Ammonia

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र - संयुगे

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कारखान्यांमध्ये अमोनिया वायूची गळती झाल्यास तो मानवी डोळे आणि श्वसनसंस्थेला तीव्र इजा पोहोचवतो, कारण अमोनियाचा खालीलपैकी कोणता गुणधर्म याला कारणीभूत ठरतो ?

1. अमोनियाचे हवेपेक्षा जड असणे

2. अमोनियाची पाण्यामधील अत्यंत उच्च विद्राव्यता

3. अमोनियाचे ज्वलनशील असणे

4. अमोनियाचे रंगहीन असणे

उत्तर → अमोनियाची पाण्यामधील अत्यंत उच्च विद्राव्यता (High Solubility in Water)

📰 बातमी काय ?

• तमिळनाडूतील तिरुवल्लूर जिल्ह्यातील एका खाजगी सी-फूड (Seafood) प्रक्रिया आणि निर्यात कारखान्यात अमोनिया वायूची (Ammonia Gas) मोठी गळती झाल्यामुळे अनेक कामगारांना रुग्णालयात दाखल करावे लागले आहे.

🧐 अमोनिया (NH3) वायू बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1) भौगोलिक व रासायनिक स्वरूप — 

• अमोनिया हा एक रंगहीन (Colourless) वायू असून त्याला अत्यंत तीव्र, उग्र आणि गुदमरवून टाकणारा (Pungent) वास असतो. 

• हा नायट्रोजन आणि हायड्रोजन यांच्या संयोगातून बनलेला एक साधा अजैविक (Inorganic) पदार्थ आहे.

2) नैसर्गिक अस्तित्व —

• सेंद्रिय पदार्थांचे (Organic matter) विघटन किंवा कुजण्याची प्रक्रिया होत असताना निसर्गात अगदी कमी प्रमाणात अमोनिया नैसर्गिकरित्या तयार होतो.

3) औद्योगिक उत्पादन (Haber-Bosch Process) — 

• व्यावसायिक स्तरावर अमोनियाचे उत्पादन 'हाबर-बॉश' (Haber-Bosch) प्रक्रियेद्वारे केले जाते. 

• यामध्ये लोहाच्या (Iron Catalyst) उपस्थितीत, उच्च तापमान आणि दाबाखाली हवेतील नायट्रोजनची हायड्रोजनसोबत रासायनिक अभिक्रिया केली जाते.

🤔 अमोनियाचा मुख्य औद्योगिक वापर कुठे केला जातो ?

1) खत उद्योग (Fertilizers) — उत्पादित अमोनियाचा सर्वात मोठा वाटा (सुमारे 80% पेषा जास्त) युरिया, अमोनियम नायट्रेट आणि अमोनियम फॉस्फेट यांसारख्या रासायनिक खतांच्या निर्मितीसाठी वापरला जातो.

2) शीतकरण प्रणाली (Refrigeration/Cooling) — अमोनियाची थंड करण्याची क्षमता (Cooling Efficiency) अत्यंत उत्कृष्ट असते. त्यामुळे मोठ्या कोल्ड स्टोरेज, सी-फूड प्रोसेसिंग युनिट्स आणि बर्फाच्या कारखान्यांमध्ये याचा 'रेफ्रिजरंट' (Refrigerant) म्हणून मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

3) रासायनिक उद्योग — प्लास्टिक, स्फोटके, कापड उद्योग आणि रंग निर्मितीमध्ये अमोनियाचा वापर कच्चा माल म्हणून केला जातो.

🧐 अमोनिया गळती मानवी शरीरासाठी घातक का ठरते ?

• पाण्याशी तीव्र ओढ (High Affinity for Water) — अमोनिया हा पाण्यात अत्यंत विद्राव्य (Soluble) आहे. 

• त्यामुळे शरीराशी संपर्क येताच तो शरीरातील ओलाव्यासोबत अभिक्रिया करतो.

• अमोनियम हायड्रॉक्साईडची निर्मिती — ओलाव्याशी संपर्क आल्यावर अमोनियाचे रूपांतर 'अमोनियम हायड्रॉक्साईड' (Ammonium Hydroxide) या तीव्र दाहक क्षारामध्ये (Caustic Alkaline) होते. 

• यामुळे शरीराच्या पेशी नष्ट होतात (Cellular Damage) आणि श्वास कोंडून मृत्यू ओढवू शकतो.

📚 संदर्भ : विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र

⚛️ अमोनिया चे मुख्य रासायनिक गुणधर्म : 

1) सौम्य आम्लारी (Weak Base) - अमोनिया (NH₃) हा रासायनिक दृष्ट्या सौम्य आम्लारी आहे.

2) पाण्यातील अभिक्रिया - जेव्हा अमोनिया पाण्यात मिसळतो, तेव्हा तो अमोनियम हायड्रॉक्साइड (Ammonium Hydroxide - NH₄OH) तयार करतो. हा द्रावण भाग हायड्रॉक्साइड आयन्स (OH⁻) सोडतो, ज्यामुळे ते आम्लारी बनते.

3) लिटमस पेपर चाचणी - अमोनिया वायू किंवा त्याचे द्रावण लाल लिटमस पेपरला निळा बनवते.

4) pH मूल्य (pH Value) - अमोनियाच्या द्रावणाचा pH साधारणपणे 11 ते 12 च्या दरम्यान असतो (7 पेक्षा जास्त pH म्हणजे आम्लारी)

5) आम्लासोबत अभिक्रिया (Neutralization) -

• जेव्हा अमोनियाची प्रक्रिया एखाद्या आम्लासोबत (Acid) होते, तेव्हा तो त्याचे उदासिनीकरण करतो आणि क्षार (Salt) तयार करतो. 

• उदाहरणार्थ: अमोनिया + हायड्रोक्लोरिक आम्ल = अमोनियम क्लोराइड 

(Ammonium Chloride - एक प्रकारचे क्षार आहे)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अमोनिया 

• रासायनिक सूत्र → NH₃

• औद्योगिक उत्पादन पद्धती → हाबर-बॉश पद्धत 

• रासायनिक स्वभाव → सौम्य आम्लारी (Weak Base)

• लिटमस पेपर चाचणी → लाल लिटमस पेपरला निळा होतो 

• मुख्य औद्योगिक उपयोग → रासायनिक खते निर्मिती आणि कोल्ड स्टोरेजमध्ये रेफ्रिजरंट म्हणून वापर

• मानवी शरीरावरील परिणाम → डोळे, नाक, घसा, त्वचा आणि फुफ्फुसांमध्ये तीव्र जळजळ

Western Ghats

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पश्चिम घाटाच्या संरक्षणासाठी केंद्र सरकारने पर्यावरणपूरक संवेदनशील क्षेत्र (ESA) घोषित करण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या समितीच्या अहवालाचा आधार घेतला आहे ?

1. कस्तुरीरंगन समिती

2. कांचन देवी समिती

3. स्वामीनाथन समिती

4. बलवंत राय मेहता समिती 

उत्तर → कस्तुरीरंगन समिती (Kasturirangan Committee)

📰 बातमी काय ? 

• पहिले मसुदा परिपत्रक (Draft Notification) जारी केल्यापासून तब्बल 12 वर्षांनंतर, केंद्र सरकार आता पश्चिम घाटाच्या (Western Ghats) काही विशिष्ट भागांमध्ये अखेर 'पारिस्थितिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रे' (ESAs - Ecologically Sensitive Areas) अंतिम आणि अधिसूचित (Notify) करण्याची तयारी करत आहे.

🧐 पश्चिम घाट (Western Ghats) इतका महत्त्वाचा का आहे ? 

• भौगोलिक स्वरूप — हा भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याला समांतर असलेला एक अत्यंत प्राचीन आणि नाजूक पर्वत समूह आहे. 

• जागतिक वारसा — हा जगातील 8 सर्वात प्रमुख 'हॉटेस्ट बायोडायव्हर्सिटी हॉटस्पॉट्स' (Hottest Biodiversity Hotspots) पैकी एक असून याला UNESCO जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला आहे.

• भौगोलिक विस्तार — उत्तरेत तापी नदीच्या खोऱ्यापासून सुरू होऊन थेट भारताच्या दक्षिण टोकापर्यंत (कन्याकुमारी) हा पर्वत पसरला आहे.

• 6 राज्यांमध्ये विस्तार — पश्चिम घाट भारतातील एकूण 6 राज्यांमध्ये पसरलेला आहे: 1) गुजरात, 2) महाराष्ट्र, 3) गोवा, 4) कर्नाटक, 5) केरळ, आणि 6) तमिळनाडू.

• एकूण क्षेत्रफळ — हा घाट सुमारे 1,80,000 चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर पसरला असून, तो भारताच्या एकूण भूभागाच्या साधारणपणे 6% भाग व्यापतो.

🤔 पश्चिम घाटाची मुख्य पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

1) प्रचंड जैविक साठा — भारताच्या केवळ 6% भूभागावर असूनही, देशातील एकूण वनस्पती, मासे, पक्षी आणि सस्तन प्राण्यांच्या प्रजातींपैकी 30% पेक्षा जास्त प्रजाती एकट्या पश्चिम घाटात आढळतात.

2) उच्च स्थानिक प्रजाती (High Endemism) — येथील भौगोलिक विलगतेमुळे, भारतातील 50% उभयचर (Amphibians) आणि 67% माशांच्या प्रजाती केवळ याच भागात आढळतात (जगाच्या इतर कुठेही त्या सापडत नाहीत).

• उदाहरण → धोक्यात आलेला 'निलगिरी ताहर' (शेळीचा प्रकार) आणि 'सिंहासारखी शेपटी असलेला माकड' (Lion-tailed macaque) हे केवळ याच भागात राहतात.

3) शोला परिसंस्था (The Shola Ecosystem) — घाटाच्या उंचावरील भागात 'शोला' नावाची वैशिष्ट्यपूर्ण परिसंस्था आढळते.

 • डोंगराळ गवताळ प्रदेश आणि त्यांच्या खोऱ्यांमध्ये असणारे उष्णकटिबंधीय सदाहरित जंगलांचे छोटे-छोटे पट्टे (Patches) म्हणजेच शोला होय. यात दुर्मिळ औषधी वनस्पतींचा साठा आहे.

4) वन्यजीवांचे मोठे घर — हा दक्षिण भारतातील जंगलांचा सर्वात मोठा सलग पट्टा आहे, जिथे जगातील 25 ते 30% आशियाई हत्ती आणि 17% वाघ राहतात.

🧐 या घाटाचे आर्थिक व पर्यावरणीय महत्त्व आणि ESA चा काय फायदा होईल ?

1) जलवाहिनी आणि मान्सून नियंत्रण — हा घाट गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी यांसारख्या दक्षिण भारताच्या प्रमुख नद्यांचा उगम स्त्रोत आहे. 

• तसेच भारताचा मान्सून (पाऊस) नियंत्रित करण्यात याची भूमिका मोठी आहे.

• द्विकल्पीय भारतातील (Peninsular India) जवळपास 245 दशलक्ष लोक पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि शेतीसाठी या नद्यांवर अवलंबून आहेत.

2) ESA अधिसूचनेचा फायदा — एकदा का हा भाग 'पारिस्थितिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र' (ESA) म्हणून जाहीर झाला की, तिथे मोठ्या प्रमाणावर होणारे खाणकाम (Mining), दगड खाणी (Quarrying), प्रदूषणकारी उद्योग आणि मोठे गृहप्रकल्प उभारण्यावर कायदेशीर बंदी येईल, ज्यामुळे हा निसर्ग वाचवता येईल.

✍️ संदर्भ : पर्यावरण (Static GS) - 

👨‍⚕️माधव गाडगीळ समिती (2011) → 

• या समितीने पश्चिम घाटाच्या 1, 29037 चौरस किलोमीटरच्या संपूर्ण क्षेत्राला 'पारिस्थितिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) घोषित करण्याची आणि तिथे खाणकामावर पूर्ण बंदी घालण्याची अत्यंत कडक शिफारस केली होती. 

• मात्र, राज्यांच्या विरोधामुळे ती लागू झाली नाही.

👨‍⚕️ कस्तुरीरंगन समिती (2012) → 

• गाडगीळ अहवालानंतर नेमलेल्या या समितीने मवाळ भूमिका घेत पश्चिम घाटाचा केवळ 37% भागच संवेदनशील (ESA) म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली. 

• केंद्र सरकार सध्या याच मसुद्याच्या आधारे अंतिम अधिसूचना काढत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : पश्चिम घाट (Western Ghats)

• भौगोलिक व्याप्ती → उत्तरेत तापी नदीपासून भारताच्या दक्षिण टोकापर्यंत (कन्याकुमारीपर्यंत) 

• एकूण राज्य → 6 राज्यांमध्ये विस्तार

• भूभागाचे प्रमाण → भारताच्या एकूण भूभागाच्या जवळपास 6% क्षेत्र

• निवासस्थान → भारताच्या 30% पेक्षा जास्त जीवप्रजातींचे निवासस्थान

• शोला परिसंस्था → पश्चिम घाटातील उंचावरील गवताळ प्रदेश आणि सदाहरित जंगलांचे मिश्रण.

• पश्चिम घाट संबंधित समिती → 1) माधव गाडगीळ समिती 2) कस्तुरीरंगन समिती

The Smart Seed Coating Technology

📚 Subject : GS - भूगोल - कृषी, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बियाण्यांच्या शाश्वत संरक्षणासाठी 'स्मार्ट सीड कोटिंग’ हे नवीन तंत्रज्ञान विकसित करणारी 'भारतीय तेलबिया संशोधन संस्था' (ICAR-IIOR) खालीलपैकी कोणत्या शहरात स्थित आहे ?

1. पुणे

2. नागपूर

3. हैदराबाद

4. बेंगळुरू

उत्तर : हैदराबाद

📰 बातमी काय ? 

• 'भारतीय तेलबिया संशोधन संस्थेने' (ICAR-IIOR) पिकांची उगवण क्षमता सुधारण्यासाठी आणि हवामान बदलाच्या धोक्यांपासून पिकांचे संरक्षण करण्यासाठी एक नाविन्यपूर्ण आणि पेटंटप्राप्त 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' विकसित केले आहे.

🧐 हे 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' नेमके काय आहे ?

• हे भारतात पेटंट मिळालेले, पूर्णपणे जैविक पद्धतीने विघटन होणारे (Biodegradable) एक प्रगत बीज संवर्धन प्लॅटफॉर्म आहे. 

• हे पारंपारिक एकतर्फी बीजप्रक्रियेऐवजी बियाण्याला बहुउद्देशीय सुरक्षा कवच प्रदान करते.

🤔 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' कोणी विकसित केले ? —

• हे तंत्रज्ञान हैदराबाद येथिल 'आयसीएआर-भारतीय तेलबिया संशोधन संस्थेने' (ICAR-IIOR) विकसित आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रमाणित केले आहे.

🧐 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' मुख्य उद्देश कोणता ? 

• हवामान-अनुकूल शेतीला (Climate-Resilient Agriculture) बळ देणे, 

• पावसावर अवलंबून असलेल्या कोरडवाहू शेतीतील जोखीम कमी करणे आणि 

• पिकांची एकूण उत्पादकता वाढवणे - हा या तंत्रज्ञानाचा हेतू आहे.

🤔 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' कसे काम करते ? 

1) थरांचे आवरण (Layered Encapsulation) — मूळ बियाण्यावर पर्यावरणपूरक आणि विघटनशील 'बायोपॉलिमर'चा (Biopolymer) एक विशेष थर चढवला जातो.

2) एकात्मिक पुरवठा (Input Integration) — या थरामध्ये फायदेशीर सूक्ष्मजीव (Microorganisms), मुख्य अन्नद्रव्ये, सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि पीक संरक्षण देणारी संयुगे एकत्र पॅक केली जातात.

3) कार्यक्षमतेची सुरुवात (Microenvironment Activation) — बियाणे पेरल्यानंतर, जमिनीत असणाऱ्या ओलाव्याशी संपर्क येताच हे कोटिंग सक्रिय होते आणि बियाण्याभोवती एक सुरक्षित वातावरण तयार करते.

4) अचूक पुरवठा (Targeted Release) — बियाणे रुजताना त्यातील पोषक घटक आणि जिवाणू थेट मुळांच्या भागात (Root Zone) सोडले जातात. यामुळे मुळांचा विकास वेगाने होतो आणि पिकाला सुरुवातीलाच आवश्यक पोषण मिळते.

🔹 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञानाची' मुख्य वैशिष्ट्ये आणि फायदे काय आहेत ?

1) पूर्णपणे शाश्वत — यात वापरलेले पॉलिमर जमिनीत नैसर्गिकरित्या विरघळून जाते. यामुळे जमिनीचा पोत बिघडत नाही किंवा कोणतेही रासायनिक प्रदूषण होत नाही.

2) सर्वसमावेशक उपाय — पारंपारिक बीजप्रक्रियेसारखे हे फक्त कीड नियंत्रणापुरते मर्यादित नाही; तर हे एकाच वेळी संरक्षण, पोषण आणि जैविक आधार (All-in-One) देते.

3) विविध पिकांसाठी योग्य — हे कोटिंग तृणधान्ये, कडधान्ये, गळिताची धान्ये (ऑईलसीड्स), कापूस, भाजीपाला आणि मसाल्याच्या पिकांच्या गरजेनुसार या कोटिंग मध्ये बदल केले जाऊ शकतात (म्हणजे कस्टमाइझ करू शकतात) 

4) उत्पादकतेत मोठी वाढ — देशभरात मका, हरभरा, कापूस, मोहरी आणि तूर या पिकांवर झालेल्या चाचण्यांमध्ये, या तंत्रज्ञानामुळे उत्पादनात 12% ते 37% पर्यंत स्पष्ट वाढ दिसून आली आहे.

📚 संदर्भ : कृषी सिलॅबस : 

• ICAR-IIOR ची पार्श्वभूमी → 'Indian Institute of Oilseeds Research' ही संस्था हैदराबाद (तेलंगणा) येथे असून ती भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या (ICAR) अंतर्गत काम करते.

भारतातील तेलबिया पिकांच्या संशोधनातील ही सर्वोच्च संस्था आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• तंत्रज्ञानाचा मुख्य प्रकार → जैविक पद्धतीने विघटन होणारे (Biodegradable) बायोपॉलिमर आधारित स्मार्ट सीड कोटिंग

• विकसित करणारी संस्था → ICAR-भारतीय तेलबिया संशोधन संस्था (ICAR-IIOR), हैदराबाद

• पिकांची उत्पादकता वाढ → विविध पिकांच्या चाचण्यांमध्ये 12% ते 37% पर्यंत उत्पादनात वाढ नोंदवली

• तंत्रज्ञानाचा मुख्य फायदा → बियाण्याला पेरणीच्या सुरुवातीच्या काळातच मुळांच्या क्षेत्रात • • अचूक पोषण आणि कीड संरक्षण पुरवणे

RBI Allows Banks to Offer Higher Interest Rates to NRIs/PIOs

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) अनिवासी भारतीयांसाठीच्या FCNR(B) आणि NRE या परकीय चलन ठेवींवरील व्याजदराचे निर्बंध तात्पुरते उठवण्यामागील मुख्य आर्थिक हेतू काय आहे ?

1. देशांतर्गत बाजारातील महागाईचा दर तातडीने कमी करणे.

2. कमर्शियल बँकांचे बुडीत कर्जाचे (NPA) प्रमाण नियंत्रित करणे.

3. केंद्र सरकारची वित्तीय तूट शून्यावर आणणे.

4. परकीय चलन साठा वाढवून घसरणाऱ्या रुपयाला आधार देणे.

उत्तर : परकीय चलन साठा वाढवून घसरणाऱ्या रुपयाला आधार देणे.

📰 बातमी काय ? 

• भारतातील परकीय चलन साठा (Forex Reserves) वाढवण्यासाठी आणि रुपयाच्या घसरणीला आळा घालण्यासाठी, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) अनिवासी भारतीयांच्या (NRI) काही विशिष्ट मुदत ठेवींवरील व्याजाची उच्च मर्यादा 30 सप्टेंबर 2026 पर्यंत तात्पुरती काढून घेण्याचा निर्णय घेतला आहे.

🧐 रिझर्व्ह बँकेने (RBI) नक्की कोणता निर्णय घेतला आहे ?

1) FCNR(B) ठेवींवरील सूट — 3 ते 5 वर्षांच्या मुदतीच्या नवीन 'फॉरेन करन्सी नॉन-रेसिडंट - बँक' [FCNR(B)] ठेवींवरील व्याजदराची कमाल मर्यादा (Ceiling) तात्पुरती शिथिल करण्यात आली आहे.

2) NRE ठेवींवरील सूट — 3 वर्षे आणि त्याहून अधिक मुदतीच्या 'नॉन-रेसिडंट एक्सटर्नल' (NRE) ठेवींवरील व्याजदराचे निर्बंध देखील हटवण्यात आले आहेत.

 3) मूळ नियम काय आहे ? — सामान्य नियमांनुसार, बँकांना NRE/NRO ठेवींवर देशांतर्गत मुदत ठेवींपेक्षा (Domestic Rupee Term Deposits) जास्त व्याजदर देण्याची परवानगी नसते. परंतु, परकीय चलन वाढवण्यासाठी सध्या हा तात्पुरता बदल केला आहे.

🤔 या निर्णयाचे देशाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी काय महत्त्व आहे ?

• डॉलरची आवक वाढणार — व्याजदरावरील मर्यादा हटवल्यामुळे भारतीय बँका आता अनिवासी भारतीयांना आकर्षित करण्यासाठी जास्त व्याज देऊ शकतील. यामुळे भारतात डॉलरचा ओघ वाढेल.

• परकीय चलन साठ्याला बळ (Forex Boost) — या मोबिलायझेशनमुळे भारताचा परकीय चलन साठा मजबूत होईल, ज्यामुळे घसरणाऱ्या रुपयाला (Depreciating Rupee) आधार मिळेल आणि देशाची आंतरराष्ट्रीय देयके (Balance of Payment - BoP) फेडण्यास मदत होईल.

• NRIs आणि PIOs यांना फायदा — अनिवासी भारतीय (NRI) आणि भारतीय वंशाच्या व्यक्तींना (PIO) त्यांच्या पैशांवर आता भारतीय बँकांकडून अधिक परतावा मिळवण्याची सुवर्णसंधी मिळेल.

🧐 फॉरेन करन्सी नॉन-रेसिडंट बँक [FCNR(B)] खाते म्हणजे काय ? 

1) खात्याचे स्वरूप — हे अशा प्रकारचे मुदत ठेव (Term Deposit) खाते आहे, ज्यामध्ये जमा होणारा पैसा भारतीय रुपयात न ठेवता परकीय चलनातच (Foreign Denomination) ठेवला जातो.

2) उपलब्ध चलने — या ठेवी प्रामुख्याने अमेरिकन डॉलर (USD), ब्रिटिश पाउंड (GBP), युरो (EUR), जपानी येन (JPY), ऑस्ट्रेलियन डॉलर (AUD) आणि कॅनेडियन डॉलर (CAD) अशा प्रमुख जागतिक चलनांमध्ये ठेवता येतात.

3) चलन घसरणीपासून संरक्षण (No Currency Fluctuation Risk) — पैसा परकीय चलनातच राहत असल्यामुळे, आंतरराष्ट्रीय बाजारात रुपया घसरला किंवा वधारला तरी अनिवासी भारतीयांच्या मूळ रकमेवर त्याचा कोणताही वाईट परिणाम होत नाही.

4) पात्रता — केवळ अनिवासी भारतीय (NRI), भारतीय वंशाच्या व्यक्ती (PIO) आणि भारताचे परदेशी नागरिक (OCI) हेच हे खाते उघडू शकतात. 

• यासाठी त्यांचा NRI दर्जा हा 'फेमा' (FEMA - Foreign Exchange Management Act) कायद्याच्या नियमांनुसार असावा लागतो.

5) मुदत मर्यादा — हे खाते केवळ मुदत ठेव (Term Deposit) म्हणूनच उघडता येते, ज्याची मुदत 1 वर्ष ते 5 वर्षे या दरम्यान असू शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• बातमी → RBI ने अनिवासी भारतीयांच्या (NRI) विशिष्ट मुदत ठेवींवरील व्याजाची उच्च मर्यादा तात्पुरती काढली 

• मुख्य हेतू → अनिवासी भारतीयांकडून डॉलर आकर्षित करून Forex साठा वाढवणे, रुपया स्थिर करणे आणि व्यवहार तोल (BoP) संतुलित राखणे.

• FCNR(B) चे मुख्य वैशिष्ट्य → ठेवी केवळ परकीय चलनातच ठेवल्या जातात (रुपयामध्ये नाही).

• पात्रता → केवळ अनिवासी भारतीय (NRI), भारतीय वंशाच्या व्यक्ती (PIO) आणि भारताचे परदेशी नागरिक (OCI)

International Yoga Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 21 जून 2026 रोजी जगभरात साजरा करण्यात आलेल्या '12 व्या आंतरराष्ट्रीय योग दिनाची' अधिकृत मुख्य संकल्पना खालीलपैकी कोणती आहे ?

1. योगा आणि पर्यावरण (Yoga and Environment)

2. निरोगी वृद्धत्वासाठी योग (Yoga for Healthy Ageing)

3. आरोग्यासाठी योग (Yoga for Health)

4. जागतिक शांततेसाठी योग (Yoga for World Peace)

उत्तर : निरोगी वृद्धत्वासाठी योग (Yoga for Healthy Ageing)

📰बातमी काय ? 

• दरवर्षी 21 जूनला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस जगभरात उत्साहात साजरा केला जातो.

• यंदाचा हा 12वा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस आहे.

🧐 आंतरराष्ट्रीय योग दिवस 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• “निरोगी वृद्धत्वासाठी योग” (Yoga for Healthy Ageing) ही या वर्षीच्या आंतरराष्ट्रीय योग दिनाची संकल्पना आहे.

🧐 दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय योग दिवस का साजरी करतात ?

• जगभरातील लोकांना योगाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी, योगा बद्दल लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी 21 जूनला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस साजरा केला जातो.

🧐 आंतरराष्ट्रीय योग दिवस 21 जूनलाच का साजरी करतात ?

• 21 जून हा उत्तर गोलार्धातील सर्वात मोठा दिवस आहे. या दिवसानंतर सूर्य दक्षिण गोलार्धात प्रवेश करतो.

• योग आणि अध्यात्मा साठी हा दिवस खूप महत्त्वाचा मानला जातो.

• या दिवसाला ग्रीष्म संक्रांती असेही म्हणतात. 

• यामुळे आंतरराष्ट्रीय योग दिवस 21 जूनला साजरी करतात.

✍️ पहिला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस केव्हा साजरी केला ?

• 21 जून 2015 रोजी पहिला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस साजरी केला.

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 27 सप्टेंबर 2014 रोजी संयुक्त राष्ट्र महासभे मध्ये (UNGA) आंतरराष्ट्रीय योग दिनाबद्दल प्रस्ताव मांडला.

• या प्रस्तावास संयुक्त राष्ट्र महासभेने ११ डिसेंबर 2014 रोजी मान्यता दिली आणि 21 जून हा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस म्हणून घोषित केला.

⛳️ युनेस्को च्या अमृत सांस्कृतिक वारसा : 

• 2016 मध्ये योगाला मानवताच्या युनेस्को च्या अमृत सांस्कृतिक वारसाच्या (UNESCO - Intangible Cultural Heritage of Humanity) यादी मध्ये समावेश करण्यात आले.

🤔 योगाचे पितामह म्हणून कोणास ओळखले जाते ?

• महर्षी पतंजली यांना योगाचे पितामहा म्हणून ओळखले जाते. 

• महर्षी पतंजली हे एक प्राचीन भारतीय ऋषी आणि तत्वज्ञानी होते.

• त्यांनी योग सूत्रांचे लेखन केले यात त्यांनी योगाची नैतिक मार्गदर्शक तत्त्वे, ध्यान तंत्रे आणि आध्यात्मिक उद्दिष्टांसह तत्त्वे आणि पद्धतींची रूपरेषा सांगितली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Yoga Day

• आंतरराष्ट्रीय योग दिवस → 21 जून

• वर्ष 2026 ची आवृत्ती → 12 वा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस.

• वर्ष 2026 ची संकल्पना (Theme) → “निरोगी वृद्धत्वासाठी योग” (Yoga for Healthy Ageing)

• 21 जून चे भौगोलिक वैशिष्ट्य → उत्तर गोलार्धातील सर्वात मोठा दिवस

• पहिला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस → 21 जून 2015 

• युनेस्को (UNESCO) मान्यता → वर्ष 2016 मध्ये 'अमूर्त सांस्कृतिक वारसा' यादीत समावेश

• योगाचे पितामह → महर्षी पतंजली ('योग सूत्र' ग्रंथाचे लेखक)

The Chapekar Brothers

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - महाराष्ट्रातील क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 22 जून 1897 रोजी पुण्यात प्लेग कमिशनर वॉल्टर चार्ल्स रँडचा वध खालीलपैकी कोणी केला होता ?

1. वासुदेव बळवंत फडके

2. सावरकर बंधू

3. अनंत कान्हेरे

4. चाफेकर बंधू

उत्तर : चाफेकर बंधू

📰 बातमी काय ?

• 22 जून 1897 रोजी पुण्यात चाफेकर बंधूंनी पुण्याचे प्लेग कमिशनर वॉल्टर चार्ल्स रँड याचा वध करून ब्रिटीश राजवटीविरोधात सशस्त्र क्रांतीची धुरा सांभाळली होती.

⛳️ चाफेकर बंधू आणि त्यांची पार्श्वभूमी : 

1) तिघे सख्खे भाऊ - दामोदर हरी चाफेकर (28 वर्षे), बाळकृष्ण हरी चाफेकर (24 वर्षे) आणि वासुदेव हरी चाफेकर (18 वर्षे) हे महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक होते. 

• भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात एकाच कुटुंबातील तीन सख्ख्या भावांना फाशी देण्यात आलेले हे एकमेव आणि ऐतिहासिक उदाहरण आहे.

2) कौटुंबिक व वैचारिक पार्श्वभूमी - हे कुटुंब मूळचे कोकणातील असून नंतर पुण्यातील सदाशिव पेठेत स्थायिक झाले. त्यांचे वडील हरिपंत चाफेकर प्रसिद्ध कीर्तनकार होते.

3) प्रेरणास्थान - चाफेकर बंधूंवर वासुदेव बळवंत फडके यांच्या सशस्त्र क्रांतीचा, पौराणिक कथांचा आणि लोकमान्य टिळकांच्या 'केसरी' वृत्तपत्रातील जहाल विचारांचा मोठा प्रभाव होता.

🎯 प्लेगचे संकट आणि रँडचा वध (22 जून 1897) : 

1) पुण्यात प्लेगची साथ - 

• ऑक्टोबर 1896 मध्ये पुण्यात प्लेगची भीषण साथ पसरली. 

• यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी मुंबई प्रांताचे गव्हर्नर सँडहर्स्ट यांनी वॉल्टर चार्ल्स रँड (W.C. Rand) याची 'पुना प्लेग कमिटी'च्या अध्यक्षपदी नेमणूक केली.

2) ब्रिटीश सैन्याचा अत्याचार -

• रँडने प्लेग नियंत्रणाच्या नावाखाली ब्रिटीश सैनिकांना मोकळे रान दिले. 

• सैनिकांनी बूट घालून घरात प्रवेश करणे, देवघरांचा आणि स्वयंपाकघराचा अनादर करणे आणि महिलांशी असभ्य वर्तन करणे यामुळे पुण्यात संतापाची लाट उसळली.

3) वधाची योजना आणि 'गोंद्या आला रे' कोडवर्ड - 

• राणी व्हिक्टोरियाच्या राज्यरोहणाच्या हिरक महोत्सवाच्या दिवशी (22 जून 1897) रँडचा वध करण्याची योजना आखण्यात आली.

• मुठा नदीच्या पुलाजवळ दबा धरून बसलेल्या चाफेकर बंधूंनी ईशाऱ्यासाठी

'गोंद्या आला रे' या सांकेतिक शब्दाचा (Code Word) वापर केला.

4) घटनाक्रम -

• अंधारामुळे चुकीचा अंदाज आल्याने वासुदेवच्या संकेतानंतर बाळकृष्ण यांनी पहिल्या बग्गीवर गोळी झाडली, ज्यामध्ये लेफ्टनंट आयर्स्ट (Lt. Charles Ayerst) मारला गेला. 

• आपली चूक लक्षात येताच दामोदर यांनी दुसऱ्या बग्गीवर उडी मारून रँडवर गोळ्या झाडल्या.

• गंभीर जखमी रँडचा 3 जुलै 1897 रोजी मृत्यू झाला.

🔥 आत्मबलिदान आणि क्रांतीची मशाल : 

1) द्रविड बंधूंचा विश्वासघात - 

• गणेश द्रविड आणि रामचंद्र द्रविड या फितुरांनी पोलिसांना माहिती दिल्याने चाफेकर बंधूंना अटक झाली.

• बदला म्हणून चाफेकर बंधूंचे सहकारी महादेव रानडे आणि वासुदेव चाफेकर यांनी द्रविड बंधूंचा गोळ्या झाडून वध केला.

2) फाशीची शिक्षा - 

• दामोदर चाफेकर यांना 18 एप्रिल 1898 रोजी फाशी देण्यात आली. 

• त्यानंतर वासुदेव चाफेकर यांना 8 मे 1899 आणि बाळकृष्ण चाफेकर यांना 12 मे 1899 रोजी फाशी देण्यात आली.

3) क्रांतिकारकांना प्रेरणा - 

• चाफेकर बंधूंच्या या बलिदानाने प्रेरित होऊन नाशिकमध्ये तरुण स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी आपल्या अष्टभुजा देवीसमोर देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी प्राणार्पण करण्याची शपथ घेतली होती.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : चाफेकर बंधू

• रँडच्या वधाची तारीख → 22 जून 1897 

• ठिकाण → गणेशखिंड रस्ता, पुणे

• ईशाऱ्याचा सांकेतिक शब्द (Code word) → 'गोंद्या आला रे'

• फाशी दिलेले तीन भाऊ → दामोदर, बाळकृष्ण आणि वासुदेव चाफेकर

Kanchan Devi Committee 

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मे 2026 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने अरावली पर्वतरांगेच्या संरक्षणासाठी नियुक्त केलेल्या समितीच्या अध्यक्षा 'कांचन देवी' या खालीलपैकी कोणत्या केंद्रीय संस्थेच्या पहिल्या महिला महासंचालक (Director General) आहेत ?

1. भारतीय वानिकी संशोधन आणि शिक्षण परिषद (ICFRE)
2. भारतीय वन सर्वेक्षण (FSI)
3. राष्ट्रीय हरित लवाद (NGT)
4. भारतीय संविधान वन्यजीव संस्था (WII)

उत्तर : भारतीय वानिकी संशोधन आणि शिक्षण परिषद (ICFRE)

📰 बातमी काय ?

• पर्यावरण तज्ञ आणि माजी अधिकाऱ्यांनी सर्वोच्च न्यायालयाने नियुक्त केलेल्या 'कांचन देवी समितीच्या' रचनेवर तीव्र आक्षेप घेत तिच्या पुनर्रचनेची (Restructuring) मागणी केली आहे. यामुळे ही समिती पुन्हा एकदा चर्चेत आली आहे.

🧐 कांचन देवी समिती (Kanchan Devi Committee) नेमकी काय आहे ?

1) समितीची स्थापना — सर्वोच्च न्यायालयाने 25 मे 2026 रोजी या तज्ञ समितीची स्थापना केली आहे.

2) समितीला हे नाव का ? — सर्वोच्च न्यायालयाने या समितीचे अध्यक्षपद कांचन देवी (IFS - Kanchan Devi) यांच्याकडे सोपवले आहे. कांचन देवी या 1991 च्या बॅचच्या वरिष्ठ भारतीय वन सेवा अधिकारी आहे. 

3) देशातील पहिल्या महिला — कांचन देवी या 'भारतीय वानिकी संशोधन आणि शिक्षण परिषद' (Indian Council of Forestry Research and Education) च्या महासंचालक (Director General) पदावर पोहोचणाऱ्या देशातील पहिल्या महिला अधिकारी आहेत.

4) समितीचा मुख्य उद्देश — अरावली पर्वतरांगेचे (Aravalli Range) संरक्षण आणि वर्गीकरण या संदर्भातील सर्वोच्च न्यायालयाच्या पूर्वीच्या निवाड्याचे (Judgment) पुनरावलोकन करणे आणि तेथील वन सीमांकन (Forest Demarcation) व शाश्वत भू-वापर व्यवस्थापनासाठी उपाययोजना सुचवणे हा या समितीचा मुख्य हेतू आहे.

🤔 या समितीवर पर्यावरण तज्ञांनी कोणते आक्षेप घेतले आहेत ?

• स्वतंत्र तज्ञांचा अभाव — समितीमध्ये पर्यावरण, पाणी (Hydrology) आणि वन्यजीव संरक्षण क्षेत्रातील स्वतंत्र शास्त्रज्ञांचा समावेश नाही.

• अधिकारीशाहीचा वरचष्मा — विज्ञान आणि पर्यावरण क्षेत्रातील तज्ञांऐवजी केवळ सरकारी आणि निवृत्त अधिकाऱ्यांचा (Bureaucrats) भरणा या समितीत जास्त आहे.

• हितसंबंधांचा संघर्ष — ज्या प्रशासकीय चौकटीने (सरकारी व्यवस्थेने) पूर्वी अरावलीच्या सीमा ठरवल्या होत्या, त्याच व्यवस्थेतील अधिकारी या समितीत असल्याने निष्पक्ष निर्णय होईल का, अशी शंका घेतली जात आहे.

• अपूर्ण वन ओळख — प्रसिद्ध 'गोदावर्मन खटल्याच्या' (Godavarman Framework) नियमांनुसार जोपर्यंत अरावली क्षेत्रातील जंगलांची अचूक ओळख आणि सीमांकन पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत संरक्षणाचा पुनर्विचार करणे घाईचे ठरेल, असा तज्ञांचा युक्तिवाद आहे.

📚 राज्यशास्त्र संकल्पना : 

🤔 निवाड्याचे पुनरावलोकन म्हणजे काय ? (Review of Judgment)

• अर्थ — जेव्हा सर्वोच्च न्यायालय आपल्याच एखाद्या जुन्या अंतिम निर्णयामध्ये किंवा आदेशामध्ये काही तांत्रिक चूक किंवा कायदेशीर त्रुटी राहिली आहे का, हे तपासण्यासाठी पुन्हा विचार करते, त्याला 'निवाड्याचे पुनरावलोकन' म्हणतात.

• समितीचा संदर्भ — कांचन देवी समिती ही सर्वोच्च न्यायालयाने स्वतःच्याच पूर्वीच्या अरावली संदर्भातील निवाड्याचा (Judgment) पुनर्विचार करण्यासाठी आणि त्यातील वस्तुस्थिती तपासण्यासाठी स्थापन केली आहे. हा न्यायालयाचा स्वतःच्याच निर्णयाची दुरुस्ती करण्याचा अंतर्गत अधिकार आहे.

• अनुच्छेद 137 — भारतीय संविधानाचे अनुच्छेद 137 (Article 137) सर्वोच्च न्यायालयाला स्वतःच्याच पूर्व निवाड्यांचे पुनरावलोकन करण्याचा अधिकार देते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Kanchan Devi Committee

• समितीचे नाव → कांचन देवी समिती 

• कोणाद्वारे नियुक्त? → सर्वोच्च न्यायालय

• स्थापना दिनांक → 25 मे 2026

• कांचन देवी समितीचे कार्य → अरावली पर्वतरांगेच्या पूर्व निवाड्याचे पुनरावलोकन करणे.

• अनुच्छेद 137 → सर्वोच्च न्यायालयाला स्वतःच्याच पूर्व निवाड्यांचे पुनरावलोकन करण्याचा अधिकार

High Energy Medical Cyclotron Project (HEMCP) in Maharashtra

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने वर्ष 2026 मध्ये 300 कोटी रुपयांच्या मंजुरीसह 'उच्च ऊर्जा वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन प्रकल्प' (HEMCP) खालीलपैकी कोणत्या शहरात उभारण्यास मान्यता दिली आहे ?

1. पुणे

2. नागपूर

3. छत्रपती संभाजीनगर

4. मुंबई

उत्तर : नागपूर

📰 बातमी काय ? 

• महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने नागपूर येथे 300 कोटी रुपयांच्या निधी वाटपासह 'उच्च ऊर्जा वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन प्रकल्पाच्या' (High Energy Medical Cyclotron Project - HEMCP) स्थापनेला मंजुरी दिली आहे.

🧐 वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन (Medical Cyclotron) म्हणजे नक्की काय ?

• वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन हा एक प्रकारचा विशिष्ट 'कण त्वरक' (Particle Accelerator) म्हणजेच अशी मशीन आहे, जी आरोग्य सेवेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'रेडिओआयसोटोप्स' (Radioisotopes - रेडिओधर्मी समस्थानिके) ची निर्मिती करते.

⚛️ कार्यपद्धती — 

• ही यंत्रणा विद्युत आणि चुंबकीय क्षेत्रांचा (Electric and Magnetic Fields) वापर करून प्रोटॅानसारख्या (Protons) प्रभारित कणांना अतिशय उच्च गती देते. 

• हे हाय-स्पीड कण नंतर एका विशिष्ट लक्ष्यावर (Target Material) आदळतात, ज्यामुळे न्यूक्लियर रिॲक्शन (Nuclear Reaction) घडून येते आणि रेडिओआयसोटोप्स (रेडिओधर्मी समस्थानिके) तयार होतात.

🤔 या सायक्लोट्रॉन प्रकल्पाचे आरोग्य क्षेत्रात काय महत्त्व आहे ?

1) कर्करोग (Cancer) निदान व उपचार — या सायक्लोट्रॉनद्वारे तयार होणारे रेडिओआयसोटोप्स प्रामुख्याने कॅन्सरच्या निदानासाठी आणि उपचारासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

2) प्रगत इमेजिंग (Advanced Imaging) — याद्वारे उत्पादित रेडिओधर्मी पदार्थ हे PET (Positron Emission Tomography) स्कॅन आणि PET-CT इमेजिंग मध्ये वापरले जातात, ज्यामुळे शरीरातील ट्यूमर किंवा अंतर्गत आजारांची अचूक माहिती मिळते.

3) टार्गेटेड थेरपी (Targeted Therapy) — या कणांचा वापर करून कर्करोगाच्या पेशींवर थेट मारा करणाऱ्या 'टार्गेटेड रेडिओन्यूक्लाइड थेरपी' (Targeted Radionuclide Therapies) राबवल्या जातात.

🧐 प्रमुख रेडिओआयसोटोप्स (रेडिओधर्मी समस्थानिके) कोणते ?

• वैद्यकीय क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाणारे फ्लोरिन-18 (F-18), गॅलियम-68 (Ga-68) आणि ल्युटेशियम-177 (Lu-177) हे काही प्रमुख वैद्यकीय रेडिओआयसोटोप्स आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : HEMCP नागपूर

• प्रकल्पाचे नाव → उच्च ऊर्जा वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन प्रकल्प (HEMCP)

• मंजूर ठिकाण → नागपूर

• निधी वाटप → 300 कोटी रुपये

• सायक्लोट्रॉनचे स्वरूप → कण त्वरक (Particle Accelerator)

• मुख्य उपयोग → PET स्कॅन, कॅन्सर निदान व उपचार थेरपी

• वैद्यकीय रेडिओआयसोटोप्स उदाहरणे → Fluorine-18 (F-18), Gallium-68 (Ga-68), Lutetium-177 (Lu-177)