चालू घडामोडी | 🚴‍♂️ ‘वंदे मातरम्’ सुरक्षित तटम् समृद्ध भारतम् सायक्लोथॉन 2026

Important Affairs

07-02-2026

चालू घडामोडी | सभासार : ग्रामसभेपासून AI-आधारित प्रशासनाकडे वाटचाल

SabhaSaar Initiative

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सरकारने सभासार (SabhaSaar) उपक्रम प्रामुख्याने कोणत्या उद्देशासाठी सुरू केला ?

1. ग्रामपंचायतींना आर्थिक अनुदान देण्यासाठी

2. पंचायत निवडणुका ऑनलाइन घेण्यासाठी

3. ग्रामीण भागात इंटरनेट सुविधा देण्यासाठी

4. ग्रामसभा बैठकींचे स्वयंचलित डिजिटल नोंदवही तयार करण्यासाठी

उत्तर : ग्रामसभा बैठकींचे स्वयंचलित डिजिटल नोंदवही तयार करण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• जानेवारी 2026 पर्यंत 1.11 लाखांहून अधिक ग्रामपंचायतींनी सभासार हे AI-आधारित साधन स्वीकारले आहे.

• या उपक्रमाचा उद्देश ग्रामसभा आणि पंचायत बैठकींचे अचूक, प्रमाणित आणि डिजिटल दस्तऐवजीकरण करणे हा आहे.

• 14 ऑगस्ट 2025 रोजी ‘SabhaSaar Initiative’ सुरू करण्यात आले.

🏛 सभासार (SabhaSaar) म्हणजे नेमकं काय ?

• SabhaSaar हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित Voice-to-Text आणि बैठकींचे सारांश (Meeting Summarisation) प्लॅटफॉर्म आहे.

• ग्रामसभा किंवा पंचायत बैठकीचे ध्वनिमुद्रण (Audio/Video) केल्यानंतर ही प्रणाली त्या चर्चेचे आपोआप लिखित स्वरूपात रूपांतर करते आणि त्या चर्चेचा सारांश (Minutes of Meeting) तयार करते.

• यामुळे बैठकीतील चर्चा, ठराव, कृती मुद्दे आणि निर्णय यांची अचूक नोंद ठेवली जाते.

• पूर्वी ही प्रक्रिया हाताने केली जात असल्याने विलंब आणि त्रुटींची शक्यता होती.

• पण आता सभासार (SabhaSaar) ही प्रक्रिया अधिक वेगवान आणि प्रमाणित बनवते.

🏢 कोणकोणत्या संस्था/ मंत्रालय सहभागी आहेत ?

• मंत्रालय : या उपक्रमाची प्रमुख अंमलबजावणी पंचायती राज मंत्रालय (Ministry of Panchayati Raj) करत आहे.

• ग्रामपंचायत व्यवस्थापनाशी संबंधित धोरणात्मक आणि प्रशासकीय जबाबदारी या मंत्रालयाकडे आहे.

• तांत्रिक पायाभूत सुविधा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता संबंधित समर्थन IndiaAI Mission (इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालया अंतर्गत) पुरवत आहे.

• IndiaAI Mission हे शासनात AI चा सुरक्षित आणि जबाबदार वापर वाढवण्याच्या राष्ट्रीय धोरणाचा भाग आहे.

सभासार (SabhaSaar) कसे कार्य करते ?

• बैठकीतील चर्चा ध्वनिमुद्रण (audio/video) प्रणालीमध्ये अपलोड केल्यानंतर, Artificial Intelligence आणि Natural Language Processing (NLP) तंत्रज्ञानाच्या मदतीने त्या चर्चेचे text मध्ये रूपांतर केले जाते.

• त्यानंतर निर्णय, ठराव, कृती मुद्दे यांचे सुसंगत स्वरूपात वर्गीकरण करून अधिकृत सारांश तयार केले जातात.

• यामुळे मानवी त्रुटी कमी होतात आणि नोंदी अधिक विश्वासार्ह बनतात.

🌐 बहुभाषिक समर्थन का महत्त्वाचे ?

• सभासार ही प्रणाली भाषिणी (Bhashini) या राष्ट्रीय भाषिक तंत्रज्ञान प्लॅटफॉर्मशी एकत्रित आहे.

• सध्या ती 13 भारतीय भाषांना समर्थन देते आणि भविष्यात आणखी भाषांचा समावेश करण्याची योजना आहे.

• यामुळे विविध राज्यांमध्ये स्थानिक भाषेत झालेल्या चर्चेची अचूक नोंद ठेवणे शक्य होते.

• ग्रामीण प्रशासनासाठी ही बाब अत्यंत महत्त्वाची आहे.

🔐 डेटा सुरक्षा आणि कायदेशीर चौकट :

• सभासार ही प्रणाली पूर्णपणे सरकारी पायाभूत सुविधांमध्येच कार्यरत आहे ; म्हणजेच नागरिकांचा डेटा बाह्य खाजगी सर्व्हरवर साठवला जात नाही.

• ही प्रणाली डिजिटल वैयक्तिक माहिती संरक्षण अधिनियम, 2025 (Digital Personal Data Protection Act, 2025) नुसार कार्य करते.

• त्यामुळे वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण आणि गोपनीयता सुनिश्चित केली जाते.

📊 शासन विश्लेषण (Governance Analytics) म्हणजे काय ?

• सभासार केवळ नोंद तयार करत नाही, तर त्या डेटाचे विश्लेषण देखील करते.

• ग्रामसभा किती वेळा झाली, किती सदस्य उपस्थित होते, किती ठराव मंजूर झाले आणि त्यांची अंमलबजावणी कितपत झाली याचे विश्लेषण करता येते.

• यामुळे तळागाळातील प्रशासनाची कार्यक्षमता मोजणे आणि सुधारणा करणे सोपे होते.

🌍 ही योजना का महत्त्वाची आहे ?

• सभासार उपक्रम तळागाळातील प्रशासन अधिक पारदर्शक आणि उत्तरदायी बनवतो.

• प्रमाणित सारांश उपलब्ध असल्यामुळे नागरिकांचा विश्वास वाढतो.

• हा उपक्रम Digital India आणि AI-for-Governance या व्यापक उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

• विशेषतः ग्रामीण भागात डिजिटल सक्षमीकरणासाठी तो महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : सभासार

• 14 ऑगस्ट 2025 – सभासार उपक्रमाची सुरुवात

• जानेवारी 2026 पर्यंत 1.11 लाखांहून अधिक ग्रामपंचायतींचा सहभाग

• प्रमुख अंमलबजावणी मंत्रालय - पंचायती राज मंत्रालय

• IndiaAI Mission – कृत्रिम बुद्धिमत्ता व तांत्रिक पायाभूत सुविधा

• कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित ध्वनी-ते-लिखित प्रणाली व बैठकींचे स्वयंचलित नोंदवही

• Bhashini प्लॅटफॉर्मद्वारे 13 भारतीय भाषांना समर्थन

• उद्देश – सहभागात्मक लोकशाही मजबूत करणे व पारदर्शकता वाढवणे

SabhaSaar Initiative

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सरकारने सभासार (SabhaSaar) उपक्रम प्रामुख्याने कोणत्या उद्देशासाठी सुरू केला ?

1. ग्रामपंचायतींना आर्थिक अनुदान देण्यासाठी
2. पंचायत निवडणुका ऑनलाइन घेण्यासाठी
3. ग्रामीण भागात इंटरनेट सुविधा देण्यासाठी
4. ग्रामसभा बैठकींचे स्वयंचलित डिजिटल नोंदवही तयार करण्यासाठी

उत्तर : ग्रामसभा बैठकींचे स्वयंचलित डिजिटल नोंदवही तयार करण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• जानेवारी 2026 पर्यंत 1.11 लाखांहून अधिक ग्रामपंचायतींनी सभासार हे AI-आधारित साधन स्वीकारले आहे.
• या उपक्रमाचा उद्देश ग्रामसभा आणि पंचायत बैठकींचे अचूक, प्रमाणित आणि डिजिटल दस्तऐवजीकरण करणे हा आहे.
• 14 ऑगस्ट 2025 रोजी ‘SabhaSaar Initiative’ सुरू करण्यात आले.

🏛 सभासार (SabhaSaar) म्हणजे नेमकं काय ?

• SabhaSaar हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित voice-to-text आणि बैठकींचे सारांश (meeting summarisation) प्लॅटफॉर्म आहे.
• ग्रामसभा किंवा पंचायत बैठकीचे ध्वनिमुद्रण (audio/video) केल्यानंतर ही प्रणाली त्या चर्चेचे आपोआप लिखित स्वरूपात रूपांतर करते आणि त्या चर्चेचा सारांश (Minutes of Meeting) तयार करते.
• यामुळे बैठकीतील चर्चा, ठराव, कृती मुद्दे आणि निर्णय यांची अचूक नोंद ठेवली जाते.
• पूर्वी ही प्रक्रिया हाताने केली जात असल्याने विलंब आणि त्रुटींची शक्यता होती.
• पण आता सभासार (SabhaSaar) ही प्रक्रिया अधिक वेगवान आणि प्रमाणित बनवते.

🏢 कोणकोणत्या संस्था/ मंत्रालय सहभागी आहेत ?

• मंत्रालय : या उपक्रमाची प्रमुख अंमलबजावणी पंचायती राज मंत्रालय (Ministry of Panchayati Raj) करत आहे.
• ग्रामपंचायत व्यवस्थापनाशी संबंधित धोरणात्मक आणि प्रशासकीय जबाबदारी या मंत्रालयाकडे आहे.
• तांत्रिक पायाभूत सुविधा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता संबंधित समर्थन IndiaAI Mission (इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालया अंतर्गत) पुरवत आहे.
• IndiaAI Mission हे शासनात AI चा सुरक्षित आणि जबाबदार वापर वाढवण्याच्या राष्ट्रीय धोरणाचा भाग आहे.

सभासार (SabhaSaar) कसे कार्य करते ?
• बैठकीतील चर्चा ध्वनिमुद्रण (audio/video) प्रणालीमध्ये अपलोड केल्यानंतर, Artificial Intelligence आणि Natural Language Processing (NLP) तंत्रज्ञानाच्या मदतीने त्या चर्चेचे text मध्ये रूपांतर केले जाते.
• त्यानंतर निर्णय, ठराव, कृती मुद्दे यांचे सुसंगत स्वरूपात वर्गीकरण करून अधिकृत सारांश तयार केले जातात.
• यामुळे मानवी त्रुटी कमी होतात आणि नोंदी अधिक विश्वासार्ह बनतात.

🌐 बहुभाषिक समर्थन का महत्त्वाचे ?

• सभासार ही प्रणाली भाषिणी (Bhashini) या राष्ट्रीय भाषिक तंत्रज्ञान प्लॅटफॉर्मशी एकत्रित आहे.
• सध्या ती 13 भारतीय भाषांना समर्थन देते आणि भविष्यात आणखी भाषांचा समावेश करण्याची योजना आहे.
• यामुळे विविध राज्यांमध्ये स्थानिक भाषेत झालेल्या चर्चेची अचूक नोंद ठेवणे शक्य होते.
• ग्रामीण प्रशासनासाठी ही बाब अत्यंत महत्त्वाची आहे.

🔐 डेटा सुरक्षा आणि कायदेशीर चौकट :

• सभासार ही प्रणाली पूर्णपणे सरकारी पायाभूत सुविधांमध्येच कार्यरत आहे ; म्हणजेच नागरिकांचा डेटा बाह्य खाजगी सर्व्हरवर साठवला जात नाही.
• ही प्रणाली डिजिटल वैयक्तिक माहिती संरक्षण अधिनियम, 2025 (Digital Personal Data Protection Act, 2025) नुसार कार्य करते.
• त्यामुळे वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण आणि गोपनीयता सुनिश्चित केली जाते.

📊 शासन विश्लेषण (Governance Analytics) म्हणजे काय ?

• सभासार केवळ नोंद तयार करत नाही, तर त्या डेटाचे विश्लेषण देखील करते.
• ग्रामसभा किती वेळा झाली, किती सदस्य उपस्थित होते, किती ठराव मंजूर झाले आणि त्यांची अंमलबजावणी कितपत झाली याचे विश्लेषण करता येते.
• यामुळे तळागाळातील प्रशासनाची कार्यक्षमता मोजणे आणि सुधारणा करणे सोपे होते.

🌍 ही योजना का महत्त्वाची आहे ?
• सभासार उपक्रम तळागाळातील प्रशासन अधिक पारदर्शक आणि उत्तरदायी बनवतो.
• प्रमाणित सारांश उपलब्ध असल्यामुळे नागरिकांचा विश्वास वाढतो.
• हा उपक्रम Digital India आणि AI-for-Governance या व्यापक उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.
• विशेषतः ग्रामीण भागात डिजिटल सक्षमीकरणासाठी तो महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : सभासार

• 14 ऑगस्ट 2025 – सभासार उपक्रमाची सुरुवात
• जानेवारी 2026 पर्यंत 1.11 लाखांहून अधिक ग्रामपंचायतींचा सहभाग
• प्रमुख अंमलबजावणी मंत्रालय - पंचायती राज मंत्रालय
• IndiaAI Mission – कृत्रिम बुद्धिमत्ता व तांत्रिक पायाभूत सुविधा
• कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित ध्वनी-ते-लिखित प्रणाली व बैठकींचे स्वयंचलित नोंदवही
• Bhashini प्लॅटफॉर्मद्वारे 13 भारतीय भाषांना समर्थन
• उद्देश – सहभागात्मक लोकशाही मजबूत करणे व पारदर्शकता वाढवणे

Important Affairs

05-02-2026

चालू घडामोडी | भारताच्या रामसर यादीत 2 नव्या पाणथळ जागांचा समावेश

2 New Wetlands to India's Ramsar List, Ramsar yadi, ramsar yadit samavesh, Patna Bird Sanctuary in Etah district of Uttar Pradesh, Chhari-Dhand in Kutch district of Gujarat, Pakshi abhayaranya, jagtik Panthal Diwas, Panthal jaga mhanje Kay, Panthal bhumi kay aste, Ramsar Convention on Wetlands, Ramsar karar kasha sandarbhat ahe, Ramsar sites, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, pib, Protecting Wetlands for our Common Future, paryavaran notes, mpsc environment notes marathi madhe, bhartat kiti ramsar stale ahe, how much ramsar site inindia, sarvat jast ramsar site kontya rajyat ahe, maharashtrat kiti ramsar site ahe, lonar sarovar, nandur madhyameshwar, thane khadi, world current affair, jagtik ghadamodi, world news, Chalu Ghadamodi 2025, Chalu Ghadamodi Marathi, Chalu Ghadamodi PDF Download, Chalu Ghadamodi Test Series, Chalu Ghadamodi Prashnottare, Mahatvachya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Sarav Prashna, Darrojchya Chalu Ghadamodi, Chalu Ghadamodi Marathi Masik, Talathi Chalu Ghadamodi 2025, Talathi Bharti Chalu Ghadamodi, Talathi Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, RRB Group D Chalu Ghadamodi Marathi, Railway Bharti Chalu Ghadamodi, RRB Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, Maharashtra Police Bharti Chalu Ghadamodi, Police Bharti Chalu Ghadamodi Prashnottare, Maharashtra Police Chalu Ghadamodi 2025, SSC GD Chalu Ghadamodi Marathit, SSC Bharti Chalu Ghadamodi, SSC Prashnsancha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Bharti Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Pariksha Chalu Ghadamodi, Vanrakshak Prashnapatrika Chalu Ghadamodi, Agniveer Bharti Chalu Ghadamodi 2025, Agniveer Spardha Pariksha Chalu Ghadamodi, Agniveer Sarav Prashna Chalu Ghadamodi, tcs chalu ghadamodi, ibps chalu ghadamodi, chalu Ghadamodi Marathi, current Affair marathi madhe, 2024 cha chalu Ghadamodi, police Bharti chalu Ghadamodi, police Bharti prashnasanch, police Bharti GK prashna, Mpsc chalu Ghadamodi, sarkari Naukri, sarkari job, sarkari yojna, Maharashtra cha chalu Ghadamodi, Maharashtra government yojna, PSI syllabus, PSI cutoff, police Bharti syllabus, police Bharti cutoff, police Bharti merit, MPSC Sathi book, MPSC Sathi pustak, police Bharti Sathi pustak, police Bharti magil prashnapatrika, MPSC previous years question papers, Mumbai police Bharti, Mumbai police Bharti Lekhi kadhi ahe, government GR, police Bharti result, MPSC result, SSC GD merit, sscgd syllabus, army Bharti merit, army Bharti result, UPSC Marathi, combine pariksha, talathi, talathi syllabus, talathi cutoff, talathi book list, talathi result, talathi merit, tcs mock test, tcs pattern, ibps pattern, tcs pyq, tcs sarav paper, tcs talathi paper, tcs pattern notes, tcs prashnasanch, tcs gk gs, tcs maths, tcs talathi, talathi jaga kiti ahe, saralseva exam, saralseva pariksha, saralseva result, zilha parishad Bharti, zilha parishad prashnapstrika, dinvishesh, Chalu Ghadamodi Marathi madhun, current Affair marathi madhe, headline-news, maharashtra-news, jhattpatt-batmya, pib, marathi batmya, government new channel, Pib, akashvani, the Hindu, Indian express, Loksatta, Lokmat, Dainik Bhaskar, sansad news, editorial, sampadkiya, vishleshan, Loksabha news, rajyasabha news, SSC GD notes, sscgd question papers, sscgd exam answer, results, SSC GD admit card, sscgd ground, exam centre, mpsc main answer writing, maharashtra police recruitment 2025, maharashtra police exam updates, maharashtra police bharti latest news, maharashtra police exam calendar 2025, maharashtra police exam syllabus pdf download, maharashtra police bharti exam pattern 2025, maharashtra police constable syllabus, physical test details maharashtra police, maharashtra police bharti admit card 2025, maharashtra police hall ticket download, maharashtra police exam admit card date, maharashtra police study material pdf, maharashtra police exam preparation tips, maharashtra police mock tests free, best books for maharashtra police exam, maharashtra police bharti previous year papers pdf, maharashtra police constable sample papers, maharashtra police si model question papers, maharashtra police eligibility criteria 2025, age limit for maharashtra police bharti, educational qualification maharashtra police, maharashtra police result 2025, maharashtra police merit list, maharashtra police exam cutoff marks, maharashtra police online application 2025, maharashtra police physical test details, document verification for maharashtra police bharti, maharashtra police recruitment 2024, maharashtra police exam calendar 2024, maharashtra police bharti exam pattern 2024, maharashtra police bharti admit card 2024, maharashtra police eligibility criteria 2024, maharashtra police result 2024, maharashtra police online application 2024, RRB Group D, Railway Group D, Railway Recruitment Board Group D, Railway Group D Exam, Railway Group Notification, Railway Group D Vacancy, Railway Group D Syllabus, Railway Group D Eligibility, Railway Group D Application, Railway Group D Admit Card, Railway Group D Result, Railway Group D Cut Off, Railway Group D Salary, Railway Group D Jobs, RRB Group D Study Material, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Mock Tests, RRB Group D Exam Pattern, current Affair, General Science, GK, GS, General Awareness, current affairs marathi , Mathematics, General Intelligence and reasoning, RRB chalu Ghadamodi, RRB Group D marathi notes, samanya vinyan, samanya, nyan, railway notes marathi madhe, railway pagar, pagar ani bhatta, railway bharti notes marathi, railway bhartichi tayari kashi karaychi, railway bharti magil varshanche prashnapatrika, railway bhartipyq, railway bharti prashnasanch, railway bharti test paper, railwetvnokrichi sandhi, railway job, railway bharticha syllabus, railway bharti pattern, railway bharti imp prashn, railway bhartila vicharle janare prashn, competitive exam, spardha parisha, railway bharti online class, railway bharti class, railway bharti chi tayari kashi karaychi, RRB Group D Syllabus, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Eligibility Criteria, RRB Group D Notification, RRB Group D Application, RRB Group D Admit Card, RRB Group D Result, RRB Group D Cut Off, RRB Group D Salary, RRB Group D Jobs, RRB Group D Coaching, RRB Group D Study Material, RRB Group D Mock Tests, Railway Group D Level 1, RRB Group D 2025, RRB Group D Level 1, RRB Group D Posts, RRB Group D Exam Pattern, RRB Group D Exam Date, RRB Group D Online Application, RRB Group D Previous Papers, RRB Group D Preparation Tips, RRB Group D Study Material, RRB Group D Coaching, RRB Group D Mock Tests, How to prepare for RRB Group D exam, RRB Group D exam syllabus 2025, RRB Group D eligibility criteria 2025, RRB Group D application form 2025, RRB Group D admit card download, RRB Group D result date 2025, RRB Group D cut off marks 2025, RRB Group D salary and allowances, Best books for RRB Group D exam, Online coaching for RRB Group D, Railway Group D , RRB Group D, Railway Jobs , Government Jobs, Railway Recruitment, RRB Group D Exam, Railway Group D Vacancy, RRB Group D Notification, Railway Group D Application, RRB Group D Salary, aajcha dinveshesh, suvichaar, jagtik dinveshsh, dinveshsh

Addition of 2 New Wetlands to India's Ramsar List

Subject : GS - पर्यावरण

प्रश्न) अलिकडेच छारी -धांड पाणथळ क्षेत्राचा रामसर यादीत समावेश करण्यात आला तर हे क्षेत्र कोणत्या राज्यात आहे ?

1. गुजरात

2. मध्यप्रदेश

3. महाराष्ट्र

4. गोवा

उत्तर : गुजरात

बातमी काय ?

• अलिकडेच, केंद्रीय पर्यावरण मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी भारताच्या रामसर यादीत 2 नव्या पाणथळ जागांच्या समावेशाची घोषणा केली आहे.

• याचबरोबर देशातील रामसर स्थळांची संख्या 98 स्थळांपर्यंत पोहोचली आहे.

भारताच्या रामसर यादीत समावेश केलेल्या 2 नव्या पाणथळ जागा कोणत्या ?

1. उत्तर प्रदेशातील एटा जिल्ह्यातील पटना पक्षी अभयारण्य

2. गुजरातमधील कच्छ जिल्ह्यातील छारी -धांड

🐦 पटना पक्षी अभयारण्य (Patna Bird Sanctuary) :

जिल्हा : एटा, उत्तर प्रदेश

• स्थापना : 1991

• क्षेत्रफळ : 108 हेक्टर (सुमारे 1 किमी²)

• उत्तर प्रदेशातील सर्वात लहान पक्षी अभयारण्य

वैशिष्ट्ये :

• सुमारे 3 लाख पक्ष्यांचे आगमन

• 300 पेक्षा जास्त प्रजाती

• 106 हून अधिक स्थलांतरित व निवासी पक्षी

🦩 छारी -धांड पाणथळ क्षेत्र ( Chhari Dhand Wetland Reserve)

• जिल्हा : गुजरातमधील कच्छ जिल्ह्या

• बन्नी गवताळ प्रदेश आणि रण ऑफ कच्छ यांच्या दरम्यान

• शब्दांचे अर्थ :

‣ ‘छरी’ म्हणजे खारट,

‣ ‘धांड’ म्हणजे उथळ पाणथळ जागा

पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये :

• मोसमी (Seasonal) वाळवंटी पाणथळ प्रदेश

• पावसाळ्यात दलदलीचे स्वरूप

• उत्तरवाहिनी नद्या व टेकड्यांमधून पाणीपुरवठा

पाणथळ क्षेत्र (जागा) म्हणजे काय ?

• पाणथळ जमीन ही अशी क्षेत्रे आहेत जिथे पाणी हे पर्यावरण आणि संबंधित वनस्पती आणि प्राणी जीवन नियंत्रित करणारे प्राथमिक घटक आहे.

• पाणथळ जमीन हे एक भूभाग आहे जेथे परिसंस्थेचा एक मोठा भाग कायमस्वरूपी किंवा वार्षिक पाण्याने भरलेला असतो किंवा काही हंगामासाठी त्यात बुडलेला असतो. अशा भागात जलीय वनस्पतीं मोठ्या प्रमाणात असतात.

पाणथळ क्षेत्र इतकी महत्त्वाची का असतात ?

• जलशुद्धीकरण, परिसंस्थांचे पुरापासून संरक्षण, जमिनीची धूप आटोक्यात ठेवणे, भूजल पुनर्भरण, पावसाच्या पाण्याबरोबर वाहून येणारा कचरा सामावून घेणे, त्यातील खनिजे विघटनाद्वारे मुक्त करून जीव-जंतूस उपलब्ध करून देणे, कार्बन डायऑक्साइड स्टोरी करणे अशी अतिमहत्त्वाचे कार्य करून पर्यावरणाचा समतोल पाणथळ क्षेत्रामुळे राखला जातो.

• त्याचबरोबर सृष्टि-वातावरण सौंदर्यात भर घालणे, पर्यटन स्थळे म्हणून आणि सामाजिक कार्यक्रमातही पाणथळ जागा महत्त्वाच्या ठरतात.

रामसर ठराव म्हणजे काय ?

रामसर स्थळ म्हणजे काय ?

• इराण मधील रामसर या शहरात 2 फेब्रुवारी 1971 रोजी जगभरातील पाणथळ जागांच्या संरक्षणासाठीच्या उपाययोजनांवर चर्चा करण्यासाठी एक परिषद भरवण्यात आली. या परिषदेतील ठरावाला रामसर ठराव म्हणून ओळखले जाते.

• या ठरावा अंतर्गत पाणथळ जागांचे संरक्षण करण्यासाठी एखादे क्षेत्र रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात येते.

• हा ठराव 1975 सालापासून अंमलात आला.

• भारताने हा करार 1 फेब्रुवारी 1982 रोजी स्वीकारला.

• स्थानिक आणि राष्ट्रीय कृतीच्या माध्यमातून तसेच आंतरराष्ट्रीय सहकार्याने सर्व पाणथळ जागांचे संवर्धन आणि विवेकी वापर करणे आणि त्यायोगे जगाचा शाश्वत विकास साधणे हे रामसर परिषदेचे मिशन आहे.

रामसर ठराव म्हणजे काय ?
रामसर स्थळ म्हणजे काय ?

• इराण मधील रामसर या शहरात २ फेब्रुवारी १९७१ रोजी जगभरातील पाणथळ जागांच्या संरक्षणासाठीच्या उपाययोजनांवर चर्चा करण्यासाठी एक परिषद भरवण्यात आली. या परिषदेतील ठरावाला रामसर ठराव म्हणून ओळखले जाते.
• या ठरावा अंतर्गत पाणथळ जागांचे संरक्षण करण्यासाठी एखादे क्षेत्र रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात येते.
• हा ठराव १९७५ सालापासून अंमलात आला.
• भारताने हा करार 1 फेब्रुवारी १९८२ रोजी स्वीकारला.
• स्थानिक आणि राष्ट्रीय कृतीच्या माध्यमातून तसेच आंतरराष्ट्रीय सहकार्याने सर्व पाणथळ जागांचे संवर्धन आणि विवेकी वापर करणे आणि त्यायोगे जगाचा शाश्वत विकास साधणे हे रामसर परिषदेचे मिशन आहे.

प्रश्न) भारतात किती रामसर स्थळे आहेत ?

उत्तर : 98 ( फेब्रुवारी 2026 पर्यंत)

प्रश्न) भारतात सर्वात जास्त रामसर स्थळे कोणत्या राज्यात आहे ?

उत्तर : तामिळनाडू

➜ तामिळनाडूमध्ये 20 रामसर स्थळे आहेत. (फेब्रुवारी 2026 पर्यंत)

प्रश्न) महाराष्ट्रात किती रामसर स्थळे आहेत ?

1. 3

2. 5

3. 7

4. 9

उत्तर : 3

1. लोणार सरोवर

2. नांदूर मध्यमेश्वर

3. ठाणे खाडी

प्रश्न) जागतिक पाणथळ क्षेत्र दिवस ( World Wetland Day) केव्हा असतो ?

उत्तर : 2 फेब्रुवारी

• इराण मधील रामसर या शहरात 2 फेब्रुवारी 1971 रोजी जगभरातील पाणथळ जागांच्या संरक्षणासाठीच्या उपाययोजनांवर चर्चा करण्यासाठी एक परिषद भरवण्यात आली. या परिषदेतील ठरावाला रामसर ठराव म्हणून ओळखले जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : रामसर करार

• रामसर करार (इराण) : 2 फेब्रुवारी 1971

• जागतिक पाणथळ क्षेत्र दिवस : 2 फेब्रुवारी

• भारतातील रामसर स्थळे : 98 (फेब्रुवारी 2026 पर्यंत)

• नवीन समावेश :

1. पटना पक्षी अभयारण्य (उत्तर प्रदेश)

2. छरी धांड (गुजरात)