चालू घडामोडी | नासाच्या रोव्हरला मंगळावर प्राचीन जीवसृष्टीची संभाव्य चिन्हे आढळली
NASA Rover Detects Potential Signs of Ancient Life on Mars
📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - अवकाश तंत्रज्ञान व खगोलशास्त्र
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) संपूर्ण सूर्यमालेतील सर्वात मोठा ज्वालामुखी मानला जाणारा 'ऑलिम्पस मोन्स' (Olympus Mons) खालीलपैकी कोणत्या ग्रहावर स्थित आहे ?
1 - मंगळ (Mars)
2 - शुक्र (Venus)
3 - गुरु (Jupiter)
4 - शनि (Saturn)
उत्तर : मंगळ (Mars)
📰 बातमी काय ?
• 'सायन्स ॲडव्हान्सेस' (Science Advances) या आंतरराष्ट्रीय शोधपत्रिकेत प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासानुसार, संशोधकांनी मंगळ ग्रहाच्या पृष्ठभागावरील गाळाच्या खडकांमध्ये (Mudstones) गुंतागुंतीचे सेंद्रिय घटक (Macromolecular Organic Carbon - MMC) शोधल्याची पुष्टी केली आहे.
• NASA च्या 'पर्सेव्हरन्स रोव्हर' (Perseverance Rover) मधील SHERLOC या उपकरणाद्वारे मंगळावरील जेझेरो क्रेटर (Jezero Crater) येथील खडकांवर हे संशोधन करण्यात आले.
🧐 मंगळ ग्रह (Mars): मुख्य वैशिष्ट्ये आणि माहिती
1) स्थान आणि स्वरूप:
• मंगळ हा सूर्यापासून चौथा ग्रह आहे.
• त्याच्या पृष्ठभागावर लोह ऑक्साईड (Iron Oxide) मुबलक प्रमाणात असल्याने त्याला लालसर रंग प्राप्त झाला आहे, म्हणूनच त्याला 'लाल ग्रह' (Red Planet) म्हणतात.
2) उपग्रह (Moons):
• मंगळाला फोबोस (Phobos) आणि डिमोस (Deimos) हे दोन नैसर्गिक उपग्रह (Moons) आहेत.
• फोबोस - मंगळाच्या पृष्ठभागापासून सुमारे 6,000 km अंतरावर आहे.
• डिमोस - मंगळापासून सुमारे 20,000 km अंतरावर आहे.
3) ज्वालामुखी आणि भूरूपे (Volcanoes & Geography):
• ऑलिम्पस मोन्स (Olympus Mons) - हा संपूर्ण सूर्यमालेतील सर्वात मोठा आणि उंच ज्वालामुखी मंगळ ग्रहावरच आहे.
• या ग्रहावर अनेक दऱ्या (Canyons), जुने कोरडे तलाव, आणि मोठे खड्डे (Craters) आहेत.
4) गुरुत्वाकर्षण आणि वातावरण (Gravity & Atmosphere):
• गुरुत्वाकर्षण - 3.711 m/s² (जे पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या सुमारे 1/3 म्हणजेच एक तृतीयांश आहे).
• तापमान - मानवी राहण्यासाठी अतिशय प्रतिकूल असून ते 20°C ते -153°C दरम्यान बदलते.
• वातावरण - अत्यंत विरळ असून यात 95% पेक्षा जास्त कार्बन डायऑक्साइड (CO2) आणि 1% पेक्षा कमी ऑक्सिजन (O2) आहे.
5) अक्षीय फिरणे आणि परिभ्रमण (Day & Year on Mars):
• मंगळ ग्रहाचा एक दिवस 24.6 तासाचा असतो.
• सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी त्याला पृथ्वीच्या 687 दिवस इतका कालावधी लागतो.
📚📚 संदर्भ - विज्ञान संकल्पना :
🧐 सेंद्रिय घटक (Organic Matter) म्हणजे जीवन का ?
• सेंद्रिय घटक (उदा. कार्बन, हायड्रोजनच्या साखळ्या) हे जीवनाचे मूलभूत घटक असले तरी ते फक्त सजीवांमुळेच निर्माण होतात असे नाही.
• ते जैविक (Biotic) किंवा अजैविक (Abiotic processes - उदा. उल्कापात, ज्वालामुखीची क्रिया) प्रक्रियेतूनही तयार होऊ शकतात.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mars Planet
• मंगळाचे सूर्यापासून स्थान → चौथा ग्रह
• नैसर्गिक उपग्रह → 2 (फोबोस आणि डिमोस)
• सूर्यमालेतील सर्वात मोठा ज्वालामुखी → ऑलिम्पस मोन्स (Olympus Mons)
• गुरुत्वाकर्षण → 3.711 m/s² (पृथ्वीच्या 1/3)
• वातावरणातील मुख्य वायू → कार्बन डायऑक्साइड (95% पेक्षा जास्त)
• मंगळावरील 1 दिवस → 24.6 तास
• मंगळाचे 1 वर्ष → 687 पृथ्वीचे दिवस
![Right To Walk Is A Fundamental Right
📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - मूलभूत हक्क
सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) सर्वोच्च न्यायालयाने नुकत्याच दिलेल्या निर्णयानुसार, रस्त्यावरील पदपथांवरून (Footpaths) सुरक्षितपणे 'चालण्याचा अधिकार' (Right to Walk) हा भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमांतर्गत मूलभूत अधिकार घोषित करण्यात आला आहे ?
कलम 14 आणि 15
कलम 19 आणि कलम 21
कलम 25 आणि 28
कलम 32 आणि 226
उत्तर : कलम 19 आणि कलम 21
📰 बातमी काय ?
• भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने एका ऐतिहासिक निर्णयात स्पष्ट केले आहे की, रस्त्यालगतच्या चिन्हांकित पदपथांवरून (Footpaths) सुरक्षितपणे चालण्याचा अधिकार (Right to Walk) हा संविधानाच्या भाग 3 अंतर्गत नागरिकांचा मूलभूत अधिकार (Fundamental Right) आहे.
🧐 'चालण्याचा अधिकार' (Right to Walk) म्हणजे काय ?
• संकल्पना - हा नव्याने मान्यता मिळालेला मूलभूत अधिकार आहे, जो नागरिकांना वाहनांच्या रस्त्यांशेजारी असलेल्या सुस्थितीतील, चिन्हांकित पदपथांचा (Footpaths) सुरक्षित आणि विनाअडथळा वापर करण्याचा कायदेशीर अधिकार देतो.
• राज्याचे कर्तव्य - सार्वजनिक रस्ता अस्तित्वात असेल, तर चालण्यासाठी योग्य जागा/पदपथ उभारणे आणि त्याचे रक्षण करणे हे राज्याचे (State) अनिवार्य कर्तव्य आहे.
🤔 घटनात्मक आधार (Constitutional Foundations) :
• सर्वोच्च न्यायालयाने संविधानाच्या भाग 3 मधील विविध कलमांचा एकत्र अर्थ लावून हा अधिकार मूलभूत अधिकार घोषित केला आहे:
1) कलम 19(1)(d) [मुख्य आधार] - भारताच्या क्षेत्रात सर्वत्र मुक्तपणे फिरण्याचा मूलभूत अधिकार (Freedom of Movement).
2) कलम 19(1)(a), 19(1)(b) आणि 19(1)(c) - अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, शांततापूर्ण एकत्र येणे आणि संघटना स्थापन करणे या स्वातंत्र्यांशी हा अधिकार जोडलेला आहे, कारण या स्वातंत्र्यांचा वापर करण्यासाठी सुरक्षित सार्वजनिक जागांची गरज असते.
3) कलम 21 - मानवी सन्मानासह जगण्याचा हक्क (Right to Life and Personal Liberty) आणि सुरक्षिततेचा अधिकार म्हणून पदपथ सुरक्षेला जीवन जगण्याच्या अधिकाराचा भाग मानले आहे.
🤔 न्यायालयाच्या निर्णयाची प्रमुख वैशिष्ट्ये :
• वाहनांपेक्षा चालणाऱ्यांना प्रथम प्राधान्य - चिन्हांकित पदपथांचा वापर करण्याचा नागरिकांचा अधिकार हा मोटार वाहनांपेक्षा प्राथमिक आणि कायदेशीर प्राधान्य असणारा आहे.
• जबाबदार संस्थांची निश्चिती - पदपथ बांधणे, त्यांची देखभाल करणे आणि त्यांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी नगरविकास प्राधिकरणे, महानगरपालिका, नगरपालिका आणि पंचायतींवर निश्चित करण्यात आली आहे.
• कायदेशीर आणि घटनात्मक उपाययोजना - पदपथांवर अतिक्रमणे किंवा सुरक्षा भंग झाल्यास नागरिक जबाबदार प्राधिकरणांविरुद्ध घटनात्मक याचिका (Writs) दाखल करून भरपाई मिळवू शकतात. हा मार्ग मोटार वाहन कायदा 1988 पेक्षा स्वतंत्र आहे.
• नवीन स्वतंत्र कायद्याची शिफारस - पादचाऱ्यांसाठी (Pedestrians) कोणताही स्वतंत्र कायदा नसल्याने, या क्षेत्रासाठी स्वतंत्र कायदेशीर चौकट उभारण्याची गरज न्यायालयाने व्यक्त केली आहे.
• स्वतंत्र नियामक संस्था (Dedicated Regulator) - पादचाऱ्यांच्या सुरक्षेचे नियोजन, अंमलबजावणी आणि नियमांचे पालन करण्यासाठी एका स्वतंत्र आणि पूर्णवेळ नियामक संस्थेची स्थापना करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.
📚 राज्यशास्त्र सिलॅबस (Static Polity GS)
• संविधानातील भाग 3 मधील खालील मूलभूत हक्क आणि कलमे
1) कलम 19 (स्वातंत्र्याचा अधिकार): यात ६ प्रकारची मूलभूत स्वांतंत्र्ये दिली आहेत.
• कलम 19(1)(a): भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य.
• कलम 19(1)(c): संघटना, संस्था किंवा सहकारी संस्था स्थापन करण्याचा मूलभूत अधिकार
• कलम 19(1)(d): भारताच्या प्रदेशात सर्वत्र मुक्तपणे संचार करण्याचे स्वातंत्र्य.
2) कलम 21 - मानवी सन्मानासह जगण्याचा हक्क : सर्वोच्च न्यायालयाने वेळोवेळी कलम 21 चा विस्तार करून यात स्वच्छ पर्यावरणाचा अधिकार, गोपनीयतेचा अधिकार, निवाऱ्याचा अधिकार आणि आता 'चालण्याचा अधिकार' यांचा समावेश केला आहे.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Right to Walk
• चालण्याचा अधिकार → संविधानाच्या भाग 3 मधील मूलभूत हक्क.
• मुख्य घटनात्मक आधार → कलम 19 आणि कलम 21
• प्राथमिक प्राधान्य → पदपथांवर मोटार वाहनांपेक्षा पादचाऱ्यांना प्राथमिक हक्क.
• जबाबदार स्थानिक स्वराज्य संस्था → महानगरपालिका, नगरपालिका आणि पंचायती.
Right To Walk Is A Fundamental Right, Supreme Court of India delivered a landmark judgment right to walk on demarcated footpaths a fundamental right under Part III of the Constitution, mulbhut Hakka, mulbhut adhikar, fundamental rights, bhartache sanvidhan, Rajyashastra, rajyaghatna, Indian constitution, bhartache sanvidhan bhag 3, Rajyashastra,
प्रश्न) सर्वोच्च न्यायालयाने नुकत्याच दिलेल्या निर्णयानुसार, रस्त्यावरील पदपथांवरून (Footpaths) सुरक्षितपणे 'चालण्याचा अधिकार' (Right to Walk) हा भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमांतर्गत मूलभूत अधिकार घोषित करण्यात आला आहे ?
कलम 14 आणि 15
कलम 19 आणि कलम 21
कलम 25 आणि 28
कलम 32 आणि 226
उत्तर : कलम 19 आणि कलम 21
• सर्वोच्च न्यायालयाने देशात मुक्तपणे संचार करण्याचे स्वातंत्र्य (कलम 19(1)(d)) आणि सन्मानाने जीवन जगण्याचा अधिकार (कलम 21) यांचा एकत्रित अर्थ लावून 'चालण्याचा अधिकार' हा मूलभूत अधिकार घोषित केला आहे.
प्रश्न) सर्वोच्च न्यायालयाने घोषित केलेल्या 'चालण्याच्या अधिकाराबाबत' (Right to Walk) खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) हा अधिकार संविधानाच्या भाग 3 अंतर्गत मूलभूत अधिकार असून यांतर्गत पदपथांवर मोटार वाहनांपेक्षा पादचाऱ्यांना प्राथमिक कायदेशीर प्राधान्य देण्यात आले आहे.
ब) पदपथांची निर्मिती आणि देखभाल करण्याची अंतिम जबाबदारी केंद्र सरकारच्या रस्ते वाहतूक मंत्रालयाची असून स्थानिक स्वराज्य संस्थांना यातून वगळण्यात आले आहे.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
1. फक्त अ
2. फक्त ब
3. अ आणि ब दोन्ही विधाने बरोबर आहेत
4. अ आणि ब दोन्ही विधाने चूक आहेत
उत्तर : फक्त अ
✅ विधान अ बरोबर आहे:
• सर्वोच्च न्यायालयाने चालण्याचा अधिकार हा मूलभूत अधिकार (Fundamental Right) मानला असून पदपथावर पादचाऱ्यांना वाहनांपेक्षा पहिले प्राधान्य दिले आहे.
❌ विधान ब चुकीचे आहे कारण -
• या निर्णयानुसार पदपथ उभारणे व त्याची देखभाल करण्याची थेट जबाबदारी नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था (महानगरपालिका, नगरपालिका) आणि पंचायतींवर सोपवण्यात आली आहे.
प्रश्न 3) सर्वोच्च न्यायालयाने नुकत्याच दिलेल्या ऐतिहासिक निर्णयानुसार, रस्त्यांवर सुरक्षितपणे चालण्याचा अधिकार (Right to Walk) हा मूलभूत अधिकार मानला गेला आहे. या अधिकाराचे उल्लंघन झाल्यास पादचाऱ्यांची सुरक्षा आणि पदपथांची देखभाल करण्याची जबाबदारी प्रामुख्याने कोणत्या संस्थांवर निश्चित करण्यात आली आहे ?
1. फक्त राज्य पोलीस दल
2. नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था व पंचायती
3. भारतीय राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरण
4. केंद्रीय सार्वजनिक बांधकाम विभाग
उत्तर : नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था व पंचायती
1) चालू घडामोडी संदर्भ : सर्वोच्च न्यायालयाने 'राइट टू वॉक' (Right to Walk) हा संविधानाच्या भाग 3 अंतर्गत मूलभूत अधिकार घोषित केला आहे.
2) जबाबदार संस्था : न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे की पदपथ (Footpaths) बांधणे, त्यांची योग्य देखभाल करणे आणि पादचाऱ्यांसाठी रस्ता मोकळा ठेवणे ही महानगरपालिका, नगरपालिका, नगरविकास प्राधिकरणे आणि पंचायती यांची कायदेशीर जबाबदारी आहे.
3) घटनात्मक कलमे : हा अधिकार कलम 19(1)(d) (मुक्त संचाराचे स्वातंत्र्य) आणि कलम 21 (सन्मानाने जगण्याचा अधिकार)](https://media.tcs9.in/current_affairs_images/Right-to-Walk-Fundamental-Rights-Pramukh-Vaysisthe_1785924501206_244fa5a4-663a-4538-b235-0cc95148dc74.webp)
![Right To Walk Is A Fundamental Right
📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - मूलभूत हक्क
सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) सर्वोच्च न्यायालयाने नुकत्याच दिलेल्या निर्णयानुसार, रस्त्यावरील पदपथांवरून (Footpaths) सुरक्षितपणे 'चालण्याचा अधिकार' (Right to Walk) हा भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमांतर्गत मूलभूत अधिकार घोषित करण्यात आला आहे ?
कलम 14 आणि 15
कलम 19 आणि कलम 21
कलम 25 आणि 28
कलम 32 आणि 226
उत्तर : कलम 19 आणि कलम 21
📰 बातमी काय ?
• भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने एका ऐतिहासिक निर्णयात स्पष्ट केले आहे की, रस्त्यालगतच्या चिन्हांकित पदपथांवरून (Footpaths) सुरक्षितपणे चालण्याचा अधिकार (Right to Walk) हा संविधानाच्या भाग 3 अंतर्गत नागरिकांचा मूलभूत अधिकार (Fundamental Right) आहे.
🧐 'चालण्याचा अधिकार' (Right to Walk) म्हणजे काय ?
• संकल्पना - हा नव्याने मान्यता मिळालेला मूलभूत अधिकार आहे, जो नागरिकांना वाहनांच्या रस्त्यांशेजारी असलेल्या सुस्थितीतील, चिन्हांकित पदपथांचा (Footpaths) सुरक्षित आणि विनाअडथळा वापर करण्याचा कायदेशीर अधिकार देतो.
• राज्याचे कर्तव्य - सार्वजनिक रस्ता अस्तित्वात असेल, तर चालण्यासाठी योग्य जागा/पदपथ उभारणे आणि त्याचे रक्षण करणे हे राज्याचे (State) अनिवार्य कर्तव्य आहे.
🤔 घटनात्मक आधार (Constitutional Foundations) :
• सर्वोच्च न्यायालयाने संविधानाच्या भाग 3 मधील विविध कलमांचा एकत्र अर्थ लावून हा अधिकार मूलभूत अधिकार घोषित केला आहे:
1) कलम 19(1)(d) [मुख्य आधार] - भारताच्या क्षेत्रात सर्वत्र मुक्तपणे फिरण्याचा मूलभूत अधिकार (Freedom of Movement).
2) कलम 19(1)(a), 19(1)(b) आणि 19(1)(c) - अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, शांततापूर्ण एकत्र येणे आणि संघटना स्थापन करणे या स्वातंत्र्यांशी हा अधिकार जोडलेला आहे, कारण या स्वातंत्र्यांचा वापर करण्यासाठी सुरक्षित सार्वजनिक जागांची गरज असते.
3) कलम 21 - मानवी सन्मानासह जगण्याचा हक्क (Right to Life and Personal Liberty) आणि सुरक्षिततेचा अधिकार म्हणून पदपथ सुरक्षेला जीवन जगण्याच्या अधिकाराचा भाग मानले आहे.
🤔 न्यायालयाच्या निर्णयाची प्रमुख वैशिष्ट्ये :
• वाहनांपेक्षा चालणाऱ्यांना प्रथम प्राधान्य - चिन्हांकित पदपथांचा वापर करण्याचा नागरिकांचा अधिकार हा मोटार वाहनांपेक्षा प्राथमिक आणि कायदेशीर प्राधान्य असणारा आहे.
• जबाबदार संस्थांची निश्चिती - पदपथ बांधणे, त्यांची देखभाल करणे आणि त्यांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी नगरविकास प्राधिकरणे, महानगरपालिका, नगरपालिका आणि पंचायतींवर निश्चित करण्यात आली आहे.
• कायदेशीर आणि घटनात्मक उपाययोजना - पदपथांवर अतिक्रमणे किंवा सुरक्षा भंग झाल्यास नागरिक जबाबदार प्राधिकरणांविरुद्ध घटनात्मक याचिका (Writs) दाखल करून भरपाई मिळवू शकतात. हा मार्ग मोटार वाहन कायदा 1988 पेक्षा स्वतंत्र आहे.
• नवीन स्वतंत्र कायद्याची शिफारस - पादचाऱ्यांसाठी (Pedestrians) कोणताही स्वतंत्र कायदा नसल्याने, या क्षेत्रासाठी स्वतंत्र कायदेशीर चौकट उभारण्याची गरज न्यायालयाने व्यक्त केली आहे.
• स्वतंत्र नियामक संस्था (Dedicated Regulator) - पादचाऱ्यांच्या सुरक्षेचे नियोजन, अंमलबजावणी आणि नियमांचे पालन करण्यासाठी एका स्वतंत्र आणि पूर्णवेळ नियामक संस्थेची स्थापना करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.
📚 राज्यशास्त्र सिलॅबस (Static Polity GS)
• संविधानातील भाग 3 मधील खालील मूलभूत हक्क आणि कलमे
1) कलम 19 (स्वातंत्र्याचा अधिकार): यात ६ प्रकारची मूलभूत स्वांतंत्र्ये दिली आहेत.
• कलम 19(1)(a): भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य.
• कलम 19(1)(c): संघटना, संस्था किंवा सहकारी संस्था स्थापन करण्याचा मूलभूत अधिकार
• कलम 19(1)(d): भारताच्या प्रदेशात सर्वत्र मुक्तपणे संचार करण्याचे स्वातंत्र्य.
2) कलम 21 - मानवी सन्मानासह जगण्याचा हक्क : सर्वोच्च न्यायालयाने वेळोवेळी कलम 21 चा विस्तार करून यात स्वच्छ पर्यावरणाचा अधिकार, गोपनीयतेचा अधिकार, निवाऱ्याचा अधिकार आणि आता 'चालण्याचा अधिकार' यांचा समावेश केला आहे.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Right to Walk
• चालण्याचा अधिकार → संविधानाच्या भाग 3 मधील मूलभूत हक्क.
• मुख्य घटनात्मक आधार → कलम 19 आणि कलम 21
• प्राथमिक प्राधान्य → पदपथांवर मोटार वाहनांपेक्षा पादचाऱ्यांना प्राथमिक हक्क.
• जबाबदार स्थानिक स्वराज्य संस्था → महानगरपालिका, नगरपालिका आणि पंचायती.
Right To Walk Is A Fundamental Right, Supreme Court of India delivered a landmark judgment right to walk on demarcated footpaths a fundamental right under Part III of the Constitution, mulbhut Hakka, mulbhut adhikar, fundamental rights, bhartache sanvidhan, Rajyashastra, rajyaghatna, Indian constitution, bhartache sanvidhan bhag 3, Rajyashastra,
प्रश्न) सर्वोच्च न्यायालयाने नुकत्याच दिलेल्या निर्णयानुसार, रस्त्यावरील पदपथांवरून (Footpaths) सुरक्षितपणे 'चालण्याचा अधिकार' (Right to Walk) हा भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमांतर्गत मूलभूत अधिकार घोषित करण्यात आला आहे ?
कलम 14 आणि 15
कलम 19 आणि कलम 21
कलम 25 आणि 28
कलम 32 आणि 226
उत्तर : कलम 19 आणि कलम 21
• सर्वोच्च न्यायालयाने देशात मुक्तपणे संचार करण्याचे स्वातंत्र्य (कलम 19(1)(d)) आणि सन्मानाने जीवन जगण्याचा अधिकार (कलम 21) यांचा एकत्रित अर्थ लावून 'चालण्याचा अधिकार' हा मूलभूत अधिकार घोषित केला आहे.
प्रश्न) सर्वोच्च न्यायालयाने घोषित केलेल्या 'चालण्याच्या अधिकाराबाबत' (Right to Walk) खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) हा अधिकार संविधानाच्या भाग 3 अंतर्गत मूलभूत अधिकार असून यांतर्गत पदपथांवर मोटार वाहनांपेक्षा पादचाऱ्यांना प्राथमिक कायदेशीर प्राधान्य देण्यात आले आहे.
ब) पदपथांची निर्मिती आणि देखभाल करण्याची अंतिम जबाबदारी केंद्र सरकारच्या रस्ते वाहतूक मंत्रालयाची असून स्थानिक स्वराज्य संस्थांना यातून वगळण्यात आले आहे.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
1. फक्त अ
2. फक्त ब
3. अ आणि ब दोन्ही विधाने बरोबर आहेत
4. अ आणि ब दोन्ही विधाने चूक आहेत
उत्तर : फक्त अ
✅ विधान अ बरोबर आहे:
• सर्वोच्च न्यायालयाने चालण्याचा अधिकार हा मूलभूत अधिकार (Fundamental Right) मानला असून पदपथावर पादचाऱ्यांना वाहनांपेक्षा पहिले प्राधान्य दिले आहे.
❌ विधान ब चुकीचे आहे कारण -
• या निर्णयानुसार पदपथ उभारणे व त्याची देखभाल करण्याची थेट जबाबदारी नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था (महानगरपालिका, नगरपालिका) आणि पंचायतींवर सोपवण्यात आली आहे.
प्रश्न 3) सर्वोच्च न्यायालयाने नुकत्याच दिलेल्या ऐतिहासिक निर्णयानुसार, रस्त्यांवर सुरक्षितपणे चालण्याचा अधिकार (Right to Walk) हा मूलभूत अधिकार मानला गेला आहे. या अधिकाराचे उल्लंघन झाल्यास पादचाऱ्यांची सुरक्षा आणि पदपथांची देखभाल करण्याची जबाबदारी प्रामुख्याने कोणत्या संस्थांवर निश्चित करण्यात आली आहे ?
1. फक्त राज्य पोलीस दल
2. नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था व पंचायती
3. भारतीय राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरण
4. केंद्रीय सार्वजनिक बांधकाम विभाग
उत्तर : नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था व पंचायती
1) चालू घडामोडी संदर्भ : सर्वोच्च न्यायालयाने 'राइट टू वॉक' (Right to Walk) हा संविधानाच्या भाग 3 अंतर्गत मूलभूत अधिकार घोषित केला आहे.
2) जबाबदार संस्था : न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे की पदपथ (Footpaths) बांधणे, त्यांची योग्य देखभाल करणे आणि पादचाऱ्यांसाठी रस्ता मोकळा ठेवणे ही महानगरपालिका, नगरपालिका, नगरविकास प्राधिकरणे आणि पंचायती यांची कायदेशीर जबाबदारी आहे.
3) घटनात्मक कलमे : हा अधिकार कलम 19(1)(d) (मुक्त संचाराचे स्वातंत्र्य) आणि कलम 21 (सन्मानाने जगण्याचा अधिकार)](https://media.tcs9.in/current_affairs_images/Right-to-Walk-Fundamental-Rights-Infographics_1785924438012_f35991a5-ce10-48a9-93b0-1cd90d6eaafe.webp)
