RBI injects ₹50,000 Crore into Banking System

Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मार्च 2026 मध्ये रिझर्व्ह बँकेने (RBI) अ‍ॅडव्हान्स टॅक्स भरण्यामुळे बँकिंग प्रणालीमध्ये तरलता (Liquidity) वाढवण्यासाठी कोणत्या साधनाचा वापर केला ?

1. रोख राखीव प्रमाण (Cash Reserve Ratio)

2. वैधानिक तरलता प्रमाण (Statutory Liquidity Ratio)

3. मुक्त बाजार व्यवहार (Open Market Operations)

4. बँक दर (Bank Rate)

उत्तर : मुक्त बाजार व्यवहार (Open Market Operations)

📰 बातमी काय ?

• Reserve Bank of India ने बँकिंग प्रणालीमध्ये तरलता वाढवण्यासाठी 1 लाख कोटी रुपयांचे OMO खरेदी (OMO Purchase) जाहीर केले.

• हे दोन टप्प्यांमध्ये (प्रत्येकी ₹50,000 कोटी) केले जाणार असून, अ‍ॅडव्हान्स टॅक्स भरण्यामुळे निर्माण होणारी तरलतेची (पैशांची) कमतरता (Liquidity Crunch) भरून काढणे हा उद्देश आहे.

🧐 OMO म्हणजे नेमकं काय आणि ते कसं काम करतं ?

• मुक्त बाजार व्यवहार (Open Market Operations – OMO) हे चलनविषयक धोरणातील (Monetary Policy) एक महत्त्वाचे परिमाणात्मक साधन (Quantitative Tool) आहे.

👉 यात RBI सरकारी रोखे (Government Securities – G-Secs) खरेदी किंवा विक्री करून बाजारातील पैशांचा पुरवठा नियंत्रित करते

👉 कसं काम करतं ते समजून घ्या:

जर RBI बँकांकडून सरकारी रोखे खरेदी करते, तर

→ बँकांना पैसे मिळतात

→ बँकिंग प्रणालीमध्ये तरलता (Liquidity) वाढते.

→ म्हणजे लोकांना कर्ज देण्यासाठी बँकांकडे पैसा वाढतो.

• उदाहरणार्थ- 

RBI ने ₹50,000 कोटींचे रोखे खरेदी केले, तर तेवढे पैसे बँकिंग प्रणालीमध्ये येतात

👉 उलट, जर RBI रोखे विकते, तर

→ बँकांकडून पैसे RBI कडे जातात

→ तरलता कमी होते

→ म्हणजे लोकांना कर्ज देण्यासाठी बँकांकडे पैसा कमी शिल्लक राहतो.

👉 म्हणजेच

• रोखे खरेदी = पैसा वाढतो (Expansionary)

• रोखे विक्री = पैसा कमी होतो (Contractionary)

📊 RBI ने आत्ता OMO का वापरला ?

• मार्च महिन्यात कंपन्या अ‍ॅडव्हान्स टॅक्स भरतात, त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात पैसा बँकिंग प्रणालीतून सरकारकडे जातो.

👉 अंदाजे 2 लाख कोटी रुपये बाजारातून बाहेर जातात.

यामुळे:

• बँकांकडे कर्ज देण्यासाठी पैसा कमी पडतो

• बाजारात तरलतेची कमतरता निर्माण होते

👉 म्हणून RBI आधीच OMO द्वारे पैसा बाजारात टाकते, जेणेकरून ही कमतरता भरून निघेल

⚙️ OMO चे प्रकार : 

• OMO 2 प्रकारे केले जातात:

1) स्थायी व्यवहार (Outright OMO) -

• RBI कायमस्वरूपी रोखे खरेदी किंवा विक्री करते

• उदा. सध्याचे 1 लाख कोटी खरेदी

2) तात्पुरते व्यवहार (LAF – Liquidity Adjustment Facility)

• अल्प मुदतीच्या तरलता (पैसा) नियंत्रणासाठी Repo आणि Reverse Repo वापरले जातात.

🌍 मुक्त बाजार व्यवहार (Open Market Operations – OMO) का महत्त्वाचं आहे ?

OMO मुळे RBI ला व्याजदर न बदलता बाजारातील तरलता (पैसा) नियंत्रित करता येते.

यामुळे:

• महागाई (Inflation) नियंत्रणात ठेवता येते

• आर्थिक वाढ (Growth) टिकवता येते

• बँकिंग प्रणाली स्थिर राहते

🔗 संबंधित संकल्पना : 

✍️ Reserve Bank of India, मुक्त बाजार व्यवहार (OMO) व्यतिरिक्त CRR आणि SLR सारखी इतर साधनेही वापरते.

1) Cash Reserve Ratio (CRR) → बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींचा (NDTL) जो ठराविक हिस्सा रोख स्वरूपात RBI कडे ठेवावा लागतो, त्याला CRR म्हणतात.

2) Statutory Liquidity Ratio (SLR) → बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींचा (पैसे) जो हिस्सा तरल मालमत्तेच्या स्वरूपात स्वतःकडे ठेवावा लागतो, त्याला SLR म्हणतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• मुक्त बाजार व्यवहार → Open Market Operations (OMO)

• OMO → चलनविषयक धोरणाचे परिमाणात्मक साधन

• RBI → सरकारी रोखे खरेदी/विक्री करते

• सरकारी रोखे खरेदी → तरलता वाढते (Expansionary Policy)

• सरकारी रोखे विक्री → तरलता कमी होते (Contractionary Policy)

Krantijyoti Savitri Bai Phule

• भारताच्या स्त्री शिक्षणाची गंगोत्री, क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले यांना पुण्यतिथी दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास- महाराष्ट्रातील समाजसुधारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म कोणत्या गावी झाला ? 

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती, सातारा पोलीस भरती 2021, 2023) 

1. कराड

2. वाई

3. अंग

4. नायगाव

उत्तर : नायगाव (सातारा जिल्हा) 

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• जन्म : क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी सातारा जिल्ह्याच्या खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे झाला.

• 1840 मध्ये त्यांचा विवाह ज्योतिबा फुले यांच्याशी झाला.

• लग्नानंतर ज्योतिबांनी त्यांना घरीच शिक्षण द्यायला सुरुवात केली.

• 1848 रोजी जोतिराव फुले यांनी पुण्याच्या बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात मागासवर्गीय मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली. आणि सावित्रीबाई फुले त्या शाळेच्या पहिल्या शिक्षिका व मुख्याध्यापिका झाल्या.

• क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले भारताच्या पहिल्या शिक्षिका व मुख्याध्यापिका झाल्या.

• 1852 मध्ये सावित्रीमाईंनी महिलांच्या हक्कांबद्दल जागरुकता निर्माण करण्यासाठी महिला सेवा मंडळ सुरू केले.

• 1863 साली जोतीराव-सावित्रीबाईंनी गंजपेठेतील राहत्या घरात विधवा स्त्रियांच्या समस्या लक्षात घेऊन बालहत्या प्रतिबंधकगृहाची स्थापना केली

• समता, स्वातंत्र्य आणि विवेकनिष्ठा या तत्त्वांवर आधारित नवा आधुनिक समाज निर्माण करण्यासाठी 24 सप्टेंबर 1873 रोजी पुणे येथे जोतिराव फुले यांनी ‘सत्यशोधक समाजा’ ची स्थापना केली यात आणि अशा सर्वच कार्यात सावित्रीबाईंची खंबीर साथ त्यांना लाभली.

• 1890 मध्ये ज्योतिबांच्या मृत्यूनंतर सावित्रीमाईंनी सत्यशोधक समाज या संस्थेचे कार्य पुढे नेले. 

• 1893 साली सासवड येथे झालेल्या सत्यशोधक परिषदेचे अध्यक्षपद सावित्रीमाईंनी भूषविले.

• 1876-1877 आणि 1896 या काळात महाराष्ट्रात भयंकर दुष्काळ पडला होता. त्या वेळी सावित्रीबाईंनी गोरगरिबांना खूप मदत केली. सत्यशोधक समाजाद्वारे ठिकठिकाणी अन्नछत्रे उघडून भोजनाची व्यवस्था करण्यात आली.  

मृत्यू : 

• 1897 पासून पुण्यात प्लेगची साथ आली, तेव्हा मृत्यूला न घाबरता सावित्रीबाईंनी प्लेगबाधित रुग्णांची सेवाशुश्रूषा केली.

• पण अखेर त्यांना प्लेगची बाधा होऊन 10 मार्च 1897 रोजी त्यांचे निधन झाले.

साहित्य : 

सावित्रीबाई या एक प्रतिभासंपन्न कवयित्री होत्या. 

• ‘काव्यफुले’ (1854) - काव्यसंग्रह

• ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ (1892) - काव्यसंग्रह

• "जा, शिक्षण मिळवा" - कविता

महाराष्ट्रात बालिका दिन केव्हा असतो ? 

• बालिका दिवस हा महाराष्ट्रामध्ये क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले यांच्या जयंती निमित्त साजरा केला जातो.

• 3 जानेवारी हा सावित्रीमाईंचा जन्मदिवस संपूर्ण महाराष्ट्रात बालिका दिन व महिला मुक्तीदिन म्हणून साजरा केला जातो.

• महाराष्ट्र शासनाकडून 1955 पासून 3 जानेवारी हा दिवस बालिका दिन म्हणून साजरा करण्यास सुरुवात झाली.

• क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी सातारा जिल्ह्याच्या खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे झाला.

Nirbhaya Nisha Initiative 

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे महिलांच्या रात्रीच्या सुरक्षिततेसाठी सुरू करण्यात आलेला ‘निर्भया निशा’ (Nirbhaya Nisha) उपक्रम कोणत्या राज्याने सुरू केला आहे ?

1. महाराष्ट्र

2. कर्नाटक

3. केरळ

4. तामिळनाडू

उत्तर : केरळ

📰 बातमी काय ?

• केरळ पोलिसांनी महिलांच्या रात्रीच्या प्रवासातील सुरक्षिततेसाठी ‘निर्भया निशा’ हा उपक्रम सुरू केला आहे.

‘निर्भया निशा’ उपक्रमा बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

🎯 उद्देश : रात्रीच्या वेळी प्रवास करणाऱ्या किंवा कामावर जाणाऱ्या महिलांना सुरक्षित वातावरण देणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

⏱️ वेळ : हा उपक्रम प्रामुख्याने रात्री 9 ते सकाळी 5 या वेळेत राबवला जातो.

🧐 कार्यपद्धती :

• गस्त: रात्रीच्या वेळी पोलीस गस्त वाढवण्यात येते, जेणेकरून महिलांना संशयास्पद हालचालींपासून संरक्षण मिळेल.

• जनजागृती: महिलांच्या सन्मानासाठी आणि सुरक्षेसाठी संपूर्ण राज्यात जनजागृती मोहिमा राबवल्या जातात. 

• मदत यंत्रणा : 

1. आपत्कालीन हेल्पलाइन क्रमांक- महिला रात्रीच्या वेळी ११२ या राष्ट्रीय आपत्कालीन हेल्पलाइनद्वारे मदत मिळवू शकतात.

2. Pol-App SOS सुविधा – केरळ पोलिसांच्या Pol-App मध्ये एक SOS सुविधा समाविष्ट आहे, ज्यामुळे पोलिसांना संकटाच्या वेळी त्वरित सूचना देता येतात.

Who won the Ranji Trophy?

Subject : GS - खेळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) रणजी ट्रॉफी (2025-26) खालील पैकी कोणी जिंकली ? 

1. गुजरात

2. विदर्भ

3. कर्नाटक

4. जम्मू आणि काश्मीर 

उत्तर : जम्मू आणि काश्मीर  

बातमी काय आहे ? 

• जम्मू आणि काश्मीर संघाने 2025-26 हंगामातील रणजी करंडक (Ranji Trophy) जिंकून इतिहास रचला आहे. 

• अंतिम सामन्यात त्यांनी कर्नाटकचा पराभव केला आणि स्पर्धेच्या 67 वर्षांच्या इतिहासात पहिल्यांदाच हे विजेतेपद मिळवले. 

विजेता संघ : जम्मू आणि काश्मीर (कर्णधार : पारस डोगरा ) 

उपविजेता संघ : कर्नाटक (कर्णधार : देवदत्त पडिक्कल ) 

रणजी ट्रॉफी बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• ही भारतातील प्रथम श्रेणी क्रिकेट स्पर्धा आहे.

• भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्डाने म्हणजे BCCI ने हे नाव माजी क्रिकेटपटू रणजीत सिंह यांच्या सन्मानार्थ दिले आहे.

• रणजीतसिंहजींना 'भारतीय क्रिकेटचे जनक' म्हणून ओळखले जाते.

• आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारे ते भारताचे पहिले खेळाडू होते.

• 1896 साली त्यांनी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध इग्लंडसाठी कसोटीमधून पदार्पण केले. त्यावेळी भारत ब्रिटिशांच्या ताब्यात होता. 

• रणजितसिंहजी यांच्या सन्मानार्थ 1934 पासून रणजी ट्रॉफी ही स्पर्धा आयोजित करण्यात येत आहे. 

International Women’s Day

Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक महिला दिन कोणत्या दिवशी असतो ? 

(सरळसेवा भरती, रेल्वे भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती पुणे ग्रामीण 2023, SSC CHSL 2022)

1. 5 मार्च

2. 8 मार्च

3. 10 मार्च

4. 12 मार्च

उत्तर : 8 मार्च

जागतिक महिला दिना बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• जागतिक महिला दिन दरवर्षी 8 मार्च रोजी साजरी करतात.

• जागतिक महिला दिनाला आंतरराष्ट्रीय महिला दिन असेही म्हणतात.

आपण जागतिक महिला दिन का साजरा करतो ?

• लैंगिक विषमता आणि भेदभावावर प्रकाश टाकण्यासाठी, राजकारण, समाज आणि अर्थव्यवस्थेत महिलांच्या हक्कांचे समर्थन करण्यासाठी त्याचप्रमाणे महिलांच्या कर्तृत्वाचा सन्मान करण्यासाठी जगभरात दरवर्षी 8 मार्च रोजी जागतिक महिला दिन साजरा करण्यात येतो.  

🎯 जागतिक महिला दिना ची संकल्पना कोणी मांडली ?

• क्लारा झेटकिन (Clara Zetkin) यांनी 1910 मध्ये जागतिक महिला दिनाची संकल्पना मांडली. 

• क्लारा झेटकिन या जर्मन कम्युनिस्ट आणि स्त्रियांच्या हक्कांसाठी काम करणाऱ्या कार्यकर्त्या होत्या.

🤔 जागतिक महिला दिन 8 मार्च लाच का साजरी करतात ? 

• क्लारां झेटकिन यांनी जेव्हा महिला दिवसाची कल्पना मांडली तेव्हा त्यांच्या मनात कोणतीही ठराविक तारीख नव्हती. 

• पुढे 1917 मध्ये पहिलं महायुद्ध सुरू असताना रशियन महिलांनी ‘भाकरी आणि शांतता’ अशी मागणी घेऊन संप पुकारला.

• या दरम्यान रशियन महिलांनी शांतता मोहीम आयोजित केली होती.

• काही दिवसातच राजकीय उलथापालथ झाली, रशियन झारना पद सोडावं लागलं आणि त्यानंतर आलेल्या हंगामी सरकारनं महिलांना मतदानाचा अधिकार दिला.

• त्या ऐतिहासिक संपाची आठवण म्हणून 8 मार्चला जागतिक महिला दिवस साजरा केला जातो.

🧐 जागतिक महिला दिना ला संयुक्त राष्ट्रांनी (United Nations) अधिकृतपणे मान्यता केव्हा दिली ? 

• 1977 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांनी जागतिक महिला दिना ला अधिकृतपणे मान्यता दिली. 

• 1977 साली संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या समितीने विविध सदस्यांना आमंत्रित करून 8 मार्च हा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर महिलांचे अधिकार आणि जागतिक शांतता या हेतून साजरा करवा यासाठी आवाहन केले.

🤔 जागतिक महिला दिन 2026 साठीची संकल्पना (थीम) काय आहे ?

• “हक्क. न्याय. कृती. सर्व महिला आणि मुलींसाठी” (“Rights. Justice. Action. For ALL Women and Girls.” ) ही यंदाची संकल्पना (थीम) आहे. 

• ही संकल्पना महिला व मुलींना समान न्याय मिळवण्यासाठी असलेले सर्व अडथळे दूर करण्याचे आवाहन करते.

• या संकल्पनेत भेदभाव करणारे कायदे, अपुरी कायदेशीर संरक्षण व्यवस्था, तसेच महिला व मुलींच्या हक्कांना बाधा आणणाऱ्या हानिकारक प्रथा आणि सामाजिक रूढी यांना समाप्त करण्यावर भर देण्यात आला आहे.

नोट : 

• 8 मार्चला जागतिक महिला दिन साजरा करण्यात येतो. 

• भारतात 13 फेब्रुवारी, सरोजिनी नायडू यांचा जन्मदिवस राष्ट्रीय महिला दिन म्हणून साजरा करतात.

India Wins Third ICC Men’s T20 World Cup Title

Subject : GS- खेळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न 1) ICC T-20 वर्ल्ड कप 2026 मध्ये ‘प्लेअर ऑफ द सिरिज (मालिकावीर)’ कोण ठरला ?

1. जसप्रीत बुमराह

2. संजू सॅमसन

3. सूर्यकुमार यादव

4. मिचेल सॅन्टनर

उत्तर : संजू सॅमसन

बातमी काय ?

• 8 मार्च 2026 रोजी अहमदाबाद येथील नरेंद्र मोदी स्टेडियमवर झालेल्या अंतिम सामन्यात न्यूझीलंडला 98 धावांनी पराभूत करून भारताने 2026 चा ICC T20 वर्ल्ड कप जिंकला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

🏆 T-20 वर्ल्ड कप 2026 

• यजमान देश/ठिकाण : भारत आणि श्रीलंका

• अंतिम सामना : भारत V/S न्यूझीलंड

• विजेता संघ : भारत (कर्णधार - सूर्यकुमार यादव)

• उपविजेता संघ : न्यूझीलंड (कर्णधार - मिचेल सॅन्टनर)

• फायनल मॅच क्रिकेट स्टेडियम ठिकाण : नरेंद्र मोदी स्टेडियम, अहमदाबाद

• प्लेअर ऑफ द सिरिज/ मालिकावीर : संजू सॅमसन

• प्लेअर ऑफ द मॅच/ सामनावीर : जसप्रीत बुमराह

• 2026 : ही T-20 वर्ल्ड कपची 10वी आवृत्ती होती.

🏏 ICC पुरुष T-20 वर्ल्ड कप बद्दल : 

• आयोजक : आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती (International Cricket Council)

• T-20 वर्ल्ड कप दर 2 वर्षांनी येतो.

• पहिला T-20 वर्ल्ड कप : 2007 साली दक्षिण आफ्रिका येथे आयोजित केला होता आणि भारताने हा वर्ल्ड कप जिंकला होता.

🏆 मागील T-20 वर्ल्ड कप विजेता संघ : 

• भारत : 3 वेळा (2007, 2024 आणि 2026)

• इंग्लंड : 2 वेळा (2010 आणि 2022)

• वेस्ट इंडिज : 2 वेळा (2012 आणि 2016)

• पाकिस्तान : 1 वेळा (2009)

• श्रीलंका : 1 वेळा (2014)

• ऑस्ट्रेलिया : 1 वेळा (2021)

Essential Commodities Act , 1955

Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे ऊर्जा संकटाच्या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने कोणता कायदा लागू केला ?

1. राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा

2. आवश्यक वस्तू अधिनियम

3. ग्राहक संरक्षण अधिनियम

4. स्पर्धा कायदा

उत्तर : आवश्यक वस्तू अधिनियम

📰 बातमी काय ?

• इराण संदर्भातील भू-राजकीय तणावामुळे निर्माण झालेल्या ऊर्जा संकटाच्या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने आवश्यक वस्तू अधिनियम, 1955 लागू केला.

• याचा मुख्य उद्देश म्हणजे आवश्यक वस्तूंची उपलब्धता कायम ठेवणे आणि किंमती नियंत्रणात ठेवणे.

🧐 आवश्यक वस्तू अधिनियम, हा कायदा नेमका काय आहे ?

• आवश्यक वस्तू अधिनियम, 1955 (Essential Commodities Act , 1955) हा असा कायदा आहे जो लोकांना जीवनावश्यक वस्तू (अन्नधान्य, तेल, इ.) योग्य दरात आणि पुरेशा प्रमाणात मिळाव्यात यासाठी तयार करण्यात आला आहे.

• साठेबाजी आणि काळाबाजार रोखण्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकारे या कायद्या अंतर्गत व्यापाऱ्यांवर साठा मर्यादा (Stock Limits) लादू शकतात.

• उद्देश : या कायद्याचा मुख्य उद्देश काही विशिष्ट वस्तूंचा (अत्यावश्यक वस्तू) पुरवठा टिकवून ठेवणे, त्यांचे वितरण सुरळीत करणे आणि ग्राहकांना त्या न्याय्य दरात उपलब्ध करून देणे हा आहे.

📍 उदाहरणार्थ - 

• साठेबाजी रोखणे : जर एखाद्या व्यापाऱ्याने मोठ्या प्रमाणात डाळ साठवून ठेवली आणि बाजारात कमी पुरवठा केला, तर किंमत वाढते. अशावेळी सरकार हा कायदा वापरून त्याच्यावर कारवाई करू शकते.

⚙️ सरकार या कायद्याखाली काय करू शकते ?

• कोणती वस्तू आवश्यक आहे हे ठरवू शकते

• साठ्याची मर्यादा (Stock limit) ठरवू शकते

• किंमती नियंत्रणात ठेवू शकते

• नियम मोडल्यास दंड आणि तुरुंगवास देऊ शकते

📋 हा कायदा नेमका कधी आणि का लागू केला जातो ?

• हा कायदा रोजच्या परिस्थितीत वापरला जात नाही. 

• तो फक्त असामान्य परिस्थितीत लागू केला जातो, जेव्हा बाजार बिघडण्याची शक्यता असते. जसे की - 

 1) युद्ध / ऊर्जा संकट : 

• उदाहरणार्थ- सध्याच्या परिस्थितीत इराणसंबंधी तणावामुळे इंधन पुरवठा कमी होऊ शकतो.

• जर व्यापारी पेट्रोल-डिझेल साठवून ठेवू लागले, तर किंमती वाढतील — ते टाळण्यासाठी सरकार हस्तक्षेप करते.

2) नैसर्गिक आपत्ती (पूर, महामारी) :

• उदाहरणार्थ- COVID-19 काळात मास्क आणि सॅनिटायझर अचानक महाग झाले.

• सरकारने हा कायदा वापरून त्यांची किंमत नियंत्रणात ठेवली.

3) अचानक किंमत वाढ (Price Rise) :

• उदाहरणार्थ - कांद्याच्या किंमती अचानक वाढल्या तर व्यापारी जास्त नफा मिळवण्यासाठी साठेबाजारी करतात.

सरकार stock limit लावून बाजार स्थिर करते.

🎯  हा कायदा का महत्त्वाचा आहे ?

• गरीब आणि सामान्य लोकांना वस्तू परवडणाऱ्या दरात मिळतात

• कृत्रिम तुटवडा (Artificial scarcity) निर्माण होण्यापासून बचाव होतो

• बाजारात स्थिरता राहते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• आवश्यक वस्तू अधिनियम → 1955

• उद्देश → साठेबाजी रोखणे + किंमत नियंत्रण करणे

• अधिकार → Stock limit + Price control

• लागू परिस्थिती → युद्ध / आपत्ती / किंमत वाढ

• नियंत्रण → केंद्र सरकार

Which country was the first in the American continent to Eliminate leprosy?

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे कोणता देश अमेरिकन खंडातील कुष्ठरोग (Leprosy) निर्मूलन करणारा पहिला देश ठरला आहे ?

1. चिली

2. ब्राझील

3. अर्जेंटिना

4. पेरू

उत्तर : चिली

📰 बातमी काय ?

• जागतिक आरोग्य संघटना (World Health Organization) आणि पॅन अमेरिकन हेल्थ ऑर्गनायझेशन (Pan American Health Organization) यांनी चिलीला कुष्ठरोग निर्मूलनासाठी प्रमाणित केले आहे.

• त्यामुळे चिली हा अमेरिकन खंडातील पहिला देश आणि जगातील दुसरा देश ठरला आहे.

(नोट : कुष्ठरोग दूर करणारा जगातील पहिला देश जॉर्डन आहे)

कुष्ठरोग कशामुळे होतो तो कसा पसरतो ?  

• कुष्ठरोग हा मायकोबॅक्टेरियम लेप्रे (Mycobacterium Leprae) या जिवाणूमुळे होतो.

• हा आजार मुख्यतः त्वचा, नस (nerves), डोळे आणि श्वसनमार्गावर परिणाम करतो.

• नाक आणि तोंडातून थेंबांद्वारे जिवाणू प्रसारित केले जातात.

• हस्तांदोलन करणे किंवा कुष्ठरोग झालेल्या व्यक्तीला मिठी मारणे, एकत्र जेवण करणे किंवा एकमेकांच्या शेजारी बसणे यासारख्या अनौपचारिक संपर्कातून हा रोग पसरत नाही.

कुष्ठरोगाचा शोध कोणी लावला ?

• इ.स. 1873 मध्ये नॉर्वेतील वैद्य गेरहार्ट हेन्‍रिक आरमौअर हान्सेन (Gerhard Henrik Armauer Hansen) यांना प्रथम ऊतींच्या नमुन्यात कुष्ठरोगाचे जीवाणू आढळले. 

• या जीवाणूंमुळे कुष्ठरोग होतो, असे त्यांनी इ.स. 1874 मध्ये सिद्ध केले.

• त्यांच्या या शोधामुळे कुष्ठरोगाला हान्सेन रोग (Hansen Disease) असेही म्हणतात.

🌍 चिली देशाबद्दल थोडक्यात माहिती : 

• चिली हा दक्षिण अमेरिका खंडातील एक देश आहे.

• तो अँडीज पर्वतरांग (Andes Mountains) आणि प्रशांत महासागर (Pacific Ocean) यांच्या दरम्यान लांब आणि अरुंद पट्ट्यासारखा पसरलेला आहे.

• राजधानी → सॅंटियागो (Santiago)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : कुष्ठरोग निर्मूलन

• कुष्ठरोग निर्मूलन करणारा → चिली (अमेरिकन खंडातील पहिला देश)

• जागतिक स्तर → चिली जगातील दुसरा देश 

• प्रमाणन → World Health Organization + Pan American Health Organization

• कुष्ठरोग कारणीभूत जीवाणू → मायकोबॅक्टेरियम लेप्रे

• कुष्ठरोगाचा शोध → गेरहार्ट हेन्‍रिक आरमौअर हान्सेन (1873)