What is PAIMANA Web Portal ?

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) PAIMANA वेब पोर्टल कोणत्या किमतीपेक्षा जास्त असलेल्या केंद्रीय पायाभूत प्रकल्पांचे निरीक्षण करते ?

1. ₹ 50 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

2. ₹ 150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

3. ₹ 250 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

4. ₹500 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

उत्तर : ₹150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

📰 बातमी काय ?

• सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) लोकसभेत PAIMANA वेब पोर्टलवरील अद्ययावत माहिती सादर केली. 

🌐 PAIMANA वेब पोर्टल म्हणजे काय ?

• PAIMANA (Project Assessment Infrastructure Monitoring and Analytics for Nation-Building) हे एक वेब-आधारित मॉनिटरिंग सिस्टम आहे.

• याचा उद्देश केंद्र सरकारच्या उच्च-मूल्य (₹150 कोटी+) पायाभूत सुविधा प्रकल्पांच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवणे हा आहे.

• हे पोर्टल पूर्वीच्या OCMS-2006 (Online Computerized Monitoring System) ची जागा घेते.

🏛️ PAIMANA वेब पोर्टल कोणत्या संस्थेने तयार केले ?

• हे पोर्टल सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (Ministry of Statistics and Programme Implementation) यांनी विकसित व व्यवस्थापित केले आहे.

• तसेच ते Department for Promotion of Industry and Internal Trade (DPIIT) यांच्या Integrated Project Monitoring Portal (IPMP) शी API द्वारे जोडलेले आहे.

⚙️ प्रमुख वैशिष्ट्ये :

🔹 One Data – One Entry तत्त्व :

• Integrated Project Monitoring Portal (IPMP) मधील माहिती API च्या माध्यमातून थेट PAIMANA मध्ये येते.

• यामुळे पुनरावृत्ती (Duplication) टाळली जाते.

🔹 उच्च-मूल्य प्रकल्पांचे निरीक्षण :

• हे पोर्टल ₹150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त किमतीच्या केंद्रीय पायाभूत प्रकल्पांचे डिजिटल निरीक्षण करते.

• सुमारे 17 मंत्रालयांमधील, ₹150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त किमतीचे प्रकल्प या प्रणालीखाली येतात.

🔹 रिअल-टाइम मॉनिटरिंग :

• संबंधित मंत्रालये व अंमलबजावणी संस्था प्रकल्प प्रगतीची माहिती डिजिटल पद्धतीने अद्ययावत करतात.

🔹 ॲाटो अपडेट :

• रस्ते, पेट्रोलियम, कोळसा अशा प्रमुख क्षेत्रांतील सुमारे 60% प्रकल्पांची माहिती स्वयंचलितपणे अद्ययावत (auto-updated) होते.

🎯 या पोर्टलचे महत्त्व :

• PAIMANA पोर्टलमुळे मोठ्या पायाभूत प्रकल्पांवर केंद्र सरकारला प्रभावी आणि सतत देखरेख ठेवता येते.

• प्रकल्पांची प्रगती रिअल-टाइम पद्धतीने उपलब्ध असल्यामुळे विलंब, खर्चवाढ किंवा अडचणी वेळेवर ओळखता येतात.

• यामुळे पारदर्शकता (Transparency) आणि जबाबदारी (Accountability) वाढते, तसेच प्रकल्प अंमलबजावणी अधिक कार्यक्षम होते.

• ही प्रणाली डिजिटल प्रशासनाच्या (Digital Governance) दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानली जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• PAIMANA → Project Monitoring Portal

• विकसित संस्था →सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय (MoSPI)

• प्रकल्प खर्च → ₹150 कोटी व त्यापेक्षा जास्त

• तत्त्व → One Data – One Entry

• स्वरूप → रिअल-टाइम डिजिटल मॉनिटरिंग

“My Village, Healthy Village”

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, महाराष्ट्र चालू घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, महाराष्ट्र शासनाने सुरू केलेलं “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” अभियान मुख्यतः कशावर आधारित आहे ?

1. आजार होऊ नयेत यासाठी प्रतिबंधक उपाय

2. नवीन रुग्णालये उभारणे

3. उपचारकेंद्रित आरोग्य सेवा

4. आरोग्य विमा विस्तार

उत्तर : आजार होऊ नयेत यासाठी प्रतिबंधक उपाय

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” या राज्यव्यापी अभियानास मंजुरी दिली असून ते १ एप्रिल ते ३१ मार्च या कालावधीत राज्यभर राबविण्यात येणार आहे.

🏥 “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” अभियान नेमकं काय आहे ?

• “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” ही केवळ आरोग्य विभागाची योजना नसून लोकसहभागावर आधारित ग्रामीण आरोग्य चळवळ आहे.

• गावपातळीवर नागरिकांचे आरोग्यमान उंचावणे, आरोग्यदायी सवयी रुजवणे आणि उपचारांपेक्षा आजार टाळण्यावर भर देणे हा या अभियानाचा मूलभूत विचार आहे.

🎯 प्रमुख उद्दिष्टे :

• या अभियानाअंतर्गत गावांमध्ये संसर्गजन्य व असंसर्गजन्य आजारांचे प्रमाण कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित केले जाईल.

• माता-बाल आरोग्य सुधारणा, कुपोषण कमी करणे आणि सुरक्षित पाणी व स्वच्छता सुविधा उपलब्ध करणे हे महत्त्वाचे घटक असतील.

• यासोबतच सांडपाणी व्यवस्थापन, जीवनशैलीजन्य आजारांवर नियंत्रण आणि मानसिक आरोग्याविषयी जनजागृती यांनाही प्राधान्य दिले जाईल.

🏛️ “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” अभियान अंमलबजावणीची रचना :

• या अभियानासाठी राज्य, विभाग, जिल्हा, तालुका आणि ग्रामपंचायत स्तरावर समित्या स्थापन करण्यात येणार आहेत.

• राज्यस्तरीय समितीचे अध्यक्ष आरोग्यमंत्री असतील, 

• तर सार्वजनिक आरोग्य विभागाचे प्रधान सचिव यांच्या अध्यक्षतेखाली कृती समिती कार्यरत राहील.

• आरोग्य विभागाच्या निकषांनुसार गावांचे मूल्यमापन केले जाईल.

📊 मूल्यमापन व प्रोत्साहन :

• एकूण गुणांपैकी 70% पेक्षा अधिक गुण मिळविणाऱ्या गावांना “आरोग्यसंपन्न गाव” म्हणून घोषित केले जाईल.

• अशा गावांना स्मृतिचिन्ह, प्रमाणपत्र आणि रोख पारितोषिक देऊन गौरविण्यात येईल.

💰 आर्थिक तरतूद :

• या अभियानासाठी सुमारे ₹80.75 कोटी निधीस मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली आहे.

🌿 “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव” अभियानाचे व्यापक महत्त्व :

• या निर्णयामुळे ग्रामीण आरोग्य व्यवस्थेला नवी दिशा मिळेल.

• सरकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि नागरिक यांच्या समन्वयातून आरोग्य सुधारणा अधिक शाश्वत करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

• ही योजना “आरोग्यदायी महाराष्ट्र” घडविण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानली जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• अभियान → “माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव”

• राज्य : महाराष्ट्र

• कालावधी → १ एप्रिल – ३१ मार्च

• भर → प्रतिबंधक आरोग्य (Preventive Healthcare)

• निधी → ₹80.75 कोटी

• स्वरूप → लोकसहभागावर आधारित ग्रामीण आरोग्य चळवळ

Network Readiness Index

Subject : GS - निर्देशांक (Index)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक (NRI) 2025 संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हा अहवाल संयुक्त राष्ट्र संघाकडून प्रकाशित केला जातो.

2. हा निर्देशांक फक्त इंटरनेट वेगावर आधारित असतो.

3. हा निर्देशांक देश माहिती व दळणवळण तंत्रज्ञान आधारित विकास मोजतो.

4. यात फक्त विकसित देशांचा समावेश असतो.

उत्तर : हा निर्देशांक देश माहिती व दळणवळण तंत्रज्ञान आधारित विकास मोजतो.

📰 बातमी काय ?

• फेब्रुवारी 2026 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक 2025 अहवालानुसार भारताने 4 स्थानांची प्रगती करत जागतिक स्तरावर 45 वे स्थान मिळवले आहे.

🌐 नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक (NRI) म्हणजे काय ?

• Network Readiness Index (NRI) हा जागतिक स्तरावरील निर्देशांक आहे,

✍️ जो एखादा देश माहिती व दळणवळण तंत्रज्ञान (ICT) चा वापर करून -

• आर्थिक वाढ

• नवोपक्रम (Innovation)

• शासन कार्यक्षमता

• सामाजिक विकास - किती प्रभावीपणे साध्य करतो हे मोजतो.

🤔 नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक (NRI) कोण प्रकाशित करतो ?

• नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक (NRI) अहवाल पोर्तुलान्स इन्स्टिट्यूट ( Portulans Institute) प्रकाशित करते.

• ही संस्था वॉशिंग्टन डीसी येथील स्वतंत्र, संशोधन आणि शैक्षणिक संस्था आहे.

🏗️ नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांकात देशांचे मूल्यांकन कसे केले जाते ?

👉 ब्रॉडबँड कनेक्शन, AI संशोधन उत्पादन, डिजिटल व्यापार, कायदे आणि बाजार प्रमाण यासह 53 निर्देशकांचा वापर देशांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केला जातो. 

✍️ नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक मूल्यांकन पुढील 4 मुख्य स्तंभांवर आधारित आहे :

1) तंत्रज्ञान (Technology) : 

• डिजिटल पायाभूत सुविधा, इंटरनेट प्रवेश, भविष्यातील तंत्रज्ञान.

2) लोक (People) :

• डिजिटल कौशल्ये, समावेशकता, कार्यबलाची तयारी.

3) शासन (Governance) :

• नियमावली, सायबर सुरक्षा, विश्वास व धोरणात्मक वातावरण.

4) परिणाम (Impact) : 

• आर्थिक, सामाजिक व पर्यावरणीय परिणाम.

🇮🇳 नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक 2025 मध्ये भारताची कामगिरी : 

• या अहवालानुसार भारताने 4 स्थानांची सुधारणा करत जागतिक स्तरावर 45वे स्थान मिळवले आहे.

• भारताचा गुणसंख्या (Score) देखील वाढला असून 2024 मध्ये (100 पैकी) 53.63 वरून 2025 मध्ये (100 पैकी) 54.43 पर्यंत सुधारणा झाली आहे.

1) भारताचा जागतिक स्तरावर प्रथम क्रमांक - 

✍️ भारताने खालील निर्देशकांमध्ये जागतिक स्तरावर प्रथम क्रमांक मिळवला आहे :

• दूरसंचार सेवांमधील वार्षिक गुंतवणूक

• कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) विषयक वैज्ञानिक प्रकाशने

• ICT सेवा निर्यात

• ई-कॉमर्स कायदे

2) मजबूत पायाभूत सुविधा : दुसरा क्रमांक

✍️ भारताने खालील निर्देशकांमध्ये जागतिक स्तरावर दुसरा क्रमांक मिळवला आहे :

• FTTH / बिल्डिंग इंटरनेट सदस्यता

• देशांतर्गत मोबाइल ब्रॉडबँड इंटरनेट ट्रॅफिक

• आंतरराष्ट्रीय इंटरनेट बँडविड्थ

3) बाजारपेठेचा आकार : तिसरा क्रमांक

• भारत देशांतर्गत डिजिटल बाजारपेठेच्या आकारात तिसऱ्या क्रमांकावर आहे,

• जे त्याच्या मोठ्या आणि डिजिटलदृष्ट्या सक्रिय ग्राहकवर्गाचे द्योतक आहे.

🎯 या प्रगतीचे महत्त्व : 

• भारताची डिजिटल पायाभूत सुविधा मजबूत होत आहे.

• AI व डिजिटल व्यापार क्षेत्रात जागतिक स्पर्धात्मकता वाढत आहे.

• डिजिटल अर्थव्यवस्था राष्ट्रीय विकासाचा मुख्य आधार बनत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : नेटवर्क रेडिनेस निर्देशांक

• NRI 2025 → भारत 45 वा क्रमांक

• गुणसंख्या → 54.43 (100 पैकी)

• प्रकाशित संस्था → पोर्तुलान्स इन्स्टिट्यूट

• मूल्यांकन → 127 देश

• स्तंभ → तंत्रज्ञान, लोक, शासन, परिणाम

• प्रथम क्रमांक → AI प्रकाशने, ICT निर्यात, दूरसंचार गुंतवणूक, ई-कॉमर्स कायदे

Kyasanur Forest Disease

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) क्यासानूर वन रोग (KFD) संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हा डासांद्वारे पसरणारा विषाणूजन्य रोग आहे.

2. हा मानवातून मानवात थेट पसरतो.

3. हा टिक (किडा) चावल्यामुळे होणारा विषाणूजन्य रक्तस्रावी ताप आहे.

4. यावर पूर्ण प्रभावी प्रतिजैविक (Antibiotic) उपचार उपलब्ध आहेत.

उत्तर : हा टिक (किडा) चावल्यामुळे होणारा विषाणूजन्य रक्तस्रावी ताप आहे.

📰 बातमी काय ?

• भारताने क्यासानूर वन रोगाविरुद्ध (Kyasanur Forest Disease) विकसित केलेल्या पूर्णपणे स्वदेशी लसीच्या पहिल्या टप्प्यातील (Phase I) मानवी क्लिनिकल चाचण्या सुरू केल्या आहेत.

🧪 क्यासानूर वन रोगाविरुद्ध लस कोणी तयार केली ?

• क्यासानूर वन रोगाविरुद्ध लस Indian Council of Medical Research (ICMR) यांच्या नेतृत्वाखाली विकसित करण्यात आली आहे.

• यामुळे भारताच्या स्थानिक (Endemic) रोगांवरील स्वदेशी संशोधन क्षमतेला बळ मिळाले आहे.

🦠 क्यासानूर वन रोग म्हणजे काय ?

🦠 What is Kyasanur Forest Disease ?

• क्यासानूर वन रोग (Kyasanur Forest Disease) हा टिकद्वारे पसरणारा विषाणूजन्य रक्तस्रावी ताप (Viral Haemorrhagic Fever) आहे.

• हा रोग प्रथम कर्नाटकातील क्यासानूर जंगलात आढळला होता.

• यामध्ये रुग्णाला तीव्र ताप, अशक्तपणा आणि काही वेळा जीवघेणे गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात.

🌍 क्यासानूर वन रोग कुठे आढळतो ?

• क्यासानूर वन रोग (Kyasanur Forest Disease) हा प्रामुख्याने पश्चिम घाट (Western Ghats) परिसरात आढळतो.

✍️ हा प्रामुख्याने पुढील 5 राज्यांत आढळून येतो -

1. महाराष्ट्र

2. गोवा

3. कर्नाटक

4. केरळ

5. तमिळनाडू

🕷️ संसर्ग कसा होतो ? (Transmission) 

• हा रोग मुख्यतः हार्ड टिक (Hemaphysalis Spinigera) या किड्याच्या चाव्यामुळे पसरतो.

• संक्रमित प्राण्यांच्या, विशेषतः माकडांच्या संपर्कातूनही मानवांना संसर्ग होऊ शकतो.

• मानवातून मानवात थेट संसर्ग होत नाही.

उष्मायन कालावधी (Incubation Period) म्हणजे काय ?

👉 रोगजंतू शरीरात प्रवेश केल्यानंतर, पहिली लक्षणे दिसेपर्यंतचा कालावधी.

• उदा., जर एखादा विषाणू आज शरीरात गेला आणि 5 दिवसांनी ताप आला,

• तर तो 5 दिवसांचा कालावधी म्हणजे उष्मायन कालावधी.

🤒 क्यासानूर वन रोगाची लक्षणे कोणती ?

• रोगाचा उष्मायन कालावधी (Incubation Period) साधारण 3–8 दिवसांचा असतो.

👉 प्राथमिक लक्षणे :

• अचानक तीव्र ताप

• थंडी वाजणे

• डोकेदुखी

• स्नायू दुखणे

• उलट्या

• पचनसंस्थेचे त्रास

• काही रुग्णांमध्ये रक्तस्रावाची लक्षणे दिसू शकतात.

दुसरा टप्पा : 

• सुमारे 10–20% रुग्णांमध्ये दुसरा टप्पा दिसतो,

• ज्यामध्ये - हातपाय थरथरणे (Tremors), मानसिक गोंधळ ही लक्षणे दिसतात.

• या रोगात मृत्यूदर (Case Fatality Rate) सुमारे 3–10% आहे; वेळेवर उपचार न मिळाल्यास तो वाढू शकतो.

💊 उपचार (Treatment) : 

• या रोगावर सध्या कोणताही विशिष्ट विषाणूरोधी (Antiviral) औषधोपचार उपलब्ध नाही.

• उपचार मुख्यतः सहाय्यक (Supportive Care) स्वरूपाचे असतात:

• द्रवपदार्थ उपचार (Fluid Therapy)

• ऑक्सिजन सहाय्य

• रक्तदाब नियंत्रण

• दुय्यम संसर्गावर उपचार

🎯 या लसीचे महत्त्व :

• स्थानिक (Endemic) रोगावर स्वदेशी लस

• पश्चिम घाटातील संवेदनशील भागासाठी संरक्षण

• सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेला बळकटी मिळेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Kyasanur Forest Disease

• क्यासानूर वन रोग → टिकद्वारे पसरणारा विषाणूजन्य रक्तस्रावी ताप

• प्रथम ओळख → क्यासानूर जंगल, कर्नाटक

• प्रसार क्षेत्र → पश्चिम घाट

• वाहक (Vector) → टिक(किडा) (Hemaphysalis Spinigera) 

• मानव ते मानव संसर्ग → होत नाही

• उष्मायन कालावधी → 3–8 दिवस

• मृत्यूदर → 3–10%

• लस बनवली → ICMR नेतृत्वाखाली

Agni-3 Missile

Subject : GS - संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘अग्नी-3’ क्षेपणास्त्र संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हे लघु पल्ल्याचे क्षेपणास्त्र आहे.

2. हे मध्यम ते दीर्घ पल्ल्याचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र आहे

3. हे फक्त पाणबुडीवरून डागले जाणारे क्षेपणास्त्र आहे.

4. हे फक्त पारंपरिक वॉरहेड वाहून नेऊ शकते.

उत्तर : हे मध्यम ते दीर्घ पल्ल्याचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र आहे

📰 बातमी काय ?

• भारताने ओडिशातील चांदीपूर येथील एकात्मिक चाचणी केंद्रावरून( Integrated Test Range Chandipur) ‘अग्नी-3’ या मध्यम पल्ल्याचे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राची (Intermediate-Range Ballistic Missile ) यशस्वी चाचणी केली.

• या चाचणीद्वारे क्षेपणास्त्राची कार्यान्वित सज्जता (operational readiness) आणि तांत्रिक क्षमता पुन्हा एकदा सिद्ध झाली.

🚀 अग्नी-3 म्हणजे काय ? 

• अग्नी-3 हे मध्यम ते दीर्घ पल्ल्याचे (Intermediate-Range) बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र आहे,

• जे सुमारे 3,000 किमी पर्यंत लक्ष्य भेदू शकते.

• हे भारताच्या भू-आधारित आण्विक प्रतिबंधक व्यवस्थेचा (India’s Land-Based Nuclear Deterrent) महत्त्वाचा भाग आहे.

• भारताच्या संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटना (DRDO) ने ‘अग्नी-3’ हे मिसाईल बनवले केले आहे.

🎯 यामागील उद्दिष्ट (Aim) :

🔹 विश्वासार्ह किमान प्रतिबंध (Credible Minimum Deterrence) :

• भारताची आण्विक नीती “Credible Minimum Deterrence” या तत्त्वावर आधारित आहे.

• म्हणजेच आवश्यक तेवढीच पण प्रभावी संरक्षण क्षमता राखणे.

🔹 दुसऱ्या प्रहाराची क्षमता (Second-Strike Capability) :

• जर भारतावर प्रथम हल्ला झाला,

• तरीही प्रत्युत्तर देण्याची क्षमता राखणे — ही Second-Strike संकल्पना आहे.

⚙️ ‘अग्नी-3’ मिसाईल चे तांत्रिक वैशिष्ट्ये :

• प्रकार : Intermediate-Range Ballistic Missile (IRBM)

• मारक क्षमता : सुमारे 3,000 किमी

• इंधन : दोन टप्प्यांचे (Two-Stage) Solid Fuel

• मार्गदर्शन प्रणाली : प्रगत Inertial Navigation System

• वॉरहेड क्षमता : पारंपरिक किंवा आण्विक

• लॉन्च प्लॅटफॉर्म : रोड-मोबाईल लॉन्चर

🛡️ धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance)

• भारताची प्रतिबंधक ताकद (Deterrence Power) वाढत आहे.

• अग्नी-3 ची सुमारे 3,000 किमी मारक क्षमता असल्यामुळे भारताला दूरच्या प्रदेशांपर्यंत पोहोचता येते.

• याचा अर्थ असा की, कोणताही संभाव्य शत्रू (Adversary) भारतावर हल्ला करण्यापूर्वी दोनदा विचार करेल.

• कारण भारताकडे प्रत्युत्तर देण्याची सक्षम आणि लांब पल्ल्याची क्षमता आहे —

• यालाच प्रतिबंधक ताकद (Deterrence) म्हणतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अग्नी-3 मिसाईल

• अग्नी-3 → मध्यम पल्ल्याचे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र (Intermediate-Range Ballistic Missile – IRBM)

• मारक क्षमता → सुमारे 3,000 किमी

• विकसित संस्था → संरक्षण संशोधन व विकास संघटना (DRDO)

• कार्यान्वित नियंत्रण → स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांड (Strategic Forces Command)

• इंधन प्रकार → दोन टप्प्यांचे घन इंधन (Two-Stage Solid Fuel)

• मार्गदर्शन प्रणाली → जडत्वीय मार्गदर्शन प्रणाली (Inertial Navigation System)

• आण्विक नीती संकल्पना → विश्वासार्ह किमान प्रतिबंध (Credible Minimum Deterrence)

• भूमिका → भू-आधारित आण्विक प्रतिबंधक क्षमता (Land-Based Nuclear Deterrent)

Indian scientists develop Photo-Capacitor

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय शास्त्रज्ञांनी बनवलेल्या ‘फोटो-कॅपेसिटर’ (Photo-Capacitor) संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. हे केवळ बॅटरीसारखे कार्य करते.

2. हे उपकरण फक्त सौर ऊर्जा निर्माण करते, साठवणूक करत नाही.

3. हे ऊर्जा निर्मिती आणि साठवणूक वेगवेगळ्या यंत्रणेत करते.

4. हे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा पकडून त्याच युनिटमध्ये साठवते.

उत्तर : हे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा पकडून त्याच युनिटमध्ये साठवते.

📰 बातमी काय ?

• भारतीय शास्त्रज्ञांनी असे एक अभिनव उपकरण विकसित केले आहे जे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा निर्माण करते आणि ती त्याच यंत्रणेमध्ये साठवते.

• हे संशोधन Centre for Nano and Soft Matter Sciences (CeNS), बेंगळुरू येथे विकसित करण्यात आले असून ते Department of Science and Technology (DST) अंतर्गत कार्यरत आहे.

🔬 पारंपरिक सौर ऊर्जा सिस्टीम पेक्षा ही नविन सिस्टीम वेगळी कशी ? 

• साधारणपणे सौर ऊर्जा सिस्टीममध्ये दोन वेगवेगळे भाग असतात -

1) सोलर पॅनल – ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी

2) बॅटरी – ऊर्जा साठवण्यासाठी

• यामुळे - 

• सिस्टीम (प्रणाली) मोठी होते

• खर्च वाढतो

• ऊर्जा हस्तांतरणात नुकसान होते

👉 यावर उपाय म्हणून एकाच उपकरणात दोन्ही कामे करणारी प्रणाली विकसित करण्यात आली.

⚙️ वापरलेले नविन तंत्रज्ञान :  

• भारतीय शास्त्रज्ञांनी असे एक अभिनव उपकरण विकसित केले आहे जे सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा निर्माण करते आणि ती त्याच यंत्रणेमध्ये साठवते.

• या तंत्रज्ञानाला “फोटो-कॅपेसिटर” असे नाव देण्यात आले आहे.

• या फोटो-कॅपेसिटरमध्ये विशेष प्रकारचे Nickel–Cobalt Oxide (NiCo₂O₄) नॅनोवायर्स वापरण्यात आले आहेत.

• ही नॅनोवायर्स कोणत्याही Binder शिवाय थेट Nickel Foam वर तयार किंवा वाढवली जातात.

• ही वाढ Hydrothermal Process नावाच्या साध्या व नियंत्रित रासायनिक प्रक्रियेने केली जाते.

• जेव्हा या नॅनोवायर्स निकेल फोम (Nickel Foam) वर वाढतात, तेव्हा त्या एक छिद्रयुक्त (porous) आणि विद्युतवाहक त्रिमितीय (3D) जाळी तयार करतात.

✍️ ही रचना दोन महत्त्वाची कामे करते - 

1) सूर्यप्रकाश प्रभावीपणे शोषते

2) निर्माण झालेली विद्युत ऊर्जा तात्काळ साठवते

👉 म्हणजेच, ऊर्जा निर्माण आणि साठवणूक एकाच ठिकाणी होते.

📊 “फोटो-कॅपेसिटर” टेक्नॉलॉजी का महत्त्वाची ?

• यात इलेक्ट्रोडची कामगिरीही प्रभावी आढळली आहे.

• सूर्यप्रकाशात त्याची Capacitance वाढते, म्हणजे तो अधिक ऊर्जा साठवू शकतो.

• हजारो वेळा चार्ज–डिस्चार्ज केल्यानंतरही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते.

• वेगवेगळ्या प्रकाश परिस्थितीतही तो स्थिरपणे कार्य करतो.

👍 यामुळे हे तंत्रज्ञान दीर्घकालीन आणि व्यवहार्य (practical) ठरते.

🔌 उपयोग – “फोटो-कॅपेसिटर” भविष्यात कुठे वापरता येईल ?

📱 पोर्टेबल उपकरणे :

• उदा. मोबाईल फोन, पॉवर बँक

➡️ सूर्यप्रकाशात ठेवल्यास स्वतः चार्ज होऊ शकतात.

⌚ वेअरेबल उपकरणे :

• उदा. स्मार्ट वॉच, फिटनेस बँड

➡️ चालताना/बाहेर फिरताना सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा साठवू शकतात.

🌾 ऑफ-ग्रिड वापर :

• उदा. दुर्गम गावातील सेन्सर, शेतीतील लहान उपकरणे

➡️ वीज नसतानाही सौर ऊर्जेवर चालू शकतात.

🔋 स्वयंचलित चार्जिंग प्रणाली :

• उदा. हवामान मोजणारे उपकरण, रस्त्यावरील सेन्सर

➡️ वेगळ्या बॅटरीशिवाय स्वतः चार्ज होतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• फोटो-कॅपेसिटर → ऊर्जा निर्माण + साठवणूक एकत्र

• विकसित संस्था → CeNS, बेंगळुरू

• नोडल एजन्सी → Department of Science and Technology

• वापरलेले साहित्य → NiCo₂O₄ नॅनोवायर्स

• प्रक्रिया → Hydrothermal Method

• उपयोग → Portable / Wearable / Off-Grid Systems

• संकल्पना → Integrated Solar Harvesting + Storage

Formation and Promotion of 10,000 FPOs Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) चर्चेत असलेल्या “10,000 शेतकरी उत्पादक संस्थांची (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन ” योजने संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ही केंद्र व राज्य संयुक्त निधीची योजना आहे.

2. ही पूर्णपणे राज्य सरकारची योजना आहे.

3. ही पूर्णपणे केंद्र सरकारद्वारे वित्तपुरवठा केलेली योजना आहे.

4. ही केवळ सहकारी संस्थांसाठी लागू आहे.

उत्तर : ही पूर्णपणे केंद्र सरकारद्वारे वित्तपुरवठा केलेली योजना आहे.

📰 बातमी काय ?

• 1 जानेवारी, 2026 पर्यंत, '10,000 FPO ची स्थापना आणि प्रोत्साहन' या केंद्रीय क्षेत्र योजनेअंतर्गत नोंदणीकृत एकूण 56.32 लाख शेतकऱ्यांपैकी 21.96 लाख महिला शेतकरी आहेत.

• कृषी आणि शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री रामनाथ ठाकूर यांनी राज्यसभेत एका लेखी उत्तरात ही माहिती दिली.

परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• भारत सरकारने 29 फेब्रुवारी 2020 रोजी सुरू केलेल्या 10,000 Farmer Producer Organisations (FPOs) स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट पूर्ण केले आहे.

• देशभरात 10,000 FPO स्थापन झाले असून त्यामध्ये सुमारे 21.96 लाख महिला शेतकऱ्यांचा सहभाग आहे.

• ही योजना लहान व सीमांत शेतकऱ्यांना एकत्र आणून त्यांचे उत्पन्न वाढवण्यावर केंद्रित आहे.

🌾 शेतकरी उत्पादक संस्था (FPO) म्हणजे काय ?

✍️ Farmer Producer Organisation (FPO) म्हणजे शेतकऱ्यांची नोंदणीकृत संस्था/कंपनी जी :

• एकत्रितपणे शेतीमाल उत्पादन करते

• प्रक्रिया (Processing) करते

• आणि बाजारात थेट विक्री करते

👍 एकट्या शेतकऱ्याऐवजी 300–1000 शेतकरी एकत्र आल्यास त्यांची बाजारातील ताकद वाढते.

🏛️ “10,000 शेतकरी उत्पादक संस्थांची (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन ” योजना काय आहे ?

• ही एक केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme) आहे.

• म्हणजे संपूर्ण आर्थिक भार केंद्र सरकार उचलते.

✍️ योजनेचा मुख्य उद्देश म्हणजे - 

• शेतकरी संघटनांना बळकट करणे

• बाजारपेठेपर्यंत थेट पोहोच मिळवून देणे

• कर्ज, इनपुट्स, तंत्रज्ञान आणि मूल्यसाखळी (value chain) मजबूत करणे

🏢 अंमलबजावणी संस्था :

✍️ ही योजना खालील संस्थांमार्फत राबवली जाते :

• Small Farmers’ Agribusiness Consortium (SFAC)

• National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD)

• National Cooperative Development Corporation

• National Agricultural Cooperative Marketing Federation of India (NAFED)

💰 आर्थिक सहाय्य – कसे मिळते ?

✍️ सरकार FPO ला तीन प्रकारे आर्थिक मदत देते :

1) व्यवस्थापन व मार्गदर्शन सहाय्य : 

• प्रति FPO सुमारे ₹ 18 लाख (3 वर्षांसाठी).

2) इक्विटी अनुदान (Equity Grant) :

• ₹ 15 लाखांपर्यंत (प्रत्येक शेतकरी ₹2,000 मर्यादा)

3) कर्ज हमी (Credit Guarantee) :

• ₹ 2 कोटींपर्यंतच्या प्रकल्प कर्जावर हमी.

🌾 महत्त्वाची वैशिष्ट्ये :

🔹 क्लस्टर व कमोडिटी दृष्टिकोन : 

• FPO विशिष्ट पिकावर आधारित तयार केले जातात.

• उदा., एखादा जिल्हा हळदीसाठी प्रसिद्ध असल्यास त्या जिल्ह्यातील FPO हळदी उत्पादनावर केंद्रित असतो.

• हे एक जिल्हा एक उत्पादन (One District One Product) संकल्पनेशी संलग्न आहे,

• ज्यामुळे उत्पादन ते विक्री साखळी मजबूत होते.

🔹 बाजारपेठ जोडणी (Market Linkage) : 

• FPO ला थेट बाजाराशी जोडले जाते.

• यामध्ये भारतीय राष्ट्रीय कृषी सहकारी विपणन महासंघ (National Agricultural Cooperative Marketing Federation of India-NAFED) महत्त्वाची भूमिका बजावते.

• यामुळे दलालांवरील अवलंबित्व कमी होते आणि शेतकऱ्यांना चांगली किंमत मिळते.

🔹 क्षमता विकास (Capacity Building) :

• शेतकऱ्यांना व्यवस्थापन, लेखा व विपणन याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

• हे प्रशिक्षण पुढील संस्थांमार्फत दिले जाते:

‣ Bankers Institute of Rural Development (BIRD)

‣ LINAC

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• योजनेचे नाव : “10,000 शेतकरी उत्पादक संस्थांची (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन ” योजना

• योजना प्रकार → केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme)

• सुरुवात → 29 फेब्रुवारी 2020

• उद्दिष्ट → 10,000 FPO

• महिला सहभाग → 21.96 लाख

• आर्थिक मदत → ₹18 लाख + ₹15 लाख Equity + ₹2 कोटी Credit Guarantee

• लाभार्थी → लहान व सीमांत शेतकरी (≈86%)

What is Kavach 4.0

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय रेल्वेच्या ‘कवच 4.0’ प्रणालीबाबत खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ही परदेशातून आयात केलेली सुरक्षा प्रणाली आहे.

2. ही भारताची स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणाली आहे.

3. ती फक्त मेट्रो रेल्वेसाठी वापरली जाते.

4. ती फक्त सिग्नलिंग मॉनिटर करते, वेग नियंत्रण करत नाही.

उत्तर : ही भारताची स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणाली आहे.

📰 बातमी काय ?

• भारतीय रेल्वेने एका दिवसात विक्रमी 472.3 रूट किमी ‘कवच 4.0’ प्रणाली चालू केली.

• ही आतापर्यंतची एका दिवसातील आणि महिन्यातील सर्वाधिक अंमलबजावणी आहे.

• यामुळे एकूण 1,306.3 रूट किमी वर कवच 4.0 प्रणाली लागू झाली असून ती पश्चिम, उत्तर आणि पूर्व-मध्य रेल्वेसह पाच रेल्वे झोनमध्ये कार्यरत आहे.

🚆 कवच (Kavach) म्हणजे काय ?

• कवच ही भारताची स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणाली (Automatic Train Protection System) आहे.

• ती 2012 पासून ट्रेन टक्कर टाळण्याची व्यवस्था (Train Collision Avoidance System) म्हणून विकसित झाली आणि नंतर तिला ‘कवच’ (अर्थ – संरक्षण कवच) असे नाव देण्यात आले.

🔹 कवच 4.0 काय आहे ?

• कवच 4.0 ही या प्रणालीची सर्वात प्रगत (Advanced) आवृत्ती आहे.

• ही पूर्वीच्या आवृत्त्यांवर आधारित सुधारित तंत्रज्ञानासह विकसित करण्यात आली आहे.

⚙️ कवच 4.0 ची रचना व उपयुक्तता :

🔹 भारतीय परिस्थितीस अनुरूप : 

• भारताच्या उच्च घनतेच्या (High-Density) आणि बहु-लाइन रेल्वे नेटवर्कसाठी (Multi-Line Railway Network) डिझाइन

• विद्यमान सिग्नलिंग व इंटरलॉकिंग प्रणालीशी सुसंगत

• जलद प्रतिसाद (Faster Response) व अधिक विश्वसनीयता

🛰️ तांत्रिक आधार :

👉 या कवच प्रणालीमध्ये पुढील तंत्रज्ञानांचा समावेश आहे - 

• मायक्रोप्रोसेसर

• Global Positioning System (GPS)

• रेडिओ कम्युनिकेशन

✍️ ही प्रणाली ट्रेनची स्थिती, वेग आणि सिग्नल स्थिती सतत मॉनिटर करते.

🛑 कवच प्रणाली सुरक्षा कार्ये (Safety Functions) :

🚦 Signal Passing at Danger (SPAD) टाळते

🚄 जास्त वेग (Overspeeding) नियंत्रित करते

🚨 टक्कर होण्याची शक्यता असल्यास स्वयंचलित ब्रेक लावते

🌫 कमी दृश्यमानता किंवा खराब हवामानात सुरक्षित संचालन सुनिश्चित करते

🚧 चुकीच्या दिशेने हालचाल (Wrong-Direction Movement) असल्यास इशारा देते

🚦 लेव्हल क्रॉसिंग गेट स्थितीची माहिती देते

🏅 सुरक्षा मानक :

• कवच प्रणाली Safety Integrity Level (SIL)-4 या सर्वोच्च आंतरराष्ट्रीय रेल्वे सुरक्षा मानकांनुसार विकसित आहे.

• तिला Research Designs and Standards Organisation (RDSO) ची मान्यता आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : कवच 4.0

• कवच → स्वदेशी Automatic Train Protection system

• सुरुवात → 2012 (TCAS म्हणून)

• नवीन आवृत्ती → Kavach 4.0

• विक्रमी अंमलबजावणी → 472.3 रूट किमी (एका दिवसात)

• एकूण कव्हरेज → 1,306.3 रूट किमी

• सुरक्षा स्तर → Safety Integrity Level (SIL)-4

• मान्यता संस्था → RDSO