Legal Framework of Indian Passport and Citizenship

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - नागरिकत्व

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) परराष्ट्र मंत्रालयाने (MEA) अलीकडेच दिलेल्या स्पष्टीकरणानुसार, 'भारतीय पासपोर्ट' (Indian Passport) हे प्रामुख्याने खालीलपैकी काय मानले जाते ?

अ) नागरिकत्वाचा अंतिम आणि परिपूर्ण पुरावा

ब) आंतरराष्ट्रीय प्रवासाचा दस्तऐवज (Travel Document)

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत ?

1. फक्त अ

2. फक्त ब

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर आहेत

4. अ आणि ब दोन्ही चूक आहेत

उत्तर : आंतरराष्ट्रीय प्रवासाचा दस्तऐवज (Travel Document)

📰 बातमी काय ?

• परराष्ट्र मंत्रालयाने (MEA) स्पष्ट केले आहे की, भारतीय पासपोर्ट हे मुख्यतः एक आंतरराष्ट्रीय 'प्रवास दस्तऐवज' (Travel Document) असून ते भारतीय नागरिकत्वाचा अंतिम किंवा परिपूर्ण पुरावा (Conclusive Proof of Citizenship) म्हणून मानले जाऊ शकत नाही.

🧐 भारतीय पासपोर्ट आणि इ-पासपोर्ट (ePassport) काय असतं ?

1) जारी करणारी संस्था - 

• भारतीय पासपोर्ट हे परराष्ट्र मंत्रालयाद्वारे (MEA) जारी केले जाणारे अधिकृत आंतरराष्ट्रीय प्रवास दस्तऐवज आहे. हे परदेशात प्रवास करताना व्यक्तीची ओळख आणि राष्ट्रीयत्व सिद्ध करते.

2) ई-पासपोर्ट (ePassport) - 

• हा कागदी आणि इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपाचा एकत्रित पासपोर्ट असतो, ज्यामध्ये 'रेडिओ फ्रिक्वेन्सी आयडेंटिफिकेशन' (RFID) चिप आणि अँटेना बसवलेला असतो. यात पासपोर्टधारकाची वैयक्तिक आणि बायोमेट्रिक माहिती साठवलेली असते. 

• हे तंत्रज्ञान 'आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतूक संघटनेच्या' (ICAO) मानकांनुसार बनवले जाते.

🤔 भारतीय नागरिकत्व (Citizenship) आणि मिळवण्याचे मार्ग :

1) घटनात्मक स्थान - 

• नागरिकत्व हा विषय संविधानाच्या 'संघसूची' (Union List) मध्ये येतो. त्यामुळे यावर कायदे करण्याचा अधिकार संसदेला आहे.

2) भाग आणि कलमे - 

• भारतीय संविधानात 'नागरिक' या शब्दाची थेट व्याख्या दिलेली नाही, परंतु भाग 2 मधील कलम 5 ते 11 दरम्यान नागरिकत्वाबाबतच्या तरतुदी देण्यात आल्या आहेत.

3) नागरिकत्व कायदा 1955 (Citizenship Act, 1955) -

या कायद्यानुसार भारतीय नागरिकत्व मिळवण्याचे 5 मार्ग आहेत :

1 - जन्माने (By Birth)

2 - वंशपरंपरेने (By Descent)

3 - नोंदणीद्वारे (By Registration)

4 - स्वीकृतीद्वारे (By Naturalisation)

5 - प्रदेश विलीनीकरणाद्वारे (By Incorporation of Territory)

🤔 संकल्पना - स्वीकृतीद्वारे (By Naturalisation) म्हणजे काय ?

• "एखाद्या परदेशी नागरिकाने सर्व अटी पूर्ण करून भारत सरकारकडे अर्ज करणे आणि सरकारने त्याला भारताचा नागरिक म्हणून 'स्वीकारणे' ."

✍️ दुहेरी नागरिकत्वास बंदी :  

• भारतात दुहेरी नागरिकत्वाला (Dual Citizenship) परवानगी नाही. 

• जर एखाद्या भारतीय नागरिकाने दुसऱ्या देशाचा पासपोर्ट किंवा नागरिकत्व स्वीकारले, तर त्याला त्याचा भारतीय पासपोर्ट तात्काळ सरेंडर करावा लागतो.

🤔 नागरिकत्व संपुष्टात येण्याचे 3 मार्ग

1) त्याग (Renunciation) : जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वेच्छेने भारतीय नागरिकत्वाचा त्याग करते.

2) समाप्ती (Termination) : जेव्हा एखादा भारतीय नागरिक स्वेच्छेने दुसऱ्या देशाचे नागरिकत्व स्वीकारतो, तेव्हा त्याचे भारतीय नागरिकत्व आपोआप संपुष्टात येते.

3) वंचित ठेवणे (Deprivation) : केंद्र सरकार खालील कारणांवरून एखाद्याचे नागरिकत्व रद्द करू शकते:

ㅤㅤ• फसवणूक करून नागरिकत्व मिळवले असल्यास.

ㅤㅤ• संविधानाशी अनादर दाखवला असल्यास.

ㅤㅤ• युद्धाच्या काळात शत्रू देशाला बेकायदेशीर मदत केली असल्यास.

ㅤㅤ• देशीयीकरणानंतर 5 वर्षांच्या आत 2 वर्षांची कारावासाची शिक्षा झाली असल्यास.

ㅤㅤ• सलग 7 वर्षे भारताबाहेर सामान्य रहिवासी म्हणून राहिल्यास.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भारतीय पासपोर्ट काय आहे ? → एक आंतरराष्ट्रीय 'प्रवास दस्तऐवज' 

• पासपोर्ट काय नाही ? → भारतीय नागरिकत्वाचा परिपूर्ण पुरावा नाही.

• पासपोर्ट जारी करणारे मंत्रालय → परराष्ट्र मंत्रालय

• भारतीय नागरिकत्व संविधानातील स्थान → भाग 2, कलम 5 ते 11

• यादी → संघसूची (Union List)

• नागरिकत्वासाठी कायदे करण्याचा अधिकार → संसदेला (केंद्राला)

• भारतीय नागरिकत्व → एकेरी नागरिकत्व

Maharishi Sushruta Statue Unveiled in Edinburgh

📚 Subject : GS - इतिहास - प्राचीन भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जगातील सर्वांत जुन्या वैद्यकीय संस्थांपैकी एक असलेल्या स्कॉटलंडमधील 'द रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्स ऑफ एडिनबर्ग' येथे 'प्लास्टिक सर्जरीचे जनक' मानल्या जाणाऱ्या कोणत्या प्राचीन भारतीय वैद्याच्या कांस्यपुतळ्याचे अनावरण करण्यात आले आहे ?

1 - महर्षी चरक

2 - महर्षी सुश्रुत

3 - ऋषी वाग्भट

4 - धन्वंतरी

उत्तर : महर्षी सुश्रुत

📰 बातमी काय ?

• स्कॉटलंडमधील 'द रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्स ऑफ एडिनबर्ग' (Royal College of Surgeons of Edinburgh) या जगातील सर्वात जुन्या वैद्यकीय संस्थांपैकी एका संस्थेने महर्षी सुश्रुत यांच्या कांस्यपुतळ्याचे (Bronze Statue) अनावरण करून भारताच्या प्राचीन शल्यचिकित्सेतील योगदानाचा गौरव केला आहे.

🧐 महर्षी सुश्रुत आणि पुतळ्याची वैशिष्ट्ये : 

1) मूर्तीची निर्मिती - महर्षी सुश्रुत यांचा हा कांस्यपुतळा तमिळनाडूतील 'स्वामीमलाई' (Swamimalai) येथे पारंपरिक 'लॉस्ट-व्हॅक्स पद्धत' (Lost-Wax Method) आणि सिंगल ब्रॉन्झ कास्टिंग तंत्राचा वापर करून तयार करण्यात आला आहे.

2) संस्थेची माहिती - स्कॉटलंडमधील या रॉयल कॉलेजची स्थापना 1505 मध्ये राजा जेम्स चौथा (King James IV) याने केली होती.

📚📚 संदर्भ - प्राचीन भारताचा इतिहास 

📜 महर्षी सुश्रुत यांची पार्श्वभूमी : 

• महर्षी सुश्रुत हे इसवी सन पूर्व 7 व्या ते 6 व्या शतकातील (7th-6th Century BCE) प्राचीन भारतातील प्रसिद्ध वैद्य आणि शल्यचिकित्सक होते. 

• त्यांचा संबंध प्रामुख्याने वाराणसीशी (काशी) जोडला जातो.

⛳️ जनक - 

• महर्षी सुश्रुत यांना शल्यचिकित्सेतील आद्य योगदानासाठी 'शल्यचिकित्सेचे जनक' (Father of Surgery) आणि 'प्लास्टिक सर्जरीचे जनक' (Father of Plastic Surgery) म्हणून जगभरात ओळखले जाते.

• पारंपरिक कथांनुसार ते धन्वंतरींचे शिष्य मानले जातात.

🤔 'सुश्रुत संहिता' आणि वैद्यकीय योगदान : 

1) ग्रंथ - महर्षी सुश्रुत यांनी 'सुश्रुत संहिता' (Sushruta Samhita) हा ग्रंथ लिहिला, जो शल्यचिकित्सा आणि प्लास्टिक सर्जरीवरील जगातील सर्वांत प्राचीन ग्रंथांपैकी एक आहे.

2) आयुर्वेदाची 'बृहत त्रयी' (Great Trilogy) - आयुर्वेदातील तीन मुख्य ग्रंथांमध्ये सुश्रुत संहितेचा समावेश होतो (चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय).

3) 300 पेक्षा जास्त शस्त्रक्रिया - महर्षी सुश्रुत यांनी 300 पेक्षा जास्त प्रकारच्या शस्त्रक्रियांचे वर्णन आणि प्रात्यक्षिक केले आहे.

उदाहरणार्थ - 

• रायनोप्लास्टी (Rhinoplasty): कापा गेलेल्या नाकाची पुनर्निर्मिती करणे.

• मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया (Cataract Removal)

• सिझरियन डिलिव्हरी (Caesarean Delivery)

• ओष्ठ सांधणे व कर्ण सांधणे (Lobuloplasty and Otoplasty): कान व ओठ यांच्यावर प्लास्टिक सर्जरी.

✍️ प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण व तत्त्वे -

• मानवी शरीरावर शस्त्रक्रिया करण्यापूर्वी सुप्रशिक्षित होण्यासाठी त्यांनी प्राण्यांच्या मृतदेहांचा आणि निर्जीव वस्तूंचा (उदा. टरबूज, काकडी) वापर करून सराव करण्याची पद्धत सुरू केली. 

• तसेच त्यांनी भूल देणे (Anaesthesia-Like Practices) आणि स्वच्छता राखण्यावर भर दिला.

📚 आयुर्वेदाची 'बृहत त्रयी' म्हणजे काय ?

• आयुर्वेदाच्या प्राचीन आणि मूलभूत वैद्यकीय ज्ञानाचा पाया रचणाऱ्या तीन मुख्य व अत्यंत श्रेष्ठ ग्रंथांच्या समूहाला आयुर्वेदात 'बृहत त्रयी' (Great Trilogy) असे म्हटले जाते.

• 'बृहत' म्हणजे 'महान किंवा मोठे' आणि 'त्रयी' म्हणजे 'तीनाचा समूह'. हे तीनही ग्रंथ संस्कृत भाषेत लिहिलेले असून प्राचीन भारतीय वैद्यकशास्त्राचा प्रामाणिक दस्तऐवज मानले जातात.

📚 'बृहत त्रयी' मधील 3 मुख्य ग्रंथ, लेखक आणि त्यांची वैशिष्ट्ये : 

1) चरक संहिता (लेखक: महर्षी चरक) : 

• मुख्य विषय - कायचिकित्सा (Internal Medicine) आणि औषधशास्त्र.

• वैशिष्ट्ये - यामध्ये विविध रोगांची लक्षणे, त्यांचे निदान आणि वनस्पतींपासून बनवलेल्या औषधांच्या उपचारांवर सर्वाधिक भर देण्यात आला आहे. या ग्रंथाला भारतीय वैद्यकशास्त्राचा पाया मानले जाते.

2) सुश्रुत संहिता (लेखक: महर्षी सुश्रुत) : 

• मुख्य विषय - शल्यचिकित्सा (Surgery) आणि प्लास्टिक सर्जरी.

• वैशिष्ट्ये - यामध्ये मानवी शरीराची रचना (Anatomy), निरनिराळ्या शस्त्रक्रिया (उदा. रायनोप्लास्टी, मोतीबिंदू) आणि शस्त्रक्रियेसाठी लागणाऱ्या उपकरणांचे सविस्तर वर्णन केले आहे.

3) अष्टांग हृदय (लेखक: ऋषी वाग्भट) : 

• मुख्य विषय - आयुर्वेदाची 8 मुख्य अंगे (सर्वसमावेशक अष्टांग आयुर्वेद)

• वैशिष्ट्ये - चरक संहिता आणि सुश्रुत संहिता या दोन्ही ग्रंथांमधील कठीण व क्लिष्ट तत्त्वे एकत्र करून अत्यंत सोप्या आणि काव्यमय श्लोक स्वरूपात या ग्रंथात मांडण्यात आली आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : महर्षी सुश्रुत

• महर्षी सुश्रुत → इ.स.पू. 7 व्या ते 6 व्या शतकातील प्रसिद्ध वैद्य आणि शल्यचिकित्सक 

• पुतळ्याचे अनावरण ठिकाण → रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्स ऑफ एडिनबर्ग (स्कॉटलंड)

• महर्षी सुश्रुत → शल्यचिकित्सा व प्लास्टिक सर्जरीचे जनक  

• मुख्य ग्रंथ → सुश्रुत संहिता (Sushruta Samhita)

National Statistical Commission

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - आयोग, नियुक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) अलिकडेच भारताच्या राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोगाच्या (NSC) नवीन अध्यक्षपदी खालीलपैकी कोणाची नियुक्ती करण्यात आली आहे ?

1 - डॉ. बिबेक देबरॉय

2 - डॉ. सायबल चटोपाध्याय

3 - डॉ. रघुराम राजन

4 - डॉ. विजय केळकर

उत्तर : डॉ. सायबल चटोपाध्याय (Dr. Saibal Chattopadhyay)

📰 बातमी काय ? 

• मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीने (ACC - Appointments Committee of the Cabinet) भारतातील सांख्यिकीय उपक्रमांसाठी सर्वोच्च सल्लागार संस्था असलेल्या 'राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोगाच्या' (NSC) नवीन अध्यक्षांची आणि तीन सदस्यांची नियुक्ती जाहीर केली आहे.

🧐 राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोगाचे नवीन अध्यक्ष कोण ?

• अध्यक्ष (Chairperson) → डॉ. सायबल चटोपाध्याय (Dr. Saibal Chattopadhyay)

🧐 राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोग (NSC) नेमका काय आहे ? 

(National Statistical Commission)

• स्थापना — राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोगाची स्थापना 2005 मध्ये एका सरकारी ठरावाद्वारे करण्यात आली. 

• स्वरूप — ही भारतातील सांख्यिकीय मानके आणि प्राधान्ये निश्चित करणारी सर्वोच्च स्वायत्त (Autonomous) संस्था आहे.

•शिफारस — प्रसिद्ध अर्थतज्ज्ञ डॉ. सी. रंगराजन समितीच्या (2001) शिफारशींनुसार या आयोगाची स्थापना करण्यात आली होती.

• सचिव — केंद्रीय सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाचे (MoSPI) सचिव हे या आयोगाचे पदसिद्ध सचिव म्हणून काम पाहतात.

✍️ 'राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोगाचे मुख्य धोरणात्मक अधिकार आणि कार्ये : 

1) धोरण निर्मिती (Policy Formulation) —

• भारताच्या सांख्यिकीय प्रणालीशी संबंधित राष्ट्रीय धोरणे आणि प्राधान्यक्रम विकसित करणे.

• उदाहरण → देशात बेरोजगारी किंवा गरिबी मोजण्यासाठी डेटा कसा आणि कधी गोळा करायचा याच मुख्य धोरण (Planning) हा आयोग ठरवतो.

2) मानके निश्चित करणे (Prescribing Standards) —

• विविध क्षेत्रांमधील अधिकृत आकडेवारीसाठी प्रमाणित सांख्यिकीय संकल्पना, व्याख्या आणि कार्यपद्धती (Methodology) ठरवणे.

• उदाहरण → 'गरीब' किंवा 'बेरोजगार' कोणाला म्हणायचे ? त्याची नेमकी व्याख्या (Definition) हा आयोग ठरवतो, जेणेकरून संपूर्ण देशात एकाच निकषावर डेटा गोळा केला जाईल आणि गोंधळ होणार नाही.

3) समन्वय साधणे (Coordination) —

• सांख्यिकीय उपक्रमांबाबत केंद्रीय मंत्रालये, राज्य सरकारे आणि केंद्रशासित प्रदेश यांच्यात समन्वय राखणे.

• उदाहरण → जेव्हा केंद्र सरकार आणि महाराष्ट्र सरकार दोघांनाही मिळून आरोग्य किंवा शिक्षणाचा डेटा एकत्र करायचा असतो, तेव्हा त्यांच्यात मध्यस्थी करून ताळमेळ बसवण्याचे काम हा आयोग करतो.

4) सांख्यिकीय ऑडिट (Statistical Audit) —

• अधिकृत आकडेवारीची गुणवत्ता आणि विश्वासार्हता टिकवून ठेवण्यासाठी सांख्यिकीय ऑडिट आयोजित करणे.

• उदाहरण → सरकारने गोळा केलेला डेटा खरा आहे की त्यात काही चुका (Errors) आहेत, हे तपासण्यासाठी हा आयोग त्या डेटाची 'रि-चेकिंग' (Audit) करतो, जेणेकरून जनतेला अचूक आकडेवारी मिळेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोग 

(National Statistical Commission)

• नवीन अध्यक्ष → डॉ. सायबल चटोपाध्याय (2026 मध्ये नियुक्ती)

• आयोगाची स्थापना वर्ष → 2005 (सी. रंगराजन समितीच्या शिफारशीनुसार)

• नोडल मंत्रालय → केंद्रीय सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय (MoSPI)

• मुख्य कार्य → राष्ट्रीय सांख्यिकीय मानके ठरवणे आणि सांख्यिकीय ऑडिट करणे.

India’s ABS Framework Delivers Rs 145 Crore to Beneficiaries

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच 'ॲक्सेस अँड बेनिफिट शेअरिंग' (ABS) प्रणालीद्वारे गोळा करण्यात आलेल्या निधीपैकी सुमारे 145 कोटी रुपये थेट स्थानिक लाभार्थी समुदायांपर्यंत वितरित करण्यात आले आहेत. या प्रणालीचे राष्ट्रीय स्तरावर सनियंत्रण करणाऱ्या 'राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरणाचे' (National Biodiversity Authority) मुख्यालय खालीलपैकी कोणत्या शहरात आहे ?

1 - नवी दिल्ली

2 - मुंबई

3 - चेन्नई

4 - बेंगळुरू

उत्तर : चेन्नई

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या 'जैवविविधता कायदा 2002' अंतर्गत स्थापन करण्यात आलेल्या 'ॲक्सेस अँड बेनिफिट शेअरिंग' (ABS) प्रणालीद्वारे 2008 पासून आतापर्यंत 266 कोटी रुपयांहून अधिक निधी उभा राहिला आहे. 

• यापैकी सुमारे 145 कोटी रुपये मूळ लाभार्थी आणि स्थानिक समुदायांपर्यंत वितरित करण्यात आले आहेत.

🧐 ॲक्सेस अँड बेनिफिट शेअरिंग (ABS) म्हणजे नेमके काय ?

1) संकल्पना -  जेव्हा एखादी कंपनी, संशोधक किंवा संस्था कोणत्याही जैविक संसाधनाचा (Biological Resources) किंवा पारंपारिक ज्ञानाचा (Traditional Knowledge) व्यावसायिक/संशोधन वापर करते, तेव्हा त्यातून मिळणाऱ्या फायद्याचा (नफ्याचा) रास्त आणि न्याय्य वाटा (Fair & Equitable Share) त्या संसाधनाचे जतन करणाऱ्या स्थानिक समुदायाला देणे म्हणजेच ABS होय.

2) आंतरराष्ट्रीय आधार - ही संकल्पना संयुक्त राष्ट्रांच्या 'जैविक विविधतेवरील करार' (Convention on Biological Diversity - CBD) ची मुख्य तत्त्वप्रणाली आहे.

3) भारतातील अंमलबजावणी - भारताने 'जैवविविधता कायदा 2002' (Biological Diversity Act, 2002) आणि 2023 मधील सुधारित कायद्याद्वारे या ABS प्रणालीची कायदेशीर अंमलबजावणी लागू केली आहे.

4) जागतिक महत्त्व - 

• भारताची ABS प्रणाली नागोया प्रोटोकॉलची (Nagoya Protocol) उद्दिष्टे पूर्ण करते. 

• तसेच ती 'राष्ट्रीय जैवविविधता कृती आराखडा 2024-2030' आणि 'कुनमिंग-मॉन्ट्रियल ग्लोबल बायोडायव्हर्सिटी फ्रेमवर्क' मधील 'टार्गेट 13' (न्याय्य फायदा वाटप) साध्य करण्यात मोठी भूमिका बजावत आहे.

🤔 जैवविविधता कायदा 2002 :

• 1992 मधील युनायटेड नेशन्सच्या 'CBD' करारातील उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी भारताने हा कायदा संमत केला.

• या कायद्यांतर्गत त्रिस्तरीय रचना आहे -

ㅤㅤ1 - राष्ट्रीय स्तरावर 'राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण' (NBA),

ㅤㅤ2 - राज्य स्तरावर 'राज्य जैवविविधता मंडळ' (SBB) आणि 

ㅤㅤ3 - स्थानिक स्तरावर 'जैवविविधता व्यवस्थापन समित्या' (BMC).

🤔 नागोया प्रोटोकॉल म्हणजे नेमकं काय ?

• नागोया प्रोटोकॉल (Nagoya Protocol) हा जैविक किंवा आनुवंशिक संसाधनांच्या (Biological or Genetic Resources) वापरापासून मिळणाऱ्या फायद्यांच्या न्याय्य आणि समान वाटपावर आधारित एक आंतरराष्ट्रीय करार आहे. 

• सोप्या भाषेत सांगायचे तर, एखाद्या देशातील वनस्पती, प्राणी किंवा सूक्ष्मजीवांचा वापर करून जर एखादे नवीन उत्पादन (उदा. औषध) तयार केले, तर त्यातून मिळणारा नफा किंवा फायदे त्या मूळ देशाशी आणि तेथील स्थानिक समुदायाशी वाटून घेणे या करारांतर्गत बंधनकारक आहे.

• नागोया प्रोटोकॉल हा जैवविविधता कराराचा (Convention on Biological Diversity - CBD) पूरक आंतरराष्ट्रीय करार आहे.

🧐 नागोया प्रोटोकॉल हा करार कधी लागू झाला ?

• स्वीकार → 29 ऑक्टोबर 2010 रोजी जपानमधील नागोया शहरात हा स्वीकारण्यात आला.

• अंमलबजावणी → 12 ऑक्टोबर 2014 पासून तो लागू झाला.

• सध्या 140+ देश या कराराचे सदस्य आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ॲक्सेस अँड बेनिफिट शेअरिंग (ABS)

• ABS चा मुख्य हेतू → जैविक संसाधनांच्या वापरापासून मिळणारा नफा स्थानिक समुदायांना देणे

• भारतातील कायदेशीर आधार → जैवविविधता कायदा 2002

• पूरक आंतरराष्ट्रीय करार → नागोया प्रोटोकॉल (स्वीकृती: 2010 / अंमलबजावणी: 2014)

• नागोया प्रोटोकॉलचे ठिकाण → नागोया, जपान

NAFED’s Auction Portal ‘NAFEX.in’

📚 Subject : GS - कृषी, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'भारतीय राष्ट्रीय कृषी विपणन महासंघाने' (NAFED) अलीकडेच सुरू केलेल्या 'NAFEX.in' या नवीन डिजिटल पोर्टलचा मुख्य उद्देश काय आहे ? 

1) शेतकऱ्यांसाठी नवीन पीक कर्ज मंजूर करणे

2) कृषी मालाच्या लिलाव प्रक्रियेत पारदर्शकता आणि कार्यक्षमता आणणे

3) शेतीसाठी मोफत खतांचे वाटप करणे

4) हवामानाचा अचूक अंदाज सांगणे  

उत्तर : कृषी मालाच्या लिलाव प्रक्रियेत पारदर्शकता आणि कार्यक्षमता आणणे

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृह आणि सहकार मंत्री अमित शाह यांनी नवी दिल्ली येथे 'नॅशनल ॲग्रीकल्चरल को-ऑपरेटिव्ह मार्केटिंग फेडरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड' (नाफेड) च्या 'NAFEX.in' या ई-लिलाव पोर्टलचे उद्घाटन केले.

🧐 'NAFEX.in' पोर्टल म्हणजे नेमके काय ?

• स्वरूप: NAFEX.in हे नाफेडद्वारे (NAFED) विकसित केलेले एक डिजिटल कृषी लिलाव प्लॅटफॉर्म आहे. 

• हे कृषी उत्पादने आणि सहकारी शेतमालाच्या लिलावासाठी ऑनलाइन आणि तंत्रज्ञान-आधारित व्यासपीठ पुरवते.

🎯 'NAFEX.in' पोर्टलचा मुख्य उद्देश - 

• कृषी लिलाव प्रक्रियेमध्ये पारदर्शकता, कार्यक्षमता आणि जबाबदारी वाढवणे. 

• तसेच शेतकरी आणि भागधारकांसाठी एक डिजिटल व्यापार परिसंस्था (Trading Ecosystem) तयार करून सहकार विपणन मजबूत करणे.

🤔 पोर्टलची मुख्य कार्ये काय आहेत ?

• ऑनलाइन लिलाव - हे पोर्टल कृषी मालाचा लिलाव थेट ऑनलाइन पद्धतीने घडवून आणते, ज्यामुळे मानवी हस्तक्षेप आणि कागदपत्रांचा वापर कमी होतो.

• स्पर्धात्मक बोली आणि रास्त भाव - पारदर्शक भाव शोध प्रक्रियेद्वारे (Price Discovery Mechanism) शेतमालाला योग्य आणि स्पर्धात्मक बाजारभाव मिळवून देण्यास हे पोर्टल मदत करते.

• प्रत्यक्ष जोडणी - हे व्यासपीठ शेतकरी, सहकारी संस्था, व्यापारी, प्रक्रियादार आणि संस्थात्मक खरेदीदार यांना एकाच डिजिटल मंचावर थेट जोडते.

• डिजिटल सुलभता - यामुळे व्यवहार जलद गतीने होतात, नोंदी ठेवणे सोपे जाते आणि लिलाव प्रक्रियेचे सुलभ सनियंत्रण (Monitoring) करता येते.

🧐 या उपक्रमाचे महत्त्व काय आहे?

• मध्यस्थांचे उच्चाटन - हे पोर्टल मध्यस्थांची (दलालांची) भूमिका कमी करते आणि थेट लिलाव पद्धती लागू करते, ज्याचा प्रत्यक्ष फायदा शेतकरी आणि खरेदीदार दोघांनाही होतो.

• सहकार से समृद्धी - सहकार संस्थांमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून 'सहकार से समृद्धी' हे उद्दिष्ट गाठण्यास आणि शेतकरी केंद्रित सुधारणांना बळ देण्यास हे पोर्टल मदत करते.

• थेट बँक हस्तांतरण - या व्यवस्थेमुळे शेतकऱ्यांना त्यांच्या शेतमालाचे पैसे 48 तासांच्या आत थेट त्यांच्या बँक खात्यात (DBT) मिळण्यास मदत होईल.

🤔 नाफेडची (NAFED) स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• NAFED ची स्थापना 2 ऑक्टोबर 1958 रोजी झाली. 

• NAFED ही मल्टी-स्टेट कोऑपरेटिव्ह सोसायटीज ॲक्ट अंतर्गत नोंदणीकृत असलेली भारतातील कृषी उत्पादनांच्या विपणनाची सर्वोच्च सहकारी संस्था आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :  

• नवीन पोर्टलचे नाव → NAFEX.in 

• हे काय आहे ? → नाफेडचे डिजिटल कृषी लिलाव प्लॅटफॉर्म 

• मुख्य हेतू → कृषी लिलाव प्रक्रियेमध्ये पारदर्शकता, कार्यक्षमता आणि जबाबदारी वाढवणे

• जोडलेले ध्येय → 'सहकार से समृद्धी' 

• नाफेडची स्थापना → 2 ऑक्टोबर 1958 

• मुख्यालय → नवी दिल्ली

Pradhan Mantri Rashtriya Bal Puraskar

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतातील बालकांसाठी दिला जाणारा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार' दरवर्षी कोणत्या दिवशी प्रदान केला जातो ?

1. 14 नोव्हेंबर (बालदिन)

2. 26 डिसेंबर (वीर बाल दिवस)

3. 26 जानेवारी (प्रजासत्ताक दिन)

4. 8 मार्च (आंतरराष्ट्रीय महिला दिन)

उत्तर : 26 डिसेंबर (वीर बाल दिवस)

📰 बातमी काय ? 

• महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने 'प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार' 2026 साठी अधिकृतपणे नामांकने (Nominations) मागवली आहेत.

🧐 प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार म्हणजे नेमके काय ?

• सर्वोच्च सन्मान - हा पुरस्कार भारतातील बालकांसाठी दिला जाणारा सर्वोच्च नागरी सन्मान (Highest Civilian Honour) आहे.

• वितरण आणि तारीख - हे पुरस्कार दरवर्षी 26 डिसेंबर रोजी 'वीर बाल दिवस' च्या (Veer Bal Diwas) मुहूर्तावर भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रदान केले जातात.

• पुरस्काराचे स्वरूप - यामध्ये विजेत्या बालकाला एक पदक (Medal), प्रमाणपत्र आणि सन्मानचिन्ह पुस्तिका (Citation Booklet) दिली जाते.

✍️ पुरस्काराच्या 6 श्रेणी (Categories): 

• 5 ते 18 वर्षे वयोगटातील बालकांना खालील 6 क्षेत्रांतील असामान्य कामगिरीसाठी हा पुरस्कार दिला जातो:

1 - शौर्य (Bravery)

2 - कला आणि संस्कृती (Art & Culture)

3 - पर्यावरण (Environment)

4 - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान (Science & Technology)

5 - समाजसेवा (Social Service)

6 - क्रीडा (Sports)

🤔 पात्रतेचे निकष (Eligibility Criteria) काय आहेत ?

• नागरिकत्व - उमेदवार हा भारताचा नागरिक असावा आणि भारतात राहणारा असावा.

• वयोमर्यादा - बालकाचे वय नामांकनाच्या वेळी 5 ते 18 वर्षे दरम्यान असावे.

• कामगिरीचा कालावधी - बालकाने केलेली विशेष कामगिरी किंवा यश हे नामांकनाच्या अंतिम मुदतीपूर्वीच्या 2 वर्षांच्या कालावधीत मिळवलेले असावे.

• पूर्व अट - बालकाला यापूर्वी हा पुरस्कार मिळालेला नसावा.

• मरणोत्तर विचार -  सामान्यतः हा पुरस्कार मरणोत्तर दिला जात नाही; परंतु अत्यंत अपवादात्मक प्रकरणांमध्ये याचा विचार केला जाऊ शकतो.

✍️ वीर बाल दिवस का आणि केव्हा पाळला जातो ? 

• शिखांचे दहावे गुरु, गुरु गोविंद सिंग जी यांच्या पुत्रांच्या, वीर जोरावर सिंग जी आणि वीर फतेह सिंग जी यांच्या बलिदानाचे स्मरण करण्यासाठी वीर बाल दिवस पाळला जातो. 

• या दोन साहिबजादांनी मुघल शासक औरंगजेबाच्या अत्याचारांना तोंड देताना धर्मासाठी बलिदान दिले होते.

• वीर जोरावर सिंग जी आणि वीर फतेह सिंग जी यांना 26 डिसेंबर 1705 रोजी जिवंत भिंती त गाडले. 

• त्यांच्या अद्वितीय बलिदानाच्या स्मरणार्थ 26 डिसेंबर हा दिवस वीर बाल दिवस म्हणून पाळला जातो.

• पहिला वीर बाल दिवस 26 डिसेंबर 2022 रोजी पाळण्यात आला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार

• पुरस्काराचे स्वरूप → बालकांसाठीचा भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मान

• वितरण तारीख → 26 डिसेंबर 

• वयोमर्यादा → 5 ते 18 वर्षे वयोगट

• पुरस्कार श्रेणी → एकूण 6 श्रेणींमध्ये दिला जातो

• वीर बाल दिवस → 26 डिसेंबर

• सन्मानार्थ → वीर जोरावर सिंग जी आणि वीर फतेह सिंग जी 

Maharashtra Legislative Council Biennial Election and Constitutional Structure

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - विधानपरिषद

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र विधान परिषदेची एकूण सदस्यसंख्या किती आहे आणि या सभागृहाचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो ?

1) 288 सदस्य आणि कार्यकाळ 5 वर्षे

2) 78 सदस्य आणि हे स्थायी सभागृह आहे

3) 48 सदस्य आणि कार्यकाळ 6 वर्षे

4) 100 सदस्य आणि हे स्थायी सभागृह आहे

उत्तर : 78 सदस्य आणि हे स्थायी सभागृह आहे

📰 बातमी काय ? 

• महाराष्ट्रातील विधान परिषदेच्या 17 जागांसाठी पार पडलेल्या द्वैवार्षिक निवडणुकीत सत्ताधारी 'महायुती' आघाडीने 16 जागांवर विजय मिळवत मोठा विजय नोंदवला आहे.  

🧐 निवडणुकीचे प्रमुख निकाल आणि राजकीय घडामोडी : 

1) महायुतीचे वर्चस्व - एकूण 17 जागांपैकी महायुतीने (भाजप, शिवसेना आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस) 16 जागांवर विजय मिळवला. विरोधी महाविकास आघाडीला (MVA) एकाही जागेवर विजय मिळवता आला नाही.  

2) पक्षनिहाय यश - भारतीय जनता पक्षाने 11 जागा, शिवसेनेने 3 जागा आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसने 2 जागा जिंकल्या.

3) नाशिकमधील अपक्ष विजय - नाशिक स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघात भाजपचे बंडखोर अपक्ष उमेदवार गोकुळ गीते यांनी शिवसेनेच्या अधिकृत उमेदवाराचा (नरेंद्र दराडे) पराभव केला.

4) बिनविरोध व प्रत्यक्ष मतदान - 17 पैकी 6 जागांवर महायुतीचे उमेदवार बिनविरोध निवडून आले होते, तर उर्वरित 11 मतदारसंघांसाठी प्रत्यक्ष मतदान पार पडले.  

📚📚 संदर्भ : राज्यशास्त्र - विधान परिषद

🏛️ महाराष्ट्र विधान परिषद : घटनात्मक रचना आणि कार्यपद्धती

🧐 भारतात कोणकोणत्या राज्यांत विधानपरिषद आहे ? 

• भारतात केवळ 6 राज्यांमध्ये विधान परिषद अस्तित्वात आहे. 

• महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तेलंगण, उत्तर प्रदेश आणि बिहार या राज्यांत विधानपरिषद आहे.

🧐 विधानपरिषदेची सदस्य संख्या किती असावी ?

• विधान परिषद असलेल्या राज्यातील विधान परिषदेत कमीत कमी 40 

• व जास्तीत जास्त त्या राज्यातील विधानसभा सदस्य संख्येच्या 1/3 इतके सभासद असू शकतात.

🧐 विधानपरिषदेत सदस्य होण्यासाठी व्यक्तिचे वय किती असावे लागते ? 

• विधानपरिषदेत सदस्य होण्यासाठी त्या व्यक्तिचे वय 30 वर्षे पूर्ण असावे लागते. 

🧐 विधान परिषदेत सदस्य कोणाकडून निवडले जातात ? 

• विधान परिषदेची 5/6 सदस्य अप्रत्यक्षपणे निवडून दिले जातात. 

• तर 1/6 सदस्य राज्यपालांकडून नामनिर्देशित ( Nominated ) केले जातात.

• हे 1/6 सदस्य वाडःमय, शास्त्र, कला, सहकारी चळवळ आणि समाजसेवा यामध्ये विशेष ज्ञान किंवा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या व्यक्तींनाच राज्यपालांकडून विधानपरिषदेवर नामनिर्देशित केले जाते.

🧐 विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ किती वर्षाचा असतो ? 

• राज्यसभेप्रमाणे विधान परिषदेलाही वरिष्ठ सभागृह असे म्हणतात.

• विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ 6 वर्षांचा असतो.

• विधान परिषद ही स्थायी सभागृह आहे म्हणजे ती विसर्जित केली जात नाही.

• मात्र विधान परिषदेतील 1/3 सदस्य दर दोन वर्षांनी निवृत्त होतात.

🧐 विधान परिषदेचे सभापती व उपसभापती कोण निवडून देतात ? 

• राज्यघटनेच्या कलम 182 अन्वये विधानपरिषद आपल्या सदस्यांमधून दोन सदस्यांना अनुक्रमे सभापती व उपसभापती म्हणून निवडून देते.

• सभापती किंवा उपसभापती बनण्यासाठी घटनेत ते विधान परिषदेचे सदस्य असावे एवढीच पात्रता सांगण्यात आली आहे.

🧐 विधान परिषदेच्या सभापतींची प्राथमिक जबाबदारी कोणती ? 

• सभापती विधान परिषदेच्या बैठकांचे अध्यक्ष स्थान भूषवतात.

• विधान परिषदेच्या कामकाजाचे नियमन करून तिथे सुव्यवस्था व सभ्यता राखणे ही सभापतींची प्राथमिक जबाबदारी आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : विधानपरिषद

• सभागृहाचे स्वरूप → स्थायी सभागृह (कधीही विसर्जित होत नाही) 

• सदस्य कार्यकाळ → 6 वर्षे (दर 2 वर्षांनी 1/3 सदस्य निवृत्त)

• सदस्य किमान वयोमर्यादा → 30 वर्षे पूर्ण असणे आवश्यक

• महाराष्ट्र विधानपरिषद एकूण सदस्यसंख्या → 78 सदस्य

Thewa Art

📚 Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच भारताच्या पंतप्रधानांनी स्लोव्हाकियाच्या अध्यक्षांना भेट म्हणून दिलेल्या 'कफलिंक्स' (Cufflinks) मुळे चर्चेत आलेली 'थेवा कला' (Thewa Art) ही खालीलपैकी कोणत्या राज्याची प्रसिद्ध पारंपरिक हस्तकला आहे ?

1. गुजरात

2. महाराष्ट्र

3. राजस्थान

4. मध्य प्रदेश

उत्तर : राजस्थान

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी स्लोव्हाकिया दौऱ्यादरम्यान तेथील राष्ट्राध्यक्ष पीटर पेलेग्रिनी यांना राजस्थानच्या प्रसिद्ध 'थेवा कलेने' बनवलेले कफलिंक्स (Thewa Cufflinks) भेट दिल्यामुळे ही पारंपरिक भारतीय कला पुन्हा एकदा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चर्चेत आली आहे.

🧐 थेवा कला (Thewa Art) काय आहे ?

• थेवा कला ही दागिने आणि वस्तू बनवण्याची एक अत्यंत नाजूक कला आहे. 

• यामध्ये रंगीत काचेवर (Coloured Glass) सोन्याची बारीक नक्षीकाम करून सोन्याचा आणि काचेचा फ्युजन (एकत्रीकरण) केला जातो. 

• 'थेवा' या शब्दाचा शब्दशः अर्थ 'बसवणे' ( किंवा 'सेट करणे') असा होतो.

📜 उगम आणि इतिहास -

• या कलेचा उगम 400 वर्षांपेक्षा जास्त जुना असून राजस्थानमधील 'प्रतापगड' (Pratapgarh) जिल्ह्यात महारावत सामंत सिंह यांच्या काळात या कलेला राजाश्रय मिळाला.

• कारागीर घराणे - ही कला परंपरेने फक्त 'नाथूलाल सोनी' कुटुंबातील सोनारांद्वारे (Goldsmiths) केली जाते. 

• हे घराणे स्वतःला 'राज-सोनी' (Raj-Sonis) म्हणवून घेते. ही गुप्त कला पिढ्यानपिढ्या केवळ याच घराण्यात चालत आली आहे.

🤔 ही कला कशी तयार केली जाते आणि तिची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

1) बनावट आणि प्रक्रिया - 

• शुद्ध सोन्याच्या (24-कारेट) बारीक पापुद्र्यावर किंवा पत्र्यावर नक्षी कोरली जाते. 

• त्यानंतर एका विशेष प्रक्रियेद्वारे ही सोन्याची नक्षी रंगीत काचेवर घट्ट बसवली जाते. 

• ही काच सोन्याच्या नक्षीला एक चमकदार (Dazzling Effect) पार्श्वभूमी प्रदान करते.

2) कलाकुसरीचे नमुने (Motifs and Designs) - 

• थेवा कलेमध्ये प्रामुख्याने हिंदू पौराणिक कथा, निसर्ग, लोककथा, ऐतिहासिक प्रसंग, राजे-महाराजे आणि भगवान श्रीकृष्ण यांच्या लीला चितारल्या जातात. 

• यासोबतच फुले, पक्षी आणि प्राण्यांचे नमुनेही वापरले जातात.

3) आधुनिक बदल - 

• बदलत्या काळानुसार या कलेमध्ये 'मीनाकारी' (Meenakari), हिरे बसवणे आणि मणी यांचा वापर करून आधुनिक (modern) वस्तू (उदा. कफलिंक्स, फोटो फ्रेम, ब्रोच, ट्रे) तयार केल्या जात आहेत.

4) निर्मिती वेळ -

• ही संपूर्ण कला हस्तकला (Handmade) असून एकच वस्तू पूर्ण करण्यासाठी कधीकधी 1 महिन्यापेक्षा जास्त कालावधी लागतो.

5) GI Tag -

• थेवा कलेला 2014 मध्ये भौगोलिक निर्देशांक म्हणजेच GI टॅग मिळाला आहे.

• तसेच युनेस्कोद्वारे (UNESCO) या कलेतील मास्टर आर्टिसन्सचा सन्मान करण्यात आला आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'थेवा कला' (Thewa Art)

• वस्तूचे स्वरूप → हस्तकला (Handmade)

• मूळ राज्य व जिल्हा → प्रतापगड जिल्हा (राजस्थान)

• मुख्य वैशिष्ट्य → रंगीत काचेवर सोन्याचे बारीक नक्षीकाम (Gold fused on coloured glass)

• पारंपरिक घराणे → नाथूलाल सोनी कुटुंब (राज-सोनी)

• GI टॅग → 2014 मध्ये GI Tag प्राप्त