ओडिशा सरकारने कोणत्या समुदायाला अनुसूचित जमाती (ST) यादीत समाविष्ट करण्याचा प्रस्ताव केंद्राकडे पाठवला होता, जो ORGI ने पाठिंबा न देता राज्याकडे परत पाठवला ?

1. डोंगरिया कोंध

2. भुईयां

3. झोडिया

4. बोंडा

उत्तर : झोडिया (Jhodia)

📰 बातमी काय ?

• अलीकडे ओडिशा सरकारने झोडिया समुदायाला अनुसूचित जमाती (ST) यादीत समाविष्ट करण्याचा आणि सौरा (Soura) भाषेला आठव्या अनुसूचीमध्ये स्थान देण्याचा प्रस्ताव पाठवला होता.

• मात्र केंद्र सरकारने लोकसभेत स्पष्ट केले की रजिस्ट्रार जनरल ऑफ इंडिया (ORGI) यांनी या प्रस्तावाला समर्थन दिले नाही. 

• त्यामुळे हा प्रस्ताव राज्य सरकारकडे पुन्हा विचारासाठी पाठवण्यात आला आहे.

🏞️ झोडिया (Jhodia) समुदाया बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

🔎 भौगोलिक क्षेत्र :

• झोडिया (झोडिया परजा) समुदाय प्रामुख्याने ओडिशातील कोरापुट, रायगडा आणि कालाहांडी जिल्ह्यांत आढळतो.

📜 ऐतिहासिक स्थिती : 

• पूर्वी झोडिया समुदायाला परजा (Paroja) जमाती सारखे मानले जात होते. 

• त्यामुळे 1997 पर्यंत त्यांना अनुसूचित जमाती (Schedule Tribe) साठीचे लाभ मिळत होते.

⚖️ सध्याची समस्या : 

• 1997 नंतर स्वतंत्र ओळख नोंदली गेल्यामुळे झोडिया समुदायाला आता अनुसूचित जमाती (ST) साठीचे लाभ मिळत नाही तसेच त्यासाठी त्यांना अनेक अडचणी निर्माण झाल्या. 

• त्यामुळे झोडिया समुदायाला पुन्हा ST यादीत समाविष्ट करण्याची मागणी ते करत आहे.

📉 झोडिया समुदायाची सामाजिक-आर्थिक स्थिती : 

• भौगोलिकदृष्ट्या दुर्गम भागात वास्तव

• उपजीविका प्रामुख्याने मागासलेली आणि केवळ उपजिविकेसाठी शेती (Subsistence Agriculture) करतात आणि जंगलावर अवलंबून आहे.

• शैक्षणिक आणि आर्थिक मागासलेपण

🗣️ सौरा (Soura / Saora) भाषे बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• सौरा भाषा ही सौरा (Saora) जमातीद्वारे बोलली जाते.

• सौरा भाषा ऑस्ट्रोएशियाटिक (मुंडा) भाषा कुटुंबातील आहे.

✍️ लिपी : 

• सोरंग सोमपेंग (Sorang Sompeng) ही सौरा भाषेची स्वतंत्र लिपी आहे.

• ही लिपी 1936 मध्ये मंगेई गोमांगो (Mangei Gomango) यांनी विकसित केली.

🏛️ आठवी अनुसूची संदर्भ : 

• सौरा भाषा सध्या भारतीय संविधानाच्या आठव्या अनुसूचीमध्ये समाविष्ट नाही.

• त्यामुळे तिला अधिकृत मान्यता, शैक्षणिक पाठबळ आणि संवर्धनासाठी मदत मिळण्यासाठी अडचणी येतात.

📖 आठवी अनुसूची म्हणजे काय ?

📖 What is the 8th Schedule ?

• भारतीय संविधानातील आठवी अनुसूचीमध्ये सध्या 22 भाषा समाविष्ट आहेत.

• या भाषांना अधिकृत मान्यता, UPSC परीक्षा माध्यम, साहित्य अकादमी समर्थन इ. लाभ मिळतात.

🏛 अनुसूचित जमाती (Schedule Tribe) यादी – घटनात्मक आधार

📌 घटनात्मक तरतूद :

• अनुसूचित जमातींची यादी भारतीय संविधानाच्या कलम 342 अंतर्गत जाहीर केली जाते.

🔹 कलम 342(1) :

• राष्ट्रपती, संबंधित राज्याच्या राज्यपालांशी सल्लामसलत करून, त्या राज्य/केंद्रशासित प्रदेशासाठी कोणत्या जमाती ST म्हणून घोषित करायच्या ते अधिसूचित करतात.

🔹 कलम 342(2) :

• एकदा यादी जाहीर झाल्यानंतर त्यात समावेश किंवा वगळणे फक्त संसदेमार्फत कायद्यानेच करता येते.

🔹 टप्पा 1: राज्य सरकारची शिफारस : 

• संबंधित राज्य सरकार प्रस्ताव तयार करून केंद्रीय आदिवासी कार्य मंत्रालयाकडे (Ministry of Tribal Affairs) पाठवते.

🔹 टप्पा 2: रजिस्ट्रार जनरल ऑफ इंडिया (ORGI) तपासणी :

• Office of the Registrar General of India (ORGI) संस्था सामाजिक-ऐतिहासिक व लोकसंख्याशास्त्रीय माहितीची पडताळणी करते.

• तो आपले मत (approval / non-approval) देतो.

🔹 टप्पा 3: राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग (NCST) :

• ORGI च्या मतानंतर प्रस्ताव NCST कडे पाठवला जातो.

• आयोग आपली शिफारस देतो.

🔹 टप्पा 4: केंद्रीय मंत्रिमंडळाचा निर्णय :

• सर्व शिफारशींचा विचार करून प्रस्ताव केंद्रीय मंत्रिमंडळासमोर ठेवला जातो.

• मंत्रिमंडळ मान्यता दिल्यास पुढील विधायी प्रक्रिया सुरू होते.

🔹 टप्पा 5: संसदेमध्ये विधेयक (Amendment Bill) :

• संबंधित राज्यासाठी ST यादीत बदल करण्यासाठी संसदेत विधेयक सादर केले जाते.

• लोकसभा आणि राज्यसभा दोन्ही सभागृहांची मंजुरी आवश्यक.

🔹 टप्पा 6: राष्ट्रपतींची संमती (Presidential Assent) :

• संसदेमार्फत विधेयक मंजूर झाल्यानंतर राष्ट्रपतींची संमती मिळते.

• त्यानंतरच तो बदल कायदेशीरदृष्ट्या लागू होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : झोडिया समुदाय

• झोडिया (Jhodia Paraja) → ओडिशा

• सौरा भाषा → ऑस्ट्रोएशियाटिक (मुंडा) कुटुंब

• सोरंग सोमपेंग लिपी → 1936, मंगेई गोमांगो यांनी विकसित केली.

• कलम 342 → अनुसूचित जमातींची यादी

• ORGI → जात/जमात ओळख पडताळणीतील महत्त्वाची संस्था

• आठवी अनुसूची → सध्या 22 भाषा

‘Vande Mataram’ Safe Coast Prosperous India Cyclothon 2026

Subject : GS - महाराष्ट्र चालू घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘वंदे मातरम्’ सुरक्षित तटम् समृद्ध भारतम् सायक्लोथॉन 2026’ या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

1. पर्यटन प्रोत्साहनासाठी किनारी प्रचार मोहीम

2. किनारी भागात क्रीडा स्पर्धा आयोजित करणे

3. किनारी सुरक्षेबाबत जनजागृती व राष्ट्रीय एकात्मता मजबूत करणे

4. नौदल भरतीसाठी प्रचार करणे

उत्तर : किनारी सुरक्षेबाबत जनजागृती व राष्ट्रीय एकात्मता मजबूत करणे

📰 बातमी काय ?

• CISF कडून आपल्या 27 वर्षांच्या गौरवशाली सेवेच्या निमित्ताने आणि ‘वंदे मातरम्’ गीताच्या 150 वर्षांच्या गौरवार्थ ‘वंदे मातरम्’ सुरक्षित तटम् समृद्ध भारतम् सायक्लोथॉन 2026’ या उपक्रमाचे आयोजन करण्यात आले आहे.

• या अंतर्गत 65 सायकलपटूंचा चमू 10 ते 14 फेब्रुवारी 2026 दरम्यान राज्यातील किनारी मार्गाने प्रवास करणार आहे. 

• 10 फेब्रुवारी 2026 रोजी हे पथक जुचंद्र (ता. वसई, जि. पालघर) येथे राज्यात प्रवेश करणार आहे.

🏛 हा उपक्रम कोण आयोजित करत आहे ? 

• हा उपक्रम केंद्रीय सशस्त्र पोलिस दलाकडून (Central Industrial Security Force - CISF) आयोजित करण्यात आला आहे.

• CISF हे देशातील महत्त्वाच्या औद्योगिक प्रकल्प, विमानतळ, बंदरे आणि धोरणात्मक ठिकाणांची सुरक्षा करण्यासाठी जबाबदार दल आहे.

🚴‍♂️ या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश काय ?

• या सायक्लोथॉनचा मुख्य उद्देश भारताच्या किनारपट्टी भागात सुरक्षा संदर्भात जनजागृती निर्माण करणे हा आहे.

• विशेषतः किनारी प्रदेशात होणारी अमली पदार्थांची वाहतूक, शस्त्रास्त्रे व स्फोटकांची तस्करी यांसारख्या धोक्यांबद्दल नागरिकांना जागरूक करणे यावर भर देण्यात येणार आहे.

• तसेच मजबूत किनारी सुरक्षा यंत्रणेत नागरिकांचा सहभाग वाढवणे आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश देणे हा देखील या उपक्रमाचा हेतू आहे.

🌊 उपक्रम आणि किनारी सुरक्षेचे महत्त्व काय ?

• किनारी भागातून बेकायदेशीर हालचाली, तस्करी आणि सुरक्षेला धोका निर्माण होण्याची शक्यता असते.

• म्हणूनच किनारी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये सुरक्षा यंत्रणा बळकट करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

• या सायक्लोथॉनद्वारे भारताच्या 9 किनारी राज्ये आणि 4 केंद्रशासित प्रदेशांमधील किनारपट्टीवर प्रवास करून जनजागृती केली जाणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• उपक्रम – ‘वंदे मातरम्’ सुरक्षित तटम् समृद्ध भारतम् सायक्लोथॉन 2026

• आयोजन – केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा दल (CISF)

• निमित्त – 27 वर्षांची सेवा + ‘वंदे मातरम्’ 150 वर्षे

• कालावधी – 10 ते 14 फेब्रुवारी 2026

• 65 सायकलपटूंचा सहभाग

• 9 किनारी राज्ये + 4 केंद्रशासित प्रदेश

• उद्देश – किनारी सुरक्षा जनजागृती व राष्ट्रीय एकात्मता

SabhaSaar Initiative 

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सरकारने सभासार (SabhaSaar) उपक्रम प्रामुख्याने कोणत्या उद्देशासाठी सुरू केला ?

1. ग्रामपंचायतींना आर्थिक अनुदान देण्यासाठी

2. पंचायत निवडणुका ऑनलाइन घेण्यासाठी

3. ग्रामीण भागात इंटरनेट सुविधा देण्यासाठी

4. ग्रामसभा बैठकींचे स्वयंचलित डिजिटल नोंदवही तयार करण्यासाठी

उत्तर : ग्रामसभा बैठकींचे स्वयंचलित डिजिटल नोंदवही तयार करण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• जानेवारी 2026 पर्यंत 1.11 लाखांहून अधिक ग्रामपंचायतींनी सभासार हे AI-आधारित साधन स्वीकारले आहे.

• या उपक्रमाचा उद्देश ग्रामसभा आणि पंचायत बैठकींचे अचूक, प्रमाणित आणि डिजिटल दस्तऐवजीकरण करणे हा आहे.

• 14 ऑगस्ट 2025 रोजी ‘SabhaSaar Initiative’ सुरू करण्यात आले.

🏛 सभासार (SabhaSaar) म्हणजे नेमकं काय ?

• SabhaSaar हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित Voice-to-Text आणि बैठकींचे सारांश (Meeting Summarisation) प्लॅटफॉर्म आहे. 

• ग्रामसभा किंवा पंचायत बैठकीचे ध्वनिमुद्रण (Audio/Video) केल्यानंतर ही प्रणाली त्या चर्चेचे आपोआप लिखित स्वरूपात रूपांतर करते आणि त्या चर्चेचा सारांश (Minutes of Meeting) तयार करते.

• यामुळे बैठकीतील चर्चा, ठराव, कृती मुद्दे आणि निर्णय यांची अचूक नोंद ठेवली जाते. 

• पूर्वी ही प्रक्रिया हाताने केली जात असल्याने विलंब आणि त्रुटींची शक्यता होती. 

• पण आता सभासार (SabhaSaar) ही प्रक्रिया अधिक वेगवान आणि प्रमाणित बनवते.

🏢 कोणकोणत्या संस्था/ मंत्रालय सहभागी आहेत ?

• मंत्रालय : या उपक्रमाची प्रमुख अंमलबजावणी पंचायती राज मंत्रालय (Ministry of Panchayati Raj) करत आहे. 

• ग्रामपंचायत व्यवस्थापनाशी संबंधित धोरणात्मक आणि प्रशासकीय जबाबदारी या मंत्रालयाकडे आहे.

• तांत्रिक पायाभूत सुविधा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता संबंधित समर्थन IndiaAI Mission (इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालया अंतर्गत) पुरवत आहे. 

• IndiaAI Mission हे शासनात AI चा सुरक्षित आणि जबाबदार वापर वाढवण्याच्या राष्ट्रीय धोरणाचा भाग आहे.

सभासार (SabhaSaar) कसे कार्य करते ?

• बैठकीतील चर्चा ध्वनिमुद्रण (audio/video) प्रणालीमध्ये अपलोड केल्यानंतर, Artificial Intelligence आणि Natural Language Processing (NLP) तंत्रज्ञानाच्या मदतीने त्या चर्चेचे text मध्ये रूपांतर केले जाते. 

• त्यानंतर निर्णय, ठराव, कृती मुद्दे यांचे सुसंगत स्वरूपात वर्गीकरण करून अधिकृत सारांश तयार केले जातात.

• यामुळे मानवी त्रुटी कमी होतात आणि नोंदी अधिक विश्वासार्ह बनतात.

🌐 बहुभाषिक समर्थन का महत्त्वाचे ?

• सभासार ही प्रणाली भाषिणी (Bhashini) या राष्ट्रीय भाषिक तंत्रज्ञान प्लॅटफॉर्मशी एकत्रित आहे. 

• सध्या ती 13 भारतीय भाषांना समर्थन देते आणि भविष्यात आणखी भाषांचा समावेश करण्याची योजना आहे.

• यामुळे विविध राज्यांमध्ये स्थानिक भाषेत झालेल्या चर्चेची अचूक नोंद ठेवणे शक्य होते. 

• ग्रामीण प्रशासनासाठी ही बाब अत्यंत महत्त्वाची आहे.

🔐 डेटा सुरक्षा आणि कायदेशीर चौकट : 

• सभासार ही प्रणाली पूर्णपणे सरकारी पायाभूत सुविधांमध्येच कार्यरत आहे ; म्हणजेच नागरिकांचा डेटा बाह्य खाजगी सर्व्हरवर साठवला जात नाही.

• ही प्रणाली डिजिटल वैयक्तिक माहिती संरक्षण अधिनियम, 2025 (Digital Personal Data Protection Act, 2025) नुसार कार्य करते. 

• त्यामुळे वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण आणि गोपनीयता सुनिश्चित केली जाते.

📊 शासन विश्लेषण (Governance Analytics) म्हणजे काय ?

• सभासार केवळ नोंद तयार करत नाही, तर त्या डेटाचे विश्लेषण देखील करते.

• ग्रामसभा किती वेळा झाली, किती सदस्य उपस्थित होते, किती ठराव मंजूर झाले आणि त्यांची अंमलबजावणी कितपत झाली याचे विश्लेषण करता येते.

• यामुळे तळागाळातील प्रशासनाची कार्यक्षमता मोजणे आणि सुधारणा करणे सोपे होते.

🌍 ही योजना का महत्त्वाची आहे ?

• सभासार उपक्रम तळागाळातील प्रशासन अधिक पारदर्शक आणि उत्तरदायी बनवतो. 

• प्रमाणित सारांश उपलब्ध असल्यामुळे नागरिकांचा विश्वास वाढतो.

• हा उपक्रम Digital India आणि AI-for-Governance या व्यापक उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे. 

• विशेषतः ग्रामीण भागात डिजिटल सक्षमीकरणासाठी तो महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : सभासार

• 14 ऑगस्ट 2025 – सभासार उपक्रमाची सुरुवात

• जानेवारी 2026 पर्यंत 1.11 लाखांहून अधिक ग्रामपंचायतींचा सहभाग

• प्रमुख अंमलबजावणी मंत्रालय - पंचायती राज मंत्रालय 

• IndiaAI Mission – कृत्रिम बुद्धिमत्ता व तांत्रिक पायाभूत सुविधा

• कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित ध्वनी-ते-लिखित प्रणाली व बैठकींचे स्वयंचलित नोंदवही

• Bhashini प्लॅटफॉर्मद्वारे 13 भारतीय भाषांना समर्थन

• उद्देश – सहभागात्मक लोकशाही मजबूत करणे व पारदर्शकता वाढवणे