India’s ABS Framework Delivers Rs 145 Crore to Beneficiaries

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच 'ॲक्सेस अँड बेनिफिट शेअरिंग' (ABS) प्रणालीद्वारे गोळा करण्यात आलेल्या निधीपैकी सुमारे 145 कोटी रुपये थेट स्थानिक लाभार्थी समुदायांपर्यंत वितरित करण्यात आले आहेत. या प्रणालीचे राष्ट्रीय स्तरावर सनियंत्रण करणाऱ्या 'राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरणाचे' (National Biodiversity Authority) मुख्यालय खालीलपैकी कोणत्या शहरात आहे ?

1 - नवी दिल्ली

2 - मुंबई

3 - चेन्नई

4 - बेंगळुरू

उत्तर : चेन्नई

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या 'जैवविविधता कायदा 2002' अंतर्गत स्थापन करण्यात आलेल्या 'ॲक्सेस अँड बेनिफिट शेअरिंग' (ABS) प्रणालीद्वारे 2008 पासून आतापर्यंत 266 कोटी रुपयांहून अधिक निधी उभा राहिला आहे. 

• यापैकी सुमारे 145 कोटी रुपये मूळ लाभार्थी आणि स्थानिक समुदायांपर्यंत वितरित करण्यात आले आहेत.

🧐 ॲक्सेस अँड बेनिफिट शेअरिंग (ABS) म्हणजे नेमके काय ?

1) संकल्पना -  जेव्हा एखादी कंपनी, संशोधक किंवा संस्था कोणत्याही जैविक संसाधनाचा (Biological Resources) किंवा पारंपारिक ज्ञानाचा (Traditional Knowledge) व्यावसायिक/संशोधन वापर करते, तेव्हा त्यातून मिळणाऱ्या फायद्याचा (नफ्याचा) रास्त आणि न्याय्य वाटा (Fair & Equitable Share) त्या संसाधनाचे जतन करणाऱ्या स्थानिक समुदायाला देणे म्हणजेच ABS होय.

2) आंतरराष्ट्रीय आधार - ही संकल्पना संयुक्त राष्ट्रांच्या 'जैविक विविधतेवरील करार' (Convention on Biological Diversity - CBD) ची मुख्य तत्त्वप्रणाली आहे.

3) भारतातील अंमलबजावणी - भारताने 'जैवविविधता कायदा 2002' (Biological Diversity Act, 2002) आणि 2023 मधील सुधारित कायद्याद्वारे या ABS प्रणालीची कायदेशीर अंमलबजावणी लागू केली आहे.

4) जागतिक महत्त्व - 

• भारताची ABS प्रणाली नागोया प्रोटोकॉलची (Nagoya Protocol) उद्दिष्टे पूर्ण करते. 

• तसेच ती 'राष्ट्रीय जैवविविधता कृती आराखडा 2024-2030' आणि 'कुनमिंग-मॉन्ट्रियल ग्लोबल बायोडायव्हर्सिटी फ्रेमवर्क' मधील 'टार्गेट 13' (न्याय्य फायदा वाटप) साध्य करण्यात मोठी भूमिका बजावत आहे.

🤔 जैवविविधता कायदा 2002 :

• 1992 मधील युनायटेड नेशन्सच्या 'CBD' करारातील उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी भारताने हा कायदा संमत केला.

• या कायद्यांतर्गत त्रिस्तरीय रचना आहे -

ㅤㅤ1 - राष्ट्रीय स्तरावर 'राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण' (NBA),

ㅤㅤ2 - राज्य स्तरावर 'राज्य जैवविविधता मंडळ' (SBB) आणि 

ㅤㅤ3 - स्थानिक स्तरावर 'जैवविविधता व्यवस्थापन समित्या' (BMC).

🤔 नागोया प्रोटोकॉल म्हणजे नेमकं काय ?

• नागोया प्रोटोकॉल (Nagoya Protocol) हा जैविक किंवा आनुवंशिक संसाधनांच्या (Biological or Genetic Resources) वापरापासून मिळणाऱ्या फायद्यांच्या न्याय्य आणि समान वाटपावर आधारित एक आंतरराष्ट्रीय करार आहे. 

• सोप्या भाषेत सांगायचे तर, एखाद्या देशातील वनस्पती, प्राणी किंवा सूक्ष्मजीवांचा वापर करून जर एखादे नवीन उत्पादन (उदा. औषध) तयार केले, तर त्यातून मिळणारा नफा किंवा फायदे त्या मूळ देशाशी आणि तेथील स्थानिक समुदायाशी वाटून घेणे या करारांतर्गत बंधनकारक आहे.

• नागोया प्रोटोकॉल हा जैवविविधता कराराचा (Convention on Biological Diversity - CBD) पूरक आंतरराष्ट्रीय करार आहे.

🧐 नागोया प्रोटोकॉल हा करार कधी लागू झाला ?

• स्वीकार → 29 ऑक्टोबर 2010 रोजी जपानमधील नागोया शहरात हा स्वीकारण्यात आला.

• अंमलबजावणी → 12 ऑक्टोबर 2014 पासून तो लागू झाला.

• सध्या 140+ देश या कराराचे सदस्य आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ॲक्सेस अँड बेनिफिट शेअरिंग (ABS)

• ABS चा मुख्य हेतू → जैविक संसाधनांच्या वापरापासून मिळणारा नफा स्थानिक समुदायांना देणे

• भारतातील कायदेशीर आधार → जैवविविधता कायदा 2002

• पूरक आंतरराष्ट्रीय करार → नागोया प्रोटोकॉल (स्वीकृती: 2010 / अंमलबजावणी: 2014)

• नागोया प्रोटोकॉलचे ठिकाण → नागोया, जपान

NAFED’s Auction Portal ‘NAFEX.in’

📚 Subject : GS - कृषी, सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'भारतीय राष्ट्रीय कृषी विपणन महासंघाने' (NAFED) अलीकडेच सुरू केलेल्या 'NAFEX.in' या नवीन डिजिटल पोर्टलचा मुख्य उद्देश काय आहे ? 

1) शेतकऱ्यांसाठी नवीन पीक कर्ज मंजूर करणे

2) कृषी मालाच्या लिलाव प्रक्रियेत पारदर्शकता आणि कार्यक्षमता आणणे

3) शेतीसाठी मोफत खतांचे वाटप करणे

4) हवामानाचा अचूक अंदाज सांगणे  

उत्तर : कृषी मालाच्या लिलाव प्रक्रियेत पारदर्शकता आणि कार्यक्षमता आणणे

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृह आणि सहकार मंत्री अमित शाह यांनी नवी दिल्ली येथे 'नॅशनल ॲग्रीकल्चरल को-ऑपरेटिव्ह मार्केटिंग फेडरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड' (नाफेड) च्या 'NAFEX.in' या ई-लिलाव पोर्टलचे उद्घाटन केले.

🧐 'NAFEX.in' पोर्टल म्हणजे नेमके काय ?

• स्वरूप: NAFEX.in हे नाफेडद्वारे (NAFED) विकसित केलेले एक डिजिटल कृषी लिलाव प्लॅटफॉर्म आहे. 

• हे कृषी उत्पादने आणि सहकारी शेतमालाच्या लिलावासाठी ऑनलाइन आणि तंत्रज्ञान-आधारित व्यासपीठ पुरवते.

🎯 'NAFEX.in' पोर्टलचा मुख्य उद्देश - 

• कृषी लिलाव प्रक्रियेमध्ये पारदर्शकता, कार्यक्षमता आणि जबाबदारी वाढवणे. 

• तसेच शेतकरी आणि भागधारकांसाठी एक डिजिटल व्यापार परिसंस्था (Trading Ecosystem) तयार करून सहकार विपणन मजबूत करणे.

🤔 पोर्टलची मुख्य कार्ये काय आहेत ?

• ऑनलाइन लिलाव - हे पोर्टल कृषी मालाचा लिलाव थेट ऑनलाइन पद्धतीने घडवून आणते, ज्यामुळे मानवी हस्तक्षेप आणि कागदपत्रांचा वापर कमी होतो.

• स्पर्धात्मक बोली आणि रास्त भाव - पारदर्शक भाव शोध प्रक्रियेद्वारे (Price Discovery Mechanism) शेतमालाला योग्य आणि स्पर्धात्मक बाजारभाव मिळवून देण्यास हे पोर्टल मदत करते.

• प्रत्यक्ष जोडणी - हे व्यासपीठ शेतकरी, सहकारी संस्था, व्यापारी, प्रक्रियादार आणि संस्थात्मक खरेदीदार यांना एकाच डिजिटल मंचावर थेट जोडते.

• डिजिटल सुलभता - यामुळे व्यवहार जलद गतीने होतात, नोंदी ठेवणे सोपे जाते आणि लिलाव प्रक्रियेचे सुलभ सनियंत्रण (Monitoring) करता येते.

🧐 या उपक्रमाचे महत्त्व काय आहे?

• मध्यस्थांचे उच्चाटन - हे पोर्टल मध्यस्थांची (दलालांची) भूमिका कमी करते आणि थेट लिलाव पद्धती लागू करते, ज्याचा प्रत्यक्ष फायदा शेतकरी आणि खरेदीदार दोघांनाही होतो.

• सहकार से समृद्धी - सहकार संस्थांमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून 'सहकार से समृद्धी' हे उद्दिष्ट गाठण्यास आणि शेतकरी केंद्रित सुधारणांना बळ देण्यास हे पोर्टल मदत करते.

• थेट बँक हस्तांतरण - या व्यवस्थेमुळे शेतकऱ्यांना त्यांच्या शेतमालाचे पैसे 48 तासांच्या आत थेट त्यांच्या बँक खात्यात (DBT) मिळण्यास मदत होईल.

🤔 नाफेडची (NAFED) स्थापना केव्हा करण्यात आली ?

• NAFED ची स्थापना 2 ऑक्टोबर 1958 रोजी झाली. 

• NAFED ही मल्टी-स्टेट कोऑपरेटिव्ह सोसायटीज ॲक्ट अंतर्गत नोंदणीकृत असलेली भारतातील कृषी उत्पादनांच्या विपणनाची सर्वोच्च सहकारी संस्था आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :  

• नवीन पोर्टलचे नाव → NAFEX.in 

• हे काय आहे ? → नाफेडचे डिजिटल कृषी लिलाव प्लॅटफॉर्म 

• मुख्य हेतू → कृषी लिलाव प्रक्रियेमध्ये पारदर्शकता, कार्यक्षमता आणि जबाबदारी वाढवणे

• जोडलेले ध्येय → 'सहकार से समृद्धी' 

• नाफेडची स्थापना → 2 ऑक्टोबर 1958 

• मुख्यालय → नवी दिल्ली

Pradhan Mantri Rashtriya Bal Puraskar

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतातील बालकांसाठी दिला जाणारा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार' दरवर्षी कोणत्या दिवशी प्रदान केला जातो ?

1. 14 नोव्हेंबर (बालदिन)

2. 26 डिसेंबर (वीर बाल दिवस)

3. 26 जानेवारी (प्रजासत्ताक दिन)

4. 8 मार्च (आंतरराष्ट्रीय महिला दिन)

उत्तर : 26 डिसेंबर (वीर बाल दिवस)

📰 बातमी काय ? 

• महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने 'प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार' 2026 साठी अधिकृतपणे नामांकने (Nominations) मागवली आहेत.

🧐 प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार म्हणजे नेमके काय ?

• सर्वोच्च सन्मान - हा पुरस्कार भारतातील बालकांसाठी दिला जाणारा सर्वोच्च नागरी सन्मान (Highest Civilian Honour) आहे.

• वितरण आणि तारीख - हे पुरस्कार दरवर्षी 26 डिसेंबर रोजी 'वीर बाल दिवस' च्या (Veer Bal Diwas) मुहूर्तावर भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रदान केले जातात.

• पुरस्काराचे स्वरूप - यामध्ये विजेत्या बालकाला एक पदक (Medal), प्रमाणपत्र आणि सन्मानचिन्ह पुस्तिका (Citation Booklet) दिली जाते.

✍️ पुरस्काराच्या 6 श्रेणी (Categories): 

• 5 ते 18 वर्षे वयोगटातील बालकांना खालील 6 क्षेत्रांतील असामान्य कामगिरीसाठी हा पुरस्कार दिला जातो:

1 - शौर्य (Bravery)

2 - कला आणि संस्कृती (Art & Culture)

3 - पर्यावरण (Environment)

4 - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान (Science & Technology)

5 - समाजसेवा (Social Service)

6 - क्रीडा (Sports)

🤔 पात्रतेचे निकष (Eligibility Criteria) काय आहेत ?

• नागरिकत्व - उमेदवार हा भारताचा नागरिक असावा आणि भारतात राहणारा असावा.

• वयोमर्यादा - बालकाचे वय नामांकनाच्या वेळी 5 ते 18 वर्षे दरम्यान असावे.

• कामगिरीचा कालावधी - बालकाने केलेली विशेष कामगिरी किंवा यश हे नामांकनाच्या अंतिम मुदतीपूर्वीच्या 2 वर्षांच्या कालावधीत मिळवलेले असावे.

• पूर्व अट - बालकाला यापूर्वी हा पुरस्कार मिळालेला नसावा.

• मरणोत्तर विचार -  सामान्यतः हा पुरस्कार मरणोत्तर दिला जात नाही; परंतु अत्यंत अपवादात्मक प्रकरणांमध्ये याचा विचार केला जाऊ शकतो.

✍️ वीर बाल दिवस का आणि केव्हा पाळला जातो ? 

• शिखांचे दहावे गुरु, गुरु गोविंद सिंग जी यांच्या पुत्रांच्या, वीर जोरावर सिंग जी आणि वीर फतेह सिंग जी यांच्या बलिदानाचे स्मरण करण्यासाठी वीर बाल दिवस पाळला जातो. 

• या दोन साहिबजादांनी मुघल शासक औरंगजेबाच्या अत्याचारांना तोंड देताना धर्मासाठी बलिदान दिले होते.

• वीर जोरावर सिंग जी आणि वीर फतेह सिंग जी यांना 26 डिसेंबर 1705 रोजी जिवंत भिंती त गाडले. 

• त्यांच्या अद्वितीय बलिदानाच्या स्मरणार्थ 26 डिसेंबर हा दिवस वीर बाल दिवस म्हणून पाळला जातो.

• पहिला वीर बाल दिवस 26 डिसेंबर 2022 रोजी पाळण्यात आला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार

• पुरस्काराचे स्वरूप → बालकांसाठीचा भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मान

• वितरण तारीख → 26 डिसेंबर 

• वयोमर्यादा → 5 ते 18 वर्षे वयोगट

• पुरस्कार श्रेणी → एकूण 6 श्रेणींमध्ये दिला जातो

• वीर बाल दिवस → 26 डिसेंबर

• सन्मानार्थ → वीर जोरावर सिंग जी आणि वीर फतेह सिंग जी 

Maharashtra Legislative Council Biennial Election and Constitutional Structure

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - विधानपरिषद

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र विधान परिषदेची एकूण सदस्यसंख्या किती आहे आणि या सभागृहाचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो ?

1) 288 सदस्य आणि कार्यकाळ 5 वर्षे

2) 78 सदस्य आणि हे स्थायी सभागृह आहे

3) 48 सदस्य आणि कार्यकाळ 6 वर्षे

4) 100 सदस्य आणि हे स्थायी सभागृह आहे

उत्तर : 78 सदस्य आणि हे स्थायी सभागृह आहे

📰 बातमी काय ? 

• महाराष्ट्रातील विधान परिषदेच्या 17 जागांसाठी पार पडलेल्या द्वैवार्षिक निवडणुकीत सत्ताधारी 'महायुती' आघाडीने 16 जागांवर विजय मिळवत मोठा विजय नोंदवला आहे.  

🧐 निवडणुकीचे प्रमुख निकाल आणि राजकीय घडामोडी : 

1) महायुतीचे वर्चस्व - एकूण 17 जागांपैकी महायुतीने (भाजप, शिवसेना आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस) 16 जागांवर विजय मिळवला. विरोधी महाविकास आघाडीला (MVA) एकाही जागेवर विजय मिळवता आला नाही.  

2) पक्षनिहाय यश - भारतीय जनता पक्षाने 11 जागा, शिवसेनेने 3 जागा आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसने 2 जागा जिंकल्या.

3) नाशिकमधील अपक्ष विजय - नाशिक स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघात भाजपचे बंडखोर अपक्ष उमेदवार गोकुळ गीते यांनी शिवसेनेच्या अधिकृत उमेदवाराचा (नरेंद्र दराडे) पराभव केला.

4) बिनविरोध व प्रत्यक्ष मतदान - 17 पैकी 6 जागांवर महायुतीचे उमेदवार बिनविरोध निवडून आले होते, तर उर्वरित 11 मतदारसंघांसाठी प्रत्यक्ष मतदान पार पडले.  

📚📚 संदर्भ : राज्यशास्त्र - विधान परिषद

🏛️ महाराष्ट्र विधान परिषद : घटनात्मक रचना आणि कार्यपद्धती

🧐 भारतात कोणकोणत्या राज्यांत विधानपरिषद आहे ? 

• भारतात केवळ 6 राज्यांमध्ये विधान परिषद अस्तित्वात आहे. 

• महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तेलंगण, उत्तर प्रदेश आणि बिहार या राज्यांत विधानपरिषद आहे.

🧐 विधानपरिषदेची सदस्य संख्या किती असावी ?

• विधान परिषद असलेल्या राज्यातील विधान परिषदेत कमीत कमी 40 

• व जास्तीत जास्त त्या राज्यातील विधानसभा सदस्य संख्येच्या 1/3 इतके सभासद असू शकतात.

🧐 विधानपरिषदेत सदस्य होण्यासाठी व्यक्तिचे वय किती असावे लागते ? 

• विधानपरिषदेत सदस्य होण्यासाठी त्या व्यक्तिचे वय 30 वर्षे पूर्ण असावे लागते. 

🧐 विधान परिषदेत सदस्य कोणाकडून निवडले जातात ? 

• विधान परिषदेची 5/6 सदस्य अप्रत्यक्षपणे निवडून दिले जातात. 

• तर 1/6 सदस्य राज्यपालांकडून नामनिर्देशित ( Nominated ) केले जातात.

• हे 1/6 सदस्य वाडःमय, शास्त्र, कला, सहकारी चळवळ आणि समाजसेवा यामध्ये विशेष ज्ञान किंवा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या व्यक्तींनाच राज्यपालांकडून विधानपरिषदेवर नामनिर्देशित केले जाते.

🧐 विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ किती वर्षाचा असतो ? 

• राज्यसभेप्रमाणे विधान परिषदेलाही वरिष्ठ सभागृह असे म्हणतात.

• विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ 6 वर्षांचा असतो.

• विधान परिषद ही स्थायी सभागृह आहे म्हणजे ती विसर्जित केली जात नाही.

• मात्र विधान परिषदेतील 1/3 सदस्य दर दोन वर्षांनी निवृत्त होतात.

🧐 विधान परिषदेचे सभापती व उपसभापती कोण निवडून देतात ? 

• राज्यघटनेच्या कलम 182 अन्वये विधानपरिषद आपल्या सदस्यांमधून दोन सदस्यांना अनुक्रमे सभापती व उपसभापती म्हणून निवडून देते.

• सभापती किंवा उपसभापती बनण्यासाठी घटनेत ते विधान परिषदेचे सदस्य असावे एवढीच पात्रता सांगण्यात आली आहे.

🧐 विधान परिषदेच्या सभापतींची प्राथमिक जबाबदारी कोणती ? 

• सभापती विधान परिषदेच्या बैठकांचे अध्यक्ष स्थान भूषवतात.

• विधान परिषदेच्या कामकाजाचे नियमन करून तिथे सुव्यवस्था व सभ्यता राखणे ही सभापतींची प्राथमिक जबाबदारी आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : विधानपरिषद

• सभागृहाचे स्वरूप → स्थायी सभागृह (कधीही विसर्जित होत नाही) 

• सदस्य कार्यकाळ → 6 वर्षे (दर 2 वर्षांनी 1/3 सदस्य निवृत्त)

• सदस्य किमान वयोमर्यादा → 30 वर्षे पूर्ण असणे आवश्यक

• महाराष्ट्र विधानपरिषद एकूण सदस्यसंख्या → 78 सदस्य

Thewa Art

📚 Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच भारताच्या पंतप्रधानांनी स्लोव्हाकियाच्या अध्यक्षांना भेट म्हणून दिलेल्या 'कफलिंक्स' (Cufflinks) मुळे चर्चेत आलेली 'थेवा कला' (Thewa Art) ही खालीलपैकी कोणत्या राज्याची प्रसिद्ध पारंपरिक हस्तकला आहे ?

1. गुजरात

2. महाराष्ट्र

3. राजस्थान

4. मध्य प्रदेश

उत्तर : राजस्थान

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी स्लोव्हाकिया दौऱ्यादरम्यान तेथील राष्ट्राध्यक्ष पीटर पेलेग्रिनी यांना राजस्थानच्या प्रसिद्ध 'थेवा कलेने' बनवलेले कफलिंक्स (Thewa Cufflinks) भेट दिल्यामुळे ही पारंपरिक भारतीय कला पुन्हा एकदा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चर्चेत आली आहे.

🧐 थेवा कला (Thewa Art) काय आहे ?

• थेवा कला ही दागिने आणि वस्तू बनवण्याची एक अत्यंत नाजूक कला आहे. 

• यामध्ये रंगीत काचेवर (Coloured Glass) सोन्याची बारीक नक्षीकाम करून सोन्याचा आणि काचेचा फ्युजन (एकत्रीकरण) केला जातो. 

• 'थेवा' या शब्दाचा शब्दशः अर्थ 'बसवणे' ( किंवा 'सेट करणे') असा होतो.

📜 उगम आणि इतिहास -

• या कलेचा उगम 400 वर्षांपेक्षा जास्त जुना असून राजस्थानमधील 'प्रतापगड' (Pratapgarh) जिल्ह्यात महारावत सामंत सिंह यांच्या काळात या कलेला राजाश्रय मिळाला.

• कारागीर घराणे - ही कला परंपरेने फक्त 'नाथूलाल सोनी' कुटुंबातील सोनारांद्वारे (Goldsmiths) केली जाते. 

• हे घराणे स्वतःला 'राज-सोनी' (Raj-Sonis) म्हणवून घेते. ही गुप्त कला पिढ्यानपिढ्या केवळ याच घराण्यात चालत आली आहे.

🤔 ही कला कशी तयार केली जाते आणि तिची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

1) बनावट आणि प्रक्रिया - 

• शुद्ध सोन्याच्या (24-कारेट) बारीक पापुद्र्यावर किंवा पत्र्यावर नक्षी कोरली जाते. 

• त्यानंतर एका विशेष प्रक्रियेद्वारे ही सोन्याची नक्षी रंगीत काचेवर घट्ट बसवली जाते. 

• ही काच सोन्याच्या नक्षीला एक चमकदार (Dazzling Effect) पार्श्वभूमी प्रदान करते.

2) कलाकुसरीचे नमुने (Motifs and Designs) - 

• थेवा कलेमध्ये प्रामुख्याने हिंदू पौराणिक कथा, निसर्ग, लोककथा, ऐतिहासिक प्रसंग, राजे-महाराजे आणि भगवान श्रीकृष्ण यांच्या लीला चितारल्या जातात. 

• यासोबतच फुले, पक्षी आणि प्राण्यांचे नमुनेही वापरले जातात.

3) आधुनिक बदल - 

• बदलत्या काळानुसार या कलेमध्ये 'मीनाकारी' (Meenakari), हिरे बसवणे आणि मणी यांचा वापर करून आधुनिक (modern) वस्तू (उदा. कफलिंक्स, फोटो फ्रेम, ब्रोच, ट्रे) तयार केल्या जात आहेत.

4) निर्मिती वेळ -

• ही संपूर्ण कला हस्तकला (Handmade) असून एकच वस्तू पूर्ण करण्यासाठी कधीकधी 1 महिन्यापेक्षा जास्त कालावधी लागतो.

5) GI Tag -

• थेवा कलेला 2014 मध्ये भौगोलिक निर्देशांक म्हणजेच GI टॅग मिळाला आहे.

• तसेच युनेस्कोद्वारे (UNESCO) या कलेतील मास्टर आर्टिसन्सचा सन्मान करण्यात आला आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'थेवा कला' (Thewa Art)

• वस्तूचे स्वरूप → हस्तकला (Handmade)

• मूळ राज्य व जिल्हा → प्रतापगड जिल्हा (राजस्थान)

• मुख्य वैशिष्ट्य → रंगीत काचेवर सोन्याचे बारीक नक्षीकाम (Gold fused on coloured glass)

• पारंपरिक घराणे → नाथूलाल सोनी कुटुंब (राज-सोनी)

• GI टॅग → 2014 मध्ये GI Tag प्राप्त

What is Biochar ?

📚 Subject : GS - पर्यावरण, भूगोल - कृषी, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कृषी आणि पर्यावरणाच्या संदर्भात अत्यंत महत्त्वाचा घटक मानला जाणारा 'बायोचार' (Biochar) हा खालीलपैकी काय आहे ?

1) एक प्रकारचे रासायनिक कीटकनाशक

2) सेंद्रिय कचऱ्यापासून पायरोलिसिस प्रक्रियेद्वारे बनवलेला कोळसा

3) जनुकसंशोधित (GM) पिकांचे बी-बियाणे

4) हवेतील प्रदूषण मोजण्याचे यंत्र

उत्तर : सेंद्रिय कचऱ्यापासून पायरोलिसिस प्रक्रियेद्वारे बनवलेला कोळसा

📰 बातमी काय ? 

• शेतातील कचरा आणि कृषी अवशेषांचा वापर करून मातीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि हवामान बदलाला सामोरे जाण्यासाठी 'बायोचार' (Biochar) हे एक शाश्वत माध्यम म्हणून वेगाने समोर येत आहे.

🧐 बायोचार (Biochar) म्हणजे नेमकं काय ?

• बायोचार हा दिसायला कोळशासारखाच एक काळा पदार्थ आहे. 

• शेती आणि जंगलातील सेंद्रिय कचरा (ज्याला बायोमास म्हणतात) हवेच्या गैरहजेरीत किंवा कमी ऑक्सिजनमध्ये उच्च तापमानाला जाळून हा तयार केला जातो. या प्रक्रियेला 'पायरोलिसिस' (Pyrolysis) असे म्हणतात.

• नेहमीच्या सेंद्रिय खतांच्या (उदा. शेणखत किंवा कंपोस्ट) तुलनेत बायोचारचे जमिनीत अतिशय संथ गतीने विघटन होते. 

• त्यामुळे हा पदार्थ मातीमध्ये अनेक वर्षांपर्यंत तसाच टिकून राहू शकतो.

• बायोचार हा अत्यंत सच्छिद्र (Highly Porous) म्हणजेच स्पंजसारखा असतो. 

• या रचनेमुळे तो स्वतःमध्ये पाणी, आवश्यक पोषक घटक आणि पिकांना फायदेशीर असणारे सूक्ष्मजीव साठवून ठेवू शकतो.

🤔 बायोचारचे मुख्य शेतीविषयक आणि पर्यावरणीय फायदे कोणते ?

1) पिकांची उत्पादकता वाढवणे -

• विविध संशोधनानुसार, बायोचारच्या वापरामुळे पिकांच्या उत्पादनात 10% ते 30% पर्यंत वाढ होऊ शकते. 

• विशेषतः ज्या जमिनीमध्ये पोषक घटकांची कमतरता आहे, तिथे हा जास्त प्रभावी ठरतो.

2) कार्बन क्रेडिट्सची निर्मिती (Carbon Credits) -

• बायोचार हा वातावरणातील कार्बन शोषून तो दीर्घकाळ मातीत साठवतो (Carbon Sequestration). 

• आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार, 1 टन प्रमाणित बायोचारच्या निर्मितीतून साधारणपणे 2 ते 2.8 टन कार्बन डायऑक्साइड-समकक्ष (CO2-equivalent) कार्बन क्रेडिट्स मिळवता येतात, जे विकून शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्न मिळू शकते.

3) पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता - 

• हा पदार्थ जमिनीत स्पंजसारखे काम करतो. 

• संशोधनात असे दिसून आले आहे की, बायोचारमुळे मातीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता (Water Holding Capacity) 10% ते 25% पर्यंत वाढते, ज्यामुळे कोरडवाहू शेतीला मोठा फायदा होतो.

📚📚 संदर्भ : पर्यावरण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - 

🧐 पायरोलिसिस प्रक्रिया (Pyrolysis) म्हणजे काय ? 

• ऑक्सिजनच्या अनुपस्थितीत (किंवा अत्यंत कमी ऑक्सिजनमध्ये ) सेंद्रिय पदार्थांना उच्च तापमानाला गरम करून त्यांचे विघटन करणे म्हणजेच पायरोलिसिस होय.

• हा शब्द ग्रीक भाषेतील दोन शब्दांपासून बनला आहे - 'Pyro' म्हणजे आग/तापमान आणि 'Lysis' म्हणजे वेगळे करणे किंवा विघटन करणे.

🍀🌿 पायरोलिसिस प्रक्रिया कशी काम करते ?

• जर आपण कोणताही पदार्थ हवेच्या (ऑक्सिजनच्या) उपस्थितीत जाळला तर त्याचे ज्वलन (Combustion) होते आणि त्याची राख होते. 

• परंतु, पायरोलिसिसमध्ये ऑक्सिजन नसल्यामुळे पदार्थ जळत नाही, तर त्याचे रासायनिक विघटन होते.

• उच्च तापमान — पायरोलिसिस प्रक्रियेमध्ये सेंद्रिय कचरा किंवा बायोमास साधारणपणे 300 अंश ते 700 अंश सेल्सिअस तापमानाला गरम केला जातो. 

• या प्रक्रियेत कार्बन हवेत धूर म्हणून उडून जाण्याऐवजी घन स्वरूपात (बायोचारमध्ये) लॉक होतो.

🧐 पायरोलिसिस प्रक्रियेतून मिळणारी उत्पादने कोणती ?

• जेव्हा एखाद्या सेंद्रिय कचऱ्यावर पायरोलिसिस प्रक्रिया केली जाते, तेव्हा त्याचे रूपांतर तीन मुख्य घटकांमध्ये होते :

1) घन पदार्थ (Solid) → यातून मुख्यत्वे बायोचार (Biochar) किंवा चारकोल (कोळसा) मिळतो, जो माती सुधारण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतो.

2) द्रव पदार्थ (Liquid) → यातून बायो-ऑइल (Bio-oil) मिळते, ज्याचा वापर इंधन म्हणून किंवा इतर रसायने बनवण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

3) वायू पदार्थ (Gas) → यातून सिनगॅस (Syngas) नावाचा ज्वलनशील वायू बाहेर पडतो, ज्यामध्ये हायड्रोजन, कार्बन मोनॉक्साइड आणि मिथेनचे मिश्रण असते. याचा वापर ऊर्जा निर्मितीसाठी होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Biochar

• बायोचार निर्मिती → बायोमासवर केल्या जाणाऱ्या 'पायरोलिसिस' (Pyrolysis) प्रक्रियेद्वारे निर्मिती.

• मुख्य वैशिष्ट्य → अत्यंत सच्छिद्र (Porous) रचना; पाणी आणि पोषक घटकांचा साठा करण्यास सक्षम.

• उत्पादकता वाढ → पिकांची उत्पादकता 10% ते 30% ने वाढते.

• कार्बन क्रेडिट प्रमाण → 1 टन बायोचारपासून 2 ते 2.8 टन कार्बन डायऑक्साइड-समकक्ष क्रेडिट्सची निर्मिती.

• पर्यावरणातील भूमिका → कार्बन सिंक (Carbon Sink) म्हणून काम करून हवामान बदल रोखण्यास मदत.

Ammonia

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र - संयुगे

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कारखान्यांमध्ये अमोनिया वायूची गळती झाल्यास तो मानवी डोळे आणि श्वसनसंस्थेला तीव्र इजा पोहोचवतो, कारण अमोनियाचा खालीलपैकी कोणता गुणधर्म याला कारणीभूत ठरतो ?

1. अमोनियाचे हवेपेक्षा जड असणे

2. अमोनियाची पाण्यामधील अत्यंत उच्च विद्राव्यता

3. अमोनियाचे ज्वलनशील असणे

4. अमोनियाचे रंगहीन असणे

उत्तर → अमोनियाची पाण्यामधील अत्यंत उच्च विद्राव्यता (High Solubility in Water)

📰 बातमी काय ?

• तमिळनाडूतील तिरुवल्लूर जिल्ह्यातील एका खाजगी सी-फूड (Seafood) प्रक्रिया आणि निर्यात कारखान्यात अमोनिया वायूची (Ammonia Gas) मोठी गळती झाल्यामुळे अनेक कामगारांना रुग्णालयात दाखल करावे लागले आहे.

🧐 अमोनिया (NH3) वायू बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1) भौगोलिक व रासायनिक स्वरूप — 

• अमोनिया हा एक रंगहीन (Colourless) वायू असून त्याला अत्यंत तीव्र, उग्र आणि गुदमरवून टाकणारा (Pungent) वास असतो. 

• हा नायट्रोजन आणि हायड्रोजन यांच्या संयोगातून बनलेला एक साधा अजैविक (Inorganic) पदार्थ आहे.

2) नैसर्गिक अस्तित्व —

• सेंद्रिय पदार्थांचे (Organic matter) विघटन किंवा कुजण्याची प्रक्रिया होत असताना निसर्गात अगदी कमी प्रमाणात अमोनिया नैसर्गिकरित्या तयार होतो.

3) औद्योगिक उत्पादन (Haber-Bosch Process) — 

• व्यावसायिक स्तरावर अमोनियाचे उत्पादन 'हाबर-बॉश' (Haber-Bosch) प्रक्रियेद्वारे केले जाते. 

• यामध्ये लोहाच्या (Iron Catalyst) उपस्थितीत, उच्च तापमान आणि दाबाखाली हवेतील नायट्रोजनची हायड्रोजनसोबत रासायनिक अभिक्रिया केली जाते.

🤔 अमोनियाचा मुख्य औद्योगिक वापर कुठे केला जातो ?

1) खत उद्योग (Fertilizers) — उत्पादित अमोनियाचा सर्वात मोठा वाटा (सुमारे 80% पेषा जास्त) युरिया, अमोनियम नायट्रेट आणि अमोनियम फॉस्फेट यांसारख्या रासायनिक खतांच्या निर्मितीसाठी वापरला जातो.

2) शीतकरण प्रणाली (Refrigeration/Cooling) — अमोनियाची थंड करण्याची क्षमता (Cooling Efficiency) अत्यंत उत्कृष्ट असते. त्यामुळे मोठ्या कोल्ड स्टोरेज, सी-फूड प्रोसेसिंग युनिट्स आणि बर्फाच्या कारखान्यांमध्ये याचा 'रेफ्रिजरंट' (Refrigerant) म्हणून मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

3) रासायनिक उद्योग — प्लास्टिक, स्फोटके, कापड उद्योग आणि रंग निर्मितीमध्ये अमोनियाचा वापर कच्चा माल म्हणून केला जातो.

🧐 अमोनिया गळती मानवी शरीरासाठी घातक का ठरते ?

• पाण्याशी तीव्र ओढ (High Affinity for Water) — अमोनिया हा पाण्यात अत्यंत विद्राव्य (Soluble) आहे. 

• त्यामुळे शरीराशी संपर्क येताच तो शरीरातील ओलाव्यासोबत अभिक्रिया करतो.

• अमोनियम हायड्रॉक्साईडची निर्मिती — ओलाव्याशी संपर्क आल्यावर अमोनियाचे रूपांतर 'अमोनियम हायड्रॉक्साईड' (Ammonium Hydroxide) या तीव्र दाहक क्षारामध्ये (Caustic Alkaline) होते. 

• यामुळे शरीराच्या पेशी नष्ट होतात (Cellular Damage) आणि श्वास कोंडून मृत्यू ओढवू शकतो.

📚 संदर्भ : विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र

⚛️ अमोनिया चे मुख्य रासायनिक गुणधर्म : 

1) सौम्य आम्लारी (Weak Base) - अमोनिया (NH₃) हा रासायनिक दृष्ट्या सौम्य आम्लारी आहे.

2) पाण्यातील अभिक्रिया - जेव्हा अमोनिया पाण्यात मिसळतो, तेव्हा तो अमोनियम हायड्रॉक्साइड (Ammonium Hydroxide - NH₄OH) तयार करतो. हा द्रावण भाग हायड्रॉक्साइड आयन्स (OH⁻) सोडतो, ज्यामुळे ते आम्लारी बनते.

3) लिटमस पेपर चाचणी - अमोनिया वायू किंवा त्याचे द्रावण लाल लिटमस पेपरला निळा बनवते.

4) pH मूल्य (pH Value) - अमोनियाच्या द्रावणाचा pH साधारणपणे 11 ते 12 च्या दरम्यान असतो (7 पेक्षा जास्त pH म्हणजे आम्लारी)

5) आम्लासोबत अभिक्रिया (Neutralization) -

• जेव्हा अमोनियाची प्रक्रिया एखाद्या आम्लासोबत (Acid) होते, तेव्हा तो त्याचे उदासिनीकरण करतो आणि क्षार (Salt) तयार करतो. 

• उदाहरणार्थ: अमोनिया + हायड्रोक्लोरिक आम्ल = अमोनियम क्लोराइड 

(Ammonium Chloride - एक प्रकारचे क्षार आहे)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अमोनिया 

• रासायनिक सूत्र → NH₃

• औद्योगिक उत्पादन पद्धती → हाबर-बॉश पद्धत 

• रासायनिक स्वभाव → सौम्य आम्लारी (Weak Base)

• लिटमस पेपर चाचणी → लाल लिटमस पेपरला निळा होतो 

• मुख्य औद्योगिक उपयोग → रासायनिक खते निर्मिती आणि कोल्ड स्टोरेजमध्ये रेफ्रिजरंट म्हणून वापर

• मानवी शरीरावरील परिणाम → डोळे, नाक, घसा, त्वचा आणि फुफ्फुसांमध्ये तीव्र जळजळ

Western Ghats

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पश्चिम घाटाच्या संरक्षणासाठी केंद्र सरकारने पर्यावरणपूरक संवेदनशील क्षेत्र (ESA) घोषित करण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या समितीच्या अहवालाचा आधार घेतला आहे ?

1. कस्तुरीरंगन समिती

2. कांचन देवी समिती

3. स्वामीनाथन समिती

4. बलवंत राय मेहता समिती 

उत्तर → कस्तुरीरंगन समिती (Kasturirangan Committee)

📰 बातमी काय ? 

• पहिले मसुदा परिपत्रक (Draft Notification) जारी केल्यापासून तब्बल 12 वर्षांनंतर, केंद्र सरकार आता पश्चिम घाटाच्या (Western Ghats) काही विशिष्ट भागांमध्ये अखेर 'पारिस्थितिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रे' (ESAs - Ecologically Sensitive Areas) अंतिम आणि अधिसूचित (Notify) करण्याची तयारी करत आहे.

🧐 पश्चिम घाट (Western Ghats) इतका महत्त्वाचा का आहे ? 

• भौगोलिक स्वरूप — हा भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याला समांतर असलेला एक अत्यंत प्राचीन आणि नाजूक पर्वत समूह आहे. 

• जागतिक वारसा — हा जगातील 8 सर्वात प्रमुख 'हॉटेस्ट बायोडायव्हर्सिटी हॉटस्पॉट्स' (Hottest Biodiversity Hotspots) पैकी एक असून याला UNESCO जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला आहे.

• भौगोलिक विस्तार — उत्तरेत तापी नदीच्या खोऱ्यापासून सुरू होऊन थेट भारताच्या दक्षिण टोकापर्यंत (कन्याकुमारी) हा पर्वत पसरला आहे.

• 6 राज्यांमध्ये विस्तार — पश्चिम घाट भारतातील एकूण 6 राज्यांमध्ये पसरलेला आहे: 1) गुजरात, 2) महाराष्ट्र, 3) गोवा, 4) कर्नाटक, 5) केरळ, आणि 6) तमिळनाडू.

• एकूण क्षेत्रफळ — हा घाट सुमारे 1,80,000 चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर पसरला असून, तो भारताच्या एकूण भूभागाच्या साधारणपणे 6% भाग व्यापतो.

🤔 पश्चिम घाटाची मुख्य पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

1) प्रचंड जैविक साठा — भारताच्या केवळ 6% भूभागावर असूनही, देशातील एकूण वनस्पती, मासे, पक्षी आणि सस्तन प्राण्यांच्या प्रजातींपैकी 30% पेक्षा जास्त प्रजाती एकट्या पश्चिम घाटात आढळतात.

2) उच्च स्थानिक प्रजाती (High Endemism) — येथील भौगोलिक विलगतेमुळे, भारतातील 50% उभयचर (Amphibians) आणि 67% माशांच्या प्रजाती केवळ याच भागात आढळतात (जगाच्या इतर कुठेही त्या सापडत नाहीत).

• उदाहरण → धोक्यात आलेला 'निलगिरी ताहर' (शेळीचा प्रकार) आणि 'सिंहासारखी शेपटी असलेला माकड' (Lion-tailed macaque) हे केवळ याच भागात राहतात.

3) शोला परिसंस्था (The Shola Ecosystem) — घाटाच्या उंचावरील भागात 'शोला' नावाची वैशिष्ट्यपूर्ण परिसंस्था आढळते.

 • डोंगराळ गवताळ प्रदेश आणि त्यांच्या खोऱ्यांमध्ये असणारे उष्णकटिबंधीय सदाहरित जंगलांचे छोटे-छोटे पट्टे (Patches) म्हणजेच शोला होय. यात दुर्मिळ औषधी वनस्पतींचा साठा आहे.

4) वन्यजीवांचे मोठे घर — हा दक्षिण भारतातील जंगलांचा सर्वात मोठा सलग पट्टा आहे, जिथे जगातील 25 ते 30% आशियाई हत्ती आणि 17% वाघ राहतात.

🧐 या घाटाचे आर्थिक व पर्यावरणीय महत्त्व आणि ESA चा काय फायदा होईल ?

1) जलवाहिनी आणि मान्सून नियंत्रण — हा घाट गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी यांसारख्या दक्षिण भारताच्या प्रमुख नद्यांचा उगम स्त्रोत आहे. 

• तसेच भारताचा मान्सून (पाऊस) नियंत्रित करण्यात याची भूमिका मोठी आहे.

• द्विकल्पीय भारतातील (Peninsular India) जवळपास 245 दशलक्ष लोक पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि शेतीसाठी या नद्यांवर अवलंबून आहेत.

2) ESA अधिसूचनेचा फायदा — एकदा का हा भाग 'पारिस्थितिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र' (ESA) म्हणून जाहीर झाला की, तिथे मोठ्या प्रमाणावर होणारे खाणकाम (Mining), दगड खाणी (Quarrying), प्रदूषणकारी उद्योग आणि मोठे गृहप्रकल्प उभारण्यावर कायदेशीर बंदी येईल, ज्यामुळे हा निसर्ग वाचवता येईल.

✍️ संदर्भ : पर्यावरण (Static GS) - 

👨‍⚕️माधव गाडगीळ समिती (2011) → 

• या समितीने पश्चिम घाटाच्या 1, 29037 चौरस किलोमीटरच्या संपूर्ण क्षेत्राला 'पारिस्थितिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) घोषित करण्याची आणि तिथे खाणकामावर पूर्ण बंदी घालण्याची अत्यंत कडक शिफारस केली होती. 

• मात्र, राज्यांच्या विरोधामुळे ती लागू झाली नाही.

👨‍⚕️ कस्तुरीरंगन समिती (2012) → 

• गाडगीळ अहवालानंतर नेमलेल्या या समितीने मवाळ भूमिका घेत पश्चिम घाटाचा केवळ 37% भागच संवेदनशील (ESA) म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली. 

• केंद्र सरकार सध्या याच मसुद्याच्या आधारे अंतिम अधिसूचना काढत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : पश्चिम घाट (Western Ghats)

• भौगोलिक व्याप्ती → उत्तरेत तापी नदीपासून भारताच्या दक्षिण टोकापर्यंत (कन्याकुमारीपर्यंत) 

• एकूण राज्य → 6 राज्यांमध्ये विस्तार

• भूभागाचे प्रमाण → भारताच्या एकूण भूभागाच्या जवळपास 6% क्षेत्र

• निवासस्थान → भारताच्या 30% पेक्षा जास्त जीवप्रजातींचे निवासस्थान

• शोला परिसंस्था → पश्चिम घाटातील उंचावरील गवताळ प्रदेश आणि सदाहरित जंगलांचे मिश्रण.

• पश्चिम घाट संबंधित समिती → 1) माधव गाडगीळ समिती 2) कस्तुरीरंगन समिती