Project HANUMAN

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे, मानव–वन्यजीव संघर्ष कमी करण्यासाठी ‘प्रोजेक्ट HANUMAN’ कोणत्या राज्याने सुरू केला ?

1. आंध्र प्रदेश

2. कर्नाटक

3. महाराष्ट्र

4. ओडिशा

उत्तर : आंध्र प्रदेश

📰 बातमी काय ?

• आंध्र प्रदेश सरकारने ‘प्रोजेक्ट HANUMAN’ सुरू केला.

• या उपक्रमाचा उद्देश मानव–वन्यजीव संघर्ष (Human–Wildlife Conflict) कमी करणे हा आहे.

🧐 प्रोजेक्ट HANUMAN म्हणजे काय ?

• प्रोजेक्ट HANUMAN म्हणजे Healing and Nurturing Units for Monitoring, Aid and Nursing of Wildlife.

• आंध्र प्रदेश सरकारचा हा एक राज्यस्तरीय उपक्रम आहे, ज्याचा उद्देश वन्यजीवांचे बचाव (Rescue), उपचार (Treatment), पुनर्वसन (Rehabilitation) आणि निरीक्षण (Monitoring) करणे तसेच जंगलाजवळील लोकांचे संरक्षण करणे हा आहे.

⚙️ या प्रकल्पात नेमकं काय केलं जाणार आहे ?

 1) वाहने - या प्रकल्पाअंतर्गत वन्यजीवांशी संबंधित घटना घडल्यास त्वरित प्रतिसाद देण्यासाठी 100 वाहने तैनात केली जातील, ज्यामध्ये रॅपिड रिस्पॉन्स युनिट्स आणि वन्यजीव अ‍ॅम्ब्युलन्सचा समावेश आहे.

2) बचाव व उपचार केंद्रे - जखमी किंवा अडचणीत सापडलेल्या प्राण्यांसाठी विशाखापट्टणम, राजमहेंद्रवरम, तिरुपती आणि बिरलूट येथे बचाव व उपचार केंद्रे स्थापन केली जातील.

3) ‘वज्र’ टीम - गाव पातळीवर ‘वज्र’ (Vajra – Wildlife Rakshak) टीम तयार केल्या जातील, ज्या साप पकडणे किंवा लहान वन्यजीव घटनांवर नियंत्रण ठेवतील.

4) AI - याशिवाय, Artificial Intelligence (AI) चा वापर करून प्राण्यांची हालचाल ट्रॅक केली जाईल आणि ते गावाजवळ आल्यास आधीच सूचना दिली जाईल.

4) HANUMAN App - ‘HANUMAN App’ द्वारे लोकांना घटना नोंदवता येतील आणि प्रशासनाशी संपर्क साधता येईल.

💰 नुकसानभरपाई आणि विशेष उपाय : 

• या प्रकल्पाअंतर्गत वन्यजीव हल्ल्यांमध्ये मृत्यू झाल्यास ₹10 लाख आणि जखमी झाल्यास ₹2 लाख नुकसानभरपाई दिली जाईल.

• पाळीव जनावरांच्या नुकसानीसाठी बाजारभावानुसार भरपाई दिली जाईल.

• तसेच, हत्तींच्या संघर्षप्रवण भागात प्रशिक्षित कुमकी हत्ती (Kumki Elephants) वापरून वन्य हत्तींचे कळप नियंत्रित केले जातील.

🤝 समन्वय (Coordination) :

या प्रकल्पात विविध विभाग एकत्र काम करणार आहेत —

• वन विभाग

• पोलिस

• कृषी विभाग

• महसूल विभाग

• पंचायत राज विभाग

🌍 HANUMAN प्रकल्प का महत्त्वाचा आहे ?

• हा उपक्रम दोन महत्त्वाच्या गोष्टी साध्य करतो -

1. जंगलाजवळ राहणाऱ्या लोकांचे संरक्षण

2. जखमी किंवा भटक्या वन्यजीवांचे संरक्षण आणि पुनर्वसन

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रोजेक्ट HANUMAN

• प्रोजेक्ट HANUMAN → आंध्र प्रदेश सरकारचा उपक्रम

• पूर्ण रूप → Healing and Nurturing Units for Monitoring, Aid and Nursing of Wildlife

• उद्देश → मानव–वन्यजीव संघर्ष कमी करणे

• ‘वज्र’ टीम → गाव पातळीवरील वन्यजीव रक्षक पथके

• तंत्रज्ञान → कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित निरीक्षण + HANUMAN अ‍ॅप

• समन्वय → वन, पोलिस, कृषी, महसूल, पंचायत राज विभाग

Who has been appointed as the new Governor of Maharashtra?

Subject : GS - राज्यशास्त्र - राज्यपाल

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्राचे विद्यमान राज्यपाल कोण आहेत ?

1. श्री सी. पी. राधाकृष्णन

2. श्री. जिष्णूदेव वर्मा

3. श्री. रमेश बैस

4. श्री. भगतसिंह कोश्यारी

उत्तर श्री. जिष्णूदेव वर्मा

• 10 मार्च 2026 पासून श्री. जिष्णू देव वर्मा (Jishnu Dev Varma) हे महाराष्ट्राचे विद्यमान राज्यपाल म्हणून कार्यरत आहेत. 

• त्यांनी महाराष्ट्राचे 22 वे राज्यपाल म्हणून पदभार स्वीकारला.

• श्री. जिष्णू देव वर्मा हे त्रिपुराच्या माणिक्य राजघराण्यातील सदस्य आहेत.

• यापूर्वी त्यांनी तेलंगणाचे राज्यपाल म्हणूनही काम पाहिले आहे.

📖 राज्याच्या राज्यपालांशी संबंधित घटनात्मक तरतुदी : 

• राज्यपाल हे घटक राज्याच्या कार्यकारी मंडळाचे प्रमुख व राज्य विधिमंडळाचे अंग असतात.

• राज्यपाल हे राज्यस्तरावर नामधारी प्रमुख आहेत तर मुख्यमंत्री हे वास्तव कार्यकारी प्रमुख आहेत.

• कलम 153 : नुसार प्रत्येक राज्याला एक राज्यपाल असेल.

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣  7 वी घटना दुरुस्ती कायदा, 1956 ने एकाच व्यक्तीची दोन किंवा अधिक राज्यांकरीता राज्यपाल म्हणून नेमणूक करण्यास संमती प्रदान करण्यात आली आहे.

• कलम 154 : नुसार राज्याचा कार्यकारी अधिकार राज्यपालाच्या हाती असेल.

• कलम 155 : राज्यपालांची नेमणूक राष्ट्रपतीं मार्फत केली जाईल.

• कलम 156 : राज्यपालाचा पदावधी

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ राष्ट्रपतींची मर्जी असेपर्यंत राज्यपाल पद धारण करतात.

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ साधारणता राज्यपालांचा कार्यकाळ 5 वर्षांचा असतो.

कलम 157 : राज्यपाल पदासाठी पात्रता 

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ राज्यपाल हे भारतीय नागरिक असावे, 

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣  त्यांचे वय 35 वर्षे पूर्ण असावे.

कलम 158 : राज्यपाल पदाच्या शर्ती 

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ राज्यपाल संसद किंवा राज्य विधिमंडळाचे सदस्य असणार नाही.

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ राज्यपाल कोणतेही लाभाचे पद धारण करणार नाही.

कलम 159 : शपथ व प्रतिज्ञा

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ उच्च न्यायालयाचे (हायकोर्टचे) मुख्य न्यायाधीश किंवा त्यांच्या गैरहजेरीत ज्येष्ठतम न्यायाधीश राज्यपालांना शपथ देतात.

कलम 161 : न्याय विषयक ( क्षमादान करण्याचा) अधिकार

लोकनेते यशवंतराव चव्हाण जयंती 

Yashwantrao Chavan Birth Anniversary

आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार यशवंतराव चव्हाण यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती, महाराष्ट्राचा इतिहास  

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) यशवंतराव चव्हाण यांनी खालीलपैकी कोणते पुस्तक लिहिले आहे ? 

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती, मुंबई पोलीस भरती 2017)

1. सह्याद्रीचे वारे

2. ऋणानुबंध 

3. कृष्णाकाठ

4. वरील पैकी सर्व

उत्तर : वरील पैकी सर्व

महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांबद्दल महत्त्वाची माहिती : 

• यशवंतराव चव्हाण हे स्वातंत्र्यसैनिक, सहकारी नेते आणि समाजसेवक होते.

• 'सामान्य माणसाचा नेता' (लोकनेते) म्हणून ते लोकांमध्ये लोकप्रिय होते.

जन्म आणि शिक्षण : 

• यशवंतराव चव्हाण यांचा जन्म 12 मार्च 1914 रोजी सातारा जिल्ह्यातील देवराष्ट्रे गावी एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात झाला. 

• त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कराड येथे झाले,

• तर उच्च शिक्षण त्यांनी कोल्हापूर व पुणे येथे घेतले.

• त्यांनी पुणे येथून कायद्याची पदवी घेतली. 

भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यातील योगदान : 

• 1932 च्या सविनय कायदेभंगाच्या आंदोलनादरम्यान ब्रिटीश पोलिसांनी त्यांना अटक केली. 

• 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनात यशवंतराव चव्हाण सामील झाले. 

• सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीत त्यांनी महत्त्वाची कामगिरी बजावली.

• भूमिगत राहून सातारा चळवळीला मदत करताना ब्रिटीश पोलिसांनी त्यांना पुन्हा पकडले.

यशवंतराव चव्हाण यांची राजकीय कारकीर्द : 

• यशवंतराव चव्हाण हे महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री होते.

• यशवंतराव चव्हाण हे 28 जुलै 1979 ते 14 जानेवारी 1980 या काळात भारताचे उपपंतप्रधान ही होते.

• त्याचबरोबर त्यांनी केंद्र सरकारमध्ये अनेक महत्त्वाचे पदे भूषविली.

मृत्यू :

• 25 नोव्हेंबर 1984 रोजी यशवंतराव चव्हाण यांचे दिल्लीत निधन झाले.

• यशवंतराव चव्हाण यांचे समाधीस्थळ कराड येथे, कृष्णा-कोयना नदीच्या प्रीतीसंगम या ठिकाणी आहे. 

यशवंतराव चव्हाण यांनी लिहिलेली पुस्तके :  

• सह्याद्रीचे वारे

• ऋणानुबंध 

• कृष्णाकाठ

• भूमिका

Jal Mahotsav 2026

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘जल महोत्सव 2026’ हे अभियान कोणत्या योजनेअंतर्गत राबविले जाते ?

1. स्वच्छ भारत अभियान

2. नमामि गंगे अभियान

3. जल जीवन मिशन

4. अमृत योजना

उत्तर : जल जीवन मिशन

📰 बातमी काय ?

• जल शक्ती मंत्रालयाने गुजरात येथून जल महोत्सव 2026 अभियानाची सुरुवात 8 मार्च (आंतरराष्ट्रीय महिला दिन) रोजी केली.

• हा दिवस “सुजलाम शक्ती दिवस” म्हणून साजरा करण्यात आला.

जल महोत्सव 2026 म्हणजे काय ?

• मंत्रालय - जल महोत्सव हा जल शक्ती मंत्रालयाच्या पेयजल व स्वच्छता विभागाचा (Department of Drinking Water and Sanitation) एक महत्त्वाचा उपक्रम आहे, जो दरवर्षी 8 ते 22 मार्च दरम्यान साजरा केला जातो.

• मुख्य उद्देश - या अभियानाचा मुख्य उद्देश म्हणजे ग्रामीण भागात पाणी व्यवस्थापनात लोकसहभाग वाढवणे आणि पाणी संवर्धनाला प्रोत्साहन देणे, विशेषतः जल जीवन मिशन अंतर्गत.

• घोषणा - "गावचा उत्सव, देशाचा महोत्सव" या घोषणेखाली हे अभियान राबविण्यात येत आहे.

⚙️ या अभियानात नेमकं काय केलं जातं ?

• या अभियानाची सुरुवात “जल अर्पण दिवस” ने होते.

• या दिवशी गावातील पाणीपुरवठा यंत्रणा औपचारिकपणे ग्रामपंचायती आणि पाणी समित्यांकडे (VWSC) सोपवली जाते.

• यानंतर गावांमध्ये “जल बंधन” आणि “जल संकल्प” यांसारखे उपक्रम घेतले जातात.

👉 जल बंधन म्हणजे पाणी स्रोतांशी भावनिक नातं जोडण्याचा प्रयत्न

👉 जल संकल्प म्हणजे पाणी वाचवण्याची सामूहिक शपथ

• ग्रामपंचायत स्तरावर “जल चौपाल” आयोजित केली जाते, जिथे लोक पाण्याबाबत चर्चा करतात.

• शाळांमध्ये पाण्याची गुणवत्ता तपासण्याचे प्रात्यक्षिक (Water Testing) दाखवले जाते.

👩‍🔬 महिलांची भूमिका (Sujalam Shakti) :

• या अभियानात महिलांना विशेष महत्त्व दिले गेले आहे.

• सुमारे 24 लाख महिला Field Testing Kits वापरून पाण्याची गुणवत्ता तपासत आहेत.

• महिला पंप ऑपरेटर, स्वयं सहाय्यता गट (SHG) आणि ग्राम जल समितीतील महिला प्रतिनिधी यांची भूमिका अधोरेखित केली जाते.

🌍 हा उपक्रम कसा राबवला जातो ?

हे अभियान चार स्तरांवर राबवला जातो :

1. राष्ट्रीय स्तर

2. राज्य स्तर

3. जिल्हा स्तर

4. ग्रामपंचायत स्तर

👉 यामुळे संपूर्ण देशभर एकसंध पद्धतीने काम केले जाते

🎯 व्यापक उद्देश (Vision) : ‘सुजल ग्राम’

• जल महोत्सवाचा उद्देश ग्रामपंचायतींच्या माध्यमातून पाणी व्यवस्थापनात जनभागीदारी अधिक वाढवणे आणि ग्रामीण भारतात शाश्वत पाणी वापर तसेच ‘सुजल ग्राम’ निर्माण करण्यासाठी देशव्यापी जनचळवळ उभी करणे हा आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : जल महोत्सव

• जल महोत्सव → 8 ते 22 मार्च (वार्षिक अभियान)

• सुरुवात → 8 मार्च (महिला दिन) – सुजलाम शक्ती दिवस

• योजना → जल जीवन मिशन

• घोषणा → "गावचा उत्सव, देशाचा महोत्सव"

• फोकस → 

1. पाणी व्यवस्थापनात जनभागीदारी अधिक वाढवणे

2. पाणी संवर्धनाला प्रोत्साहन देणे

No Smoking Day

Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 2026 या वर्षी धूम्रपान निषेध दिन केव्हा पाळला गेला ?

1. 2 मार्च

2. 11 मार्च

3. 26 मार्च

4. 2 एप्रिल

उत्तर : 11 मार्च

धूम्रपान निषेध दिन केव्हा पाळला गेला ?

• दरवर्षी मार्च महिन्याच्या दुसऱ्या बुधवारी धूम्रपान निषेध दिन पाळला जातो.

• 2026 या वर्षी धूम्रपान निषेध दिन 11 मार्च रोजी पाळला गेला.

धूम्रपान निषेध दिन का पाळला जातो ?

धूम्रपान निषेध दिनाचा मुख्य उद्देश कोणता ?

• या दिवसाचा मुख्य उद्देश धूम्रपान करणाऱ्यांना धूम्रपान सोडण्यास प्रोत्साहित करणे आणि तंबाखूच्या हानिकारक परिणामांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे हा आहे.

• हा दिवस निरोगी जीवनशैली स्वीकारण्याची आणि तंबाखूच्या व्यसनापासून मुक्त होण्याची एक महत्त्वाची संधी प्रदान करतो.

• संशोधनातून असे दिसून आले आहे की या मोहिमेमुळे दहापैकी एका धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीला यशस्वीरित्या धूम्रपान सोडण्यास मदत झाली आहे.

धूम्रपान निषेध दिन पहिल्यांदा कोठे आणि केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• धूम्रपान निषेध दिन ही जागरूकता मोहीम म्हणून पहिल्यांदा 1984 मध्ये युनायटेड किंग्डममध्ये सुरू करण्यात आली. 

धूम्रपानाचे दुष्परिणाम कोणते ? 

(Harmful Effects of Smoking)

• कर्करोग : धूम्रपानामुळे फुफ्फुसे, तोंड, घसा, मूत्रपिंड, मूत्राशय आणि इतर अवयवांचा कर्करोग होतो.

• हृदयरोग : धूम्रपानामुळे हृदयरोग, स्ट्रोक आणि उच्च रक्तदाबाचा धोका वाढतो.

• फुफ्फुसांचे आजार : क्रॉनिक ब्राँकायटिस आणि एम्फिसीमा सारखे फुफ्फुसांचे आजार होतात.

• इतर आरोग्य समस्या : धूम्रपानामुळे मधुमेह, ऑस्टियोपोरोसिस, वंध्यत्व आणि इतर आरोग्य समस्यांचा धोका देखील वाढतो.

धूम्रपान सोडणे शक्य आहे का ? 

हो

धूम्रपान सोडणे आव्हानात्मक असू शकते, परंतु धूम्रपान सोडणे शक्य आहे. 

• शारीरिक हालचाल (Physical Activity) : नियमित व्यायाम धूम्रपान करण्याची इच्छा कमी करण्यास मदत करू शकतो.

• सल्लामसलत (Counseling) : वैयक्तिक किंवा गट समुपदेशन प्रेरणा प्रदान करू शकते.

• औषधोपचार आणि थेरपी (Medication and Therapy) : निकोटीन रिप्लेसमेंट थेरपी (Nicotine Replacement Therapy) आणि इतर औषधे सोडण्यास मदत करू शकतात.

सरकारचे पाऊल : 

• भारत सरकारने तंबाखूच्या हानिकारक परिणामांबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी अशा उत्पादकांवर धूम्रपानाच्या दुष्परिणामांबद्दल माहिती देणे बंधनकारक केले आहे. 

• त्याचप्रमाणे तेथे Helpline Number देणे बंधनकारक केले आहे. 

JOINT EXERCISE 'DHARMA GUARDIAN' 

Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे आयोजित करण्यात आलेल्या ‘धर्म गार्डियन’ (Dharma Guardian) लष्करी सरावाबाबत खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा :

1. भारत – अमेरिका

2. भारत – जपान

3. भारत – ऑस्ट्रेलिया

4. भारत – फ्रान्स

उत्तर : भारत – जपान

📰 बातमी काय ?

• भारत आणि जपान यांच्यातील संयुक्त लष्करी सराव ‘धर्म गार्डियन’ (Dharma Guardian) चे 7वे संस्करण उत्तराखंडमधील चौबटिया येथे पार पडले.

• हा सराव भारतीय सेना आणि जपान ग्राउंड सेल्फ-डिफेन्स फोर्स (JGSDF) यांच्यात आयोजित केला जातो.

‘धर्म गार्डियन’ सरावाचा मुख्य उद्देश : 

• ‘धर्म गार्डियन’ हा भारत आणि जपान यांच्यातील संयुक्त लष्करी सराव आहे, ज्याचा मुख्य उद्देश दोन्ही देशांच्या सैन्यामधील समन्वय (Coordination) आणि एकत्रित काम करण्याची क्षमता वाढवणे हा आहे.

• 👉 हा सराव भारत आणि जपानमध्ये आलटून-पालटून (Alternately) आयोजित केला जातो

⚙️ या सरावात नेमकं काय केलं जातं ? 

• या सरावात सैनिकांना अर्ध-शहरी भागात (Semi-Urban Area) ऑपरेशन कसे करायचे याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

• सैनिक प्रथम तात्पुरता बेस (Temporary Operating Base) तयार करतात आणि परिसराची माहिती गोळा करतात (ISR – Intelligence, Surveillance, Reconnaissance).

• यानंतर संशयित भागांमध्ये शोध मोहीम (Cordon and Search Operation) राबवली जाते आणि वाहन तपासणी (Check Posts) केली जाते.

• काही वेळा हेलिकॉप्टरद्वारे सैनिकांना उतरवून (Heliborne Operations) कारवाई केली जाते आणि घरांमध्ये घुसून कारवाई करण्याचे (House Intervention) प्रशिक्षण दिले जाते.

🎯 कोण सहभागी होते ?

• भारताकडून → लडाख स्काऊट्स (Ladakh Scouts)

• जपानकडून → 32वा इन्फंट्री रेजिमेंट (32nd Infantry Regiment)

🌍 हा सराव का महत्त्वाचा आहे ?

✍️हा सराव भारत-जपान संरक्षण सहकार्याचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

🤝 या सरावामुळे - 

• दोन्ही देशांमधील विश्वास वाढतो

• आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर शिकता येतो

• संयुक्त कारवाई (Joint Operations) अधिक प्रभावी होते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• धर्म गार्डियन → भारत – जपान संयुक्त लष्करी सराव

• 2026 → 7 वे संस्करण

• ठिकाण → चौबटिया, उत्तराखंड

• फोकस → अर्ध-शहरी भागात युद्ध प्रशिक्षण

Best Airport at Arrivals Award

Subject : GS - पुरस्कार, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'एअरपोर्ट कौन्सिल इंटरनॅशनल (ACI) वर्ल्ड' तर्फे जाहीर करण्यात आलेल्या 'एअरपोर्ट सर्व्हिस क्वालिटी (ASQ) अवॉर्ड्स 2025' मध्ये जागतिक स्तरावर 'बेस्ट एअरपोर्ट एट अराइव्हल्स' (Best Airport at Arrivals) हा बहुमान सलग दुसऱ्या वर्षी कोणत्या भारतीय विमानतळाने पटकावला आहे ?

1. इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, दिल्ली

2. मंगळुरू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, मंगळुरू

3. चौधरी चरण सिंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, लखनौ

4. छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, मुंबई

उत्तर : मंगळुरू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ

बातमी काय ? 

• मंगळुरू विमानतळाने सलग दुसऱ्या वर्षी (2024 आणि 2025) जागतिक स्तरावर 'बेस्ट एअरपोर्ट एट अराइव्हल्स' हा बहुमान जिंकला. 

• 2 सप्टेंबर 2026 रोजी इस्तांबुल (तुर्कस्तान) येथे होणाऱ्या ASQ पुरस्कार सोहळ्यात हे पुरस्कार औपचारिकपणे प्रदान केले जातील.

पुरस्कारा बद्दल थोडक्यात माहिती : 

• पुरस्काराचे नाव : एअरपोर्ट सर्व्हिस क्वालिटी (ASQ) अवॉर्ड्स २०२५

• आयोजक : एअरपोर्ट कौन्सिल इंटरनॅशनल (ACI) वर्ल्ड

• निकष : हा पुरस्कार प्रवाशांच्या प्रत्यक्ष अभिप्रायावर (Real-time Passenger Feedback) आधारित असतो, ज्यात इमिग्रेशन, बॅगेज डिलिव्हरी आणि टर्मिनल सुविधांचे मूल्यमापन केले जाते.

🏛️ मंगळुरू विमानतळ मालकी : 

• हे विमानतळ मूळतः भारतीय विमानतळ प्राधिकरण (Airports Authority of India - AAI) च्या मालकीचे आहे.

👨‍💼 मंगळुरू विमानतळ संचालन आणि व्यवस्थापन : 

• भारत सरकारने हे विमानतळ 50 वर्षांच्या करारावर (Lease) अदानी समूहाच्या (Adani Group) 'अदानी एअरपोर्ट होल्डिंग्स लिमिटेड' (AAHL) कडे सोपवले आहे.

• अदानी समूह या विमानतळाचे संचालन, व्यवस्थापन आणि विकास पाहत आहे.

एअरपोर्ट कौन्सिल इंटरनॅशनल बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• एअरपोर्ट कौन्सिल इंटरनॅशनल (ACI) वर्ल्ड ही जगभरातील विमानतळांच्या हितसंबंधांचे प्रतिनिधित्व करणारी एकमेव जागतिक व्यापार संस्था आहे. 

• 1991 मध्ये स्थापन झालेली ही संस्था विमानतळ व्यवस्थापनात व्यावसायिक उत्कृष्टतेला चालना देण्याचे आणि सुरक्षित, कार्यक्षम आणि पर्यावरणास पूरक हवाई वाहतूक प्रणाली सुनिश्चित करण्याचे काम करते. 

🏛️ मुख्यालय : याचे मुख्यालय कॅनडातील मॉन्ट्रियल (Montreal) येथे आहे.

महत्त्वाचे कार्यक्रम :

विमानतळ सेवा गुणवत्ता (ASQ) : 

• हा प्रवाशांच्या समाधानाचा मापन करणारा जगातील आघाडीचा कार्यक्रम आहे, ज्याद्वारे दरवर्षी उत्कृष्ट विमानतळांना पुरस्कार दिले जातात.

कार्बन मान्यता (Airport Carbon Accreditation) : 

• पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी विमानतळांनी कार्बन उत्सर्जन कमी करावे यासाठी हा कार्यक्रम राबवला जातो.

प्रमुख कामे :

• विमानतळांच्या सुरक्षिततेसाठी आणि सुरक्षिततेसाठी मानके ठरवणे, धोरणात्मक सल्ला देणे आणि जागतिक हवाई वाहतूक आकडेवारी प्रसिद्ध करणे ही याची मुख्य कामे आहेत.

RBI injects ₹50,000 Crore into Banking System

Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मार्च 2026 मध्ये रिझर्व्ह बँकेने (RBI) अ‍ॅडव्हान्स टॅक्स भरण्यामुळे बँकिंग प्रणालीमध्ये तरलता (Liquidity) वाढवण्यासाठी कोणत्या साधनाचा वापर केला ?

1. रोख राखीव प्रमाण (Cash Reserve Ratio)

2. वैधानिक तरलता प्रमाण (Statutory Liquidity Ratio)

3. मुक्त बाजार व्यवहार (Open Market Operations)

4. बँक दर (Bank Rate)

उत्तर : मुक्त बाजार व्यवहार (Open Market Operations)

📰 बातमी काय ?

• Reserve Bank of India ने बँकिंग प्रणालीमध्ये तरलता वाढवण्यासाठी 1 लाख कोटी रुपयांचे OMO खरेदी (OMO Purchase) जाहीर केले.

• हे दोन टप्प्यांमध्ये (प्रत्येकी ₹50,000 कोटी) केले जाणार असून, अ‍ॅडव्हान्स टॅक्स भरण्यामुळे निर्माण होणारी तरलतेची (पैशांची) कमतरता (Liquidity Crunch) भरून काढणे हा उद्देश आहे.

🧐 OMO म्हणजे नेमकं काय आणि ते कसं काम करतं ?

• मुक्त बाजार व्यवहार (Open Market Operations – OMO) हे चलनविषयक धोरणातील (Monetary Policy) एक महत्त्वाचे परिमाणात्मक साधन (Quantitative Tool) आहे.

👉 यात RBI सरकारी रोखे (Government Securities – G-Secs) खरेदी किंवा विक्री करून बाजारातील पैशांचा पुरवठा नियंत्रित करते

👉 कसं काम करतं ते समजून घ्या:

जर RBI बँकांकडून सरकारी रोखे खरेदी करते, तर

→ बँकांना पैसे मिळतात

→ बँकिंग प्रणालीमध्ये तरलता (Liquidity) वाढते.

→ म्हणजे लोकांना कर्ज देण्यासाठी बँकांकडे पैसा वाढतो.

• उदाहरणार्थ- 

RBI ने ₹50,000 कोटींचे रोखे खरेदी केले, तर तेवढे पैसे बँकिंग प्रणालीमध्ये येतात

👉 उलट, जर RBI रोखे विकते, तर

→ बँकांकडून पैसे RBI कडे जातात

→ तरलता कमी होते

→ म्हणजे लोकांना कर्ज देण्यासाठी बँकांकडे पैसा कमी शिल्लक राहतो.

👉 म्हणजेच

• रोखे खरेदी = पैसा वाढतो (Expansionary)

• रोखे विक्री = पैसा कमी होतो (Contractionary)

📊 RBI ने आत्ता OMO का वापरला ?

• मार्च महिन्यात कंपन्या अ‍ॅडव्हान्स टॅक्स भरतात, त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात पैसा बँकिंग प्रणालीतून सरकारकडे जातो.

👉 अंदाजे 2 लाख कोटी रुपये बाजारातून बाहेर जातात.

यामुळे:

• बँकांकडे कर्ज देण्यासाठी पैसा कमी पडतो

• बाजारात तरलतेची कमतरता निर्माण होते

👉 म्हणून RBI आधीच OMO द्वारे पैसा बाजारात टाकते, जेणेकरून ही कमतरता भरून निघेल

⚙️ OMO चे प्रकार : 

• OMO 2 प्रकारे केले जातात:

1) स्थायी व्यवहार (Outright OMO) -

• RBI कायमस्वरूपी रोखे खरेदी किंवा विक्री करते

• उदा. सध्याचे 1 लाख कोटी खरेदी

2) तात्पुरते व्यवहार (LAF – Liquidity Adjustment Facility)

• अल्प मुदतीच्या तरलता (पैसा) नियंत्रणासाठी Repo आणि Reverse Repo वापरले जातात.

🌍 मुक्त बाजार व्यवहार (Open Market Operations – OMO) का महत्त्वाचं आहे ?

OMO मुळे RBI ला व्याजदर न बदलता बाजारातील तरलता (पैसा) नियंत्रित करता येते.

यामुळे:

• महागाई (Inflation) नियंत्रणात ठेवता येते

• आर्थिक वाढ (Growth) टिकवता येते

• बँकिंग प्रणाली स्थिर राहते

🔗 संबंधित संकल्पना : 

✍️ Reserve Bank of India, मुक्त बाजार व्यवहार (OMO) व्यतिरिक्त CRR आणि SLR सारखी इतर साधनेही वापरते.

1) Cash Reserve Ratio (CRR) → बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींचा (NDTL) जो ठराविक हिस्सा रोख स्वरूपात RBI कडे ठेवावा लागतो, त्याला CRR म्हणतात.

2) Statutory Liquidity Ratio (SLR) → बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींचा (पैसे) जो हिस्सा तरल मालमत्तेच्या स्वरूपात स्वतःकडे ठेवावा लागतो, त्याला SLR म्हणतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• मुक्त बाजार व्यवहार → Open Market Operations (OMO)

• OMO → चलनविषयक धोरणाचे परिमाणात्मक साधन

• RBI → सरकारी रोखे खरेदी/विक्री करते

• सरकारी रोखे खरेदी → तरलता वाढते (Expansionary Policy)

• सरकारी रोखे विक्री → तरलता कमी होते (Contractionary Policy)