Telegram Ban Under Section 69A of the IT Act 2000

📚 Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कायदेशीर कारवाईमुळे चर्चेत राहिलेल्या 'टेलिग्राम' (Telegram) या प्रसिद्ध सोशल मीडिया मेसेजिंग ॲपचे सध्याचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) खालीलपैकी कोण आहेत ?

1. मार्क झुकरबर्ग (Mark Zuckerberg)

2. सुंदर पिचाई (Sundar Pichai)

3. सत्य नडेला (Satya Nadella)

4. पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov)

उत्तर : पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov)

📰 बातमी काय ? 

• केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने (MeitY) माहिती तंत्रज्ञान कायदा, 2000 च्या कलम 69A (Section 69A) चा वापर करून भारतात 'टेलिग्राम' (Telegram) ॲपवर तात्पुरती बंदी घातली आहे. 

• राष्ट्रीय परीक्षा संस्थेच्या (NTA) शिफारशीनुसार ही कारवाई करण्यात आली आहे, कारण गुन्हेगारी नेटवर्कने NEET UG 2026 च्या पुनर्रचना परीक्षेतील उमेदवारांची फसवणूक करण्यासाठी या ॲपच्या मेसेज-एडिटिंग वैशिष्ट्याचा गैरवापर केला होता.

🧐 माहिती तंत्रज्ञान कायद्याचे कलम 69A (Section 69A) काय आहे ?

• केंद्र सरकारचा अधिकार — या कलमांतर्गत केंद्र सरकार किंवा त्यांनी विशेषरित्या प्राधिकृत केलेला अधिकारी कोणत्याही सरकारी एजन्सीला अथवा मध्यस्थाला (Intermediary - उदा. इंटरनेट सेवा पुरवठादार किंवा टेलिकॉम ऑपरेटर्स) डिजिटल माहितीवरील सार्वजनिक प्रवेश ब्लॉक करण्याचे आदेश देऊ शकतो.

🏛️ बंदी घालण्याचे कायदेशीर आधार —

हे कलम केवळ खालील विशिष्ट आणि मर्यादित कारणांसाठीच लागू केले जाऊ शकते:

1. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता

2. देशाचे संरक्षण आणि सुरक्षा

3. परदेशी राज्यांशी मैत्रीपूर्ण संबंध

4. सार्वजनिक सुव्यवस्था (Public Order)

5. दखलपात्र गुन्ह्यांना चिथावणी देण्यापासून रोखणे.

🏛️⚖️ सर्वोच्च न्यायालयाचा ऐतिहासिक निर्णय — 

• 'श्रेया सिंघल विरुद्ध भारत सरकार' (Shreya Singhal v. Union of India - 2015) या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने कलम 69A ची घटनात्मक वैधता कायम ठेवली. 

न्यायालयाने याचे वर्णन 'अनेक सुरक्षा उपायांसह (Safeguards) तयार केलेली एक अचूक तरतूद' असे केले होते.

✍️ या आधीचा संदर्भ — 

• जून 2020 मध्ये टिकटॉक (TikTok), युसी ब्राउझर (UC Browser) आणि शेअरीट (ShareIt) यांसारख्या 59 चिनी ॲप्सवर बंदी घालण्यासाठी याच कलम 69A चा वापर करण्यात आला होता.

🤔 टेलिग्राम (Telegram) ॲप बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• ॲपचे स्वरूप — टेलिग्राम हे एक क्लाउड-आधारित, इन्स्टंट मेसेजिंग, व्हॉईस ओव्हर आयपी (VoIP) आणि एंड-टू-एंड एन्क्रिप्टेड सेवा देणारे जागतिक सोशल मीडिया ॲप आहे.

• स्थापना वर्ष — या ॲपची सुरुवात 2013 मध्ये झाली.

• संस्थापक आणि सीईओ (CEO) — निकोलाई दुरोव्ह (Nikolai Durov) आणि पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov) या रशियन बंधूंनी हे ॲप विकसित केले आहे. पावेल दुरोव्ह हे सध्या टेलिग्रामचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) आहेत.

• मुख्यालय (Headquarters) — टेलिग्रामचे अधिकृत मुख्यालय दुबई, संयुक्त अरब अमिराती (Dubai, UAE) येथे आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : IT Act & Telegram 

• बातमी → भारतात 'टेलिग्राम' ॲपवर तात्पुरती बंदी

• कारवाई करणारे मंत्रालय → इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY)

• वापरलेले कायदेशीर कलम → माहिती तंत्रज्ञान कायदा (IT Act) 2000 चे कलम 69A

• श्रेया सिंघल खटला (2015) → सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे कलम 69A च्या वैधतेवर शिक्कामोर्तब

• टेलिग्रामचे सीईओ (CEO) → पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov)

• टेलिग्रामचे मुख्यालय → दुबई, संयुक्त अरब अमिराती (Dubai, UAE)

PRESIDENT OF INDIA GRACES INTERNATIONAL SICKLE CELL DAY COMMEMORATION AT OMKARESHWAR, MADHYA PRADESH

International Sickle Cell Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सिकलसेल (Sickle Cell) या अनुवांशिक आजारामध्ये रुग्णाच्या शरीरातील कोणत्या पेशींच्या मूळ आकारात बदल होऊन त्या विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या बनतात ?

1. लाल रक्तपेशी
2. पांढऱ्या रक्तपेशी
3. रक्तपट्टीका
4. प्लाझ्मा पेशी 

उत्तर : लाल रक्तपेशी 

📰 बातमी काय ?

• 'आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिना'निमित्त (International Sickle Cell Day 2026), राष्ट्रपतींनी 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' (NSCEM) अंतर्गत वर्ष 2047 पूर्वी भारतातून सिकलसेल पूर्णपणे नष्ट करण्याच्या ध्येयाचा पुनरुच्चार केला आहे.

🧐 आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन (International Sickle Cell Day) केव्हा असतो आहे ?

• सिकलसेल आजाराबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि लवकर निदान, उपचार व प्रतिबंधाला चालना देण्यासाठी दरवर्षी 19 जून रोजी हा दिवस साजरा केला जातो.

• मान्यता — संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 22 डिसेंबर 2008 रोजी एका ठरावाद्वारे या आजाराला एक प्रमुख जागतिक सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून मान्यता दिली.

🧐 2026 साठी आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• यंदाच्या वर्षाची मुख्य थीम "क्लोजिंग द सर्व्हायव्हल गॅप: इक्विटी इन सिकलसेल डिसीज" (Closing the Survival Gap: Equity in Sickle Cell Disease) अशी आहे.

• या थीमचा मुख्य उद्देश जगभरातील सिकलसेल रुग्णांना मिळणाऱ्या आरोग्य सेवांमधील तफावत आणि असमानता दूर करणे हा आहे.

• प्रत्येकाला वेळेवर निदान आणि दर्जेदार उपचार मिळावेत यावर यात भर दिला गेला आहे.

📚📚 विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संदर्भ - 

🤔 सिकलसेल विकार (Sickle Cell Disorder) नक्की काय असतो ? 

1) विकाराचे स्वरूप — सिकलसेल हा एक वारसाहक्काने मिळणारा (Inherited) हिमोग्लोबिनचा विकार आहे. हा जनुकीय उत्परिवर्तनामुळे (Genetic Mutation) होतो.

2) हिमोग्लोबिनमधील मूळ बदल — निरोगी व्यक्तीमध्ये सामान्य हिमोग्लोबिन (HbA) असते, तर सिकलसेल रुग्णामध्ये उत्परिवर्तनामुळे हिमोग्लोबिन एस (HbS) तयार होते.

• हे हिमोग्लोबिन एस ऑक्सिजनची पातळी कमी झाल्यावर शरीरात एकत्र जमते आणि पेशींचा आकार बदलून टाकते.

3) विळ्यासारखा आकार — या बदलामुळे आपल्या शरीरातील नेहमीच्या गोल लाल रक्तपेशी (Red Blood Cells) गोल न राहता विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या (Sickle or Crescent-shaped) होतात.

 4) अनुवांशिक प्रकार (Type of Disease) — 

• हा एक 'ऑटोसोमल रिसेसिव्ह' (Autosomal Recessive) विकार आहे. 

• याचा अर्थ असा की, मुलामध्ये हा आजार दिसण्यासाठी त्याला आई आणि वडील या दोघांकडूनही दोष असलेले जनुक (Gene) मिळणे आवश्यक असते. जर फक्त एका पालकाकडून हे जनुक मिळाले, तर तो व्यक्ती फक्त 'वाहक' (Carrier) बनतो, त्याला आजार होत नाही.

🧐 सिकलसेल ॲनिमिया या आजाराचा रुग्णाच्या शरीरावर आणि आरोग्यावर काय परिणाम होतो ?

• रक्ताभिसरणात अडथळा — या बदललेल्या लाल रक्तपेशी कडक आणि चिकट बनतात, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांमधून त्यांचा प्रवाह सुरळीत होत नाही आणि रक्ताभिसरण (Circulation) खंडित होते.

• ऑक्सिजनचा तुटवडा — रक्त गोठल्यामुळे शरीराच्या महत्त्वाच्या अवयवांना होणारा ऑक्सिजनचा पुरवठा विस्कळीत होतो.

• आरोग्यावरील दुष्परिणाम — यामुळे रुग्णाला तीव्र ॲनिमिया (रक्ताल्पता) होतो, शरीराचे अवयव निकामी होतात, वारंवार असह्य वेदना (Pain Episodes) होतात आणि रुग्णाचे आयुर्मान कमी होते.

🔹 भारताचे राष्ट्रीय प्रयत्न : 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' 

 1) मिशनची पार्श्वभूमी — सिकलसेल आजाराचे मोठे ओझे, विशेषतः आदिवासी लोकसंख्येमधील याचे गंभीर प्रमाण लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने 2023 मध्ये हे मिशन सुरू केले.

2) निर्मूलनाचे उद्दिष्ट — भारताला वर्ष 2047 पर्यंत सिकलसेल मुक्त करण्याचे ध्येय आहे.

3)अंमलबजावणी व लक्ष्य — हे मिशन 'राष्ट्रीय आरोग्य मिशन' (NHM) अंतर्गत भारतातील 17 हाय-फोकस राज्यांमध्ये राबवले जात आहे. या अंतर्गत 3 वर्षांत (2023-26) 0 ते 40 वयोगटातील अंदाजे 7 कोटी लोकांची तपासणी (Screening) करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले होते.

4) संयुक्त मंत्रालय — हे मिशन केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय आणि केंद्रीय आदिवासी व्यवहार मंत्रालय यांच्याद्वारे संयुक्तपणे राबवले जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Sickle Cell Day

• आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन → 19 जून

• आजाराचा प्रकार → ऑटोसोमल रिसेसिव्ह (आई-वडील दोन्हींकडून जनुक आवश्यक)

• तयार होणारे सदोष हिमोग्लोबिन → हिमोग्लोबिन एस (HbS)

• भारताचे प्रयत्न → 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' 

• सिकलसेल निर्मूलनाचे लक्ष्य वर्ष → 2047

• अंमलबजावणी मंत्रालय → आरोग्य मंत्रालय + आदिवासी व्यवहार मंत्रालय

Mumbai International Film Festival (MIFF) 2026

📚 Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) वर्ष 2026 मध्ये मुंबई येथे आयोजित करण्यात आलेल्या 19 व्या 'मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवाचे' (MIFF) आयोजन खालीलपैकी कोणत्या संस्थेद्वारे करण्यात आले आहे ?

1. राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC)
2. चित्रपट आणि दूरदर्शन संस्था (FTII)
3. राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालय (NFAI)
4. केंद्रीय चित्रपट प्रमाणन मंडळ (CBFC)

उत्तर : राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC)

📰 बातमी काय ?

• भारतातील लघुपट, माहितीपट आणि ॲनिमेशन चित्रपटांसाठीचा अत्यंत मानाचा समजला जाणारा 19 वा मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव (MIFF) नुकताच मुंबई येथे सुरू झाला आहे.

🧐 मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव (MIFF) नक्की काय आहे ?

• अभिमानास्पद वारसा — हा चित्रपट महोत्सव अ-कथानक (Non-Feature Films) चित्रपटांसाठीचा दक्षिण आशियातील सर्वात जुना आणि मोठा चित्रपट महोत्सव आहे.

• आयोजक संस्था — हा महोत्सव केंद्रीय माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाच्या (Ministry of Information and Broadcasting) अखत्यारीत असणाऱ्या राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC) द्वारे आयोजित केला जातो.

🤔 यावर्षीच्या 19व्या महोत्सवाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे ?

• AI-जनरेटेड चित्रपट — डिजिटल आणि सिनेमाच्या बदलत्या तंत्रज्ञानाचा विचार करून, यंदाच्या महोत्सवात पारंपरिक डॉक्युमेंट्री, लघुपट (Short Fiction) आणि ॲनिमेशन सोबतच 'AI-जनरेटेड चित्रपट' (AI-Generated Films) या नवीन प्रकारावर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.

• मुख्य उद्देश — जगभरातील चित्रपट निर्मात्यांना सामाजिक दृष्ट्या प्रासंगिक, नाविन्यपूर्ण आणि प्रायोगिक चित्रपट प्रदर्शित करण्यासाठी एक जागतिक व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्याला चालना देणे हा आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mumbai International Film Festival (MIFF) 2026

• महोत्वाची आवृत्ती → 19 वी आवृत्ती (19th Edition)

• आयोजनाचे ठिकाण → मुंबई (Mumbai)

• आयोजक संस्था → राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC)

• संबंधित मंत्रालय → केंद्रीय माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (Ministry of Information and Broadcasting)

• महोत्सवाचे कार्यक्षेत्र → माहितीपट, लघुपट, ॲनिमेशन आणि AI-जनरेटेड चित्रपट

• विशेष मान → दक्षिण आशियातील अ-कथानक चित्रपटांसाठीचा सर्वात जुना आणि मोठा महोत्सव

India-China Explore Joint UNESCO Nomination for Xuanzang’s Records

📚 Subject : GS - प्राचीन इतिहास 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारत आणि चीन या दोन्ही देशांमध्ये 'युनेस्को' (UNESCO) जागतिक वारसा नामांकनासाठी संयुक्तपणे चर्चा सुरू असलेल्या "द ग्रेट टँग रेकॉर्ड्स ऑन द वेस्टर्न रीजन्स" या ऐतिहासिक ग्रंथाचे लेखक कोण आहेत ?

1. फाहियान (Fahien)

2. मेगॅस्थनीज (Megasthenes)

3. ह्युएन श्‍वांग (Xuanzang)

4. इत्सिंग (I-Tsing)

उत्तर : ह्युएन श्‍वांग (Xuanzang)

📰 बातमी काय ?

• भारत आणि चीन या दोन्ही देशांमध्ये 7व्या शतकातील एका ऐतिहासिक ग्रंथाला 'युनेस्को' (UNESCO) जागतिक वारसा नामांकनासाठी संयुक्तपणे सादर करण्याबाबत चर्चा सुरू आहे.

⛳️ मुख्य ठळक मुद्दे (Key Highlights) : 

• संयुक्त प्रस्ताव — या प्रस्तावाचे नेतृत्व चीन करत असून भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाद्वारे (MEA) याला पाठिंबा देण्याबाबत विचार सुरू आहे.

• चर्चेची पार्श्वभूमी — भारताच्या अध्यक्षतेखाली वाराणसी येथे पार पडलेल्या 'दुसऱ्या ब्रिक्स (BRICS) संस्कृती कार्यगटाच्या बैठकीत' या संयुक्त नामांकनाची कल्पना समोर आली.

• उद्देश — युनेस्कोच्या नियमांनुसार प्रत्येक देशाला एका वर्षात मर्यादित प्रस्ताव पाठवता येतात. संयुक्त नामांकनामुळे दोन्ही देशांना आपला सामायिक वारसा सुरक्षित करण्याची आणि नाव नोंदवण्याची संधी वाढते.

🧐 "द ग्रेट टँग रेकॉर्ड्स ऑन द वेस्टर्न रीजन्स" काय आहे ?

• मूळ ग्रंथ — हा ग्रंथ म्हणजे प्रसिद्ध चिनी बौद्ध भिक्खू ह्युएन श्‍वांग (Xuanzang) याने लिहिलेले जगप्रसिद्ध प्रवासवर्णन 'सि-यु-की' (Si-yu-ki) आहे.

🤔 हा ग्रंथ इतिहास अभ्यासासाठी इतका महत्त्वाचा का आहे ?

• पूर्व-मध्ययुगीन भारताचा आरसा — हा ग्रंथ 7व्या शतकातील भारताची राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती समजून घेण्यासाठी सर्वात विश्वासार्ह आणि मुख्य ऐतिहासिक स्त्रोत मानला जातो.

• हर्षवर्धन काळ — ह्युएन श्‍वांगने सम्राट हर्षवर्धन यांच्या कारकिर्दीत भारताला भेट दिली होती.

— ह्युएन श्‍वांग यांनी हर्षवर्धनाचे प्रशासन आणि धार्मिक परिषदांचे तपशीलवार वर्णन यात केले आहे.

• नालंदा विद्यापीठ — ह्युएन श्‍वांगने बिहारमधील प्रसिद्ध नालंदा विद्यापीठात सुमारे 5 वर्षे राहून बौद्ध धर्माचा अभ्यास केला, ज्याची सविस्तर माहिती या ग्रंथात मिळते.

• सांस्कृतिक दुवा — या ग्रंथाने चीन आणि मध्य आशियामध्ये महायान बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्यात आणि भारत-चीन सांस्कृतिक संबंध दृढ करण्यात मोठी भूमिका बजावली.

🔹 युनेस्को संरचनेअंतर्गत भारताचे इतर संयुक्त प्रस्ताव कोणते ?

• पंचतंत्र — भारत आणि इराण या देशांचा संयुक्त प्रस्ताव.

• सत्याग्रह तत्त्वज्ञान — भारत आणि दक्षिण आफ्रिका या देशांचा संयुक्त प्रस्ताव.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : UNESCO Joint Nomination 2026

• ग्रंथाचे मूळ नाव → द ग्रेट टँग रेकॉर्ड्स ऑन द वेस्टर्न रीजन्स (सि-यु-की)

• लेखक व काळ → ह्युएन श्‍वांग (7वे शतक, सम्राट हर्षवर्धन काळ)

• प्रस्तावित देश → भारत आणि चीन (दुसरी BRICS संस्कृती बैठक, वाराणसी)

• ह्युएन श्‍वांगचे अभ्यासाचे मुख्य केंद्र → नालंदा विद्यापीठ

• भारताचे इतर संयुक्त प्रस्ताव → 1) पंचतंत्र (इराण सोबत ) 2) सत्याग्रह तत्त्वज्ञान (दक्षिण आफ्रिका सोबत)

Death Anniversary of Rani Lakshmibai

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - 1857 चा उठाव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राणी लक्ष्मीबाईंचे मूळ नाव काय होते ?

1. मणिकर्णिका
2. राणूबाई
3. अहिल्याबाई
4. सखुबाई

उत्तर : मणिकर्णिका (Manikarnika)

⛳️ राणी लक्ष्मीबाई यांबद्दल परीक्षेसाठी महत्त्वाची माहिती : 

• राणी लक्ष्मीबाई या भारताच्या इतिहासातील सर्वात शूर महिलांपैकी एक मानल्या जातात.

• 1857 च्या क्रांतीत त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध झाशीचे नेतृत्व केले आणि शेवटपर्यंत लढल्या.

• केवळ 29 वर्षांच्या वयात त्यांचे बलिदान झाले, पण त्यांच्या धाडसाने संपूर्ण देशाला प्रेरणा दिली.

✍️ जन्म आणि शिक्षण : 

• जन्म : राणी लक्ष्मीबाईंचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1828 रोजी वाराणसी येथे झाला.

• त्यांचे बालपणीचे नाव मणिकर्णिका तांबे (मनु) होते.

• वडील मोरोपंत तांबे पेशव्यांच्या दरबारात काम करत असल्यामुळे त्यांना लहानपणापासून राजदरबाराचे वातावरण मिळाले.

• आईचे निधन लहान वयात झाल्यामुळे मनुचे संगोपन त्यांच्या वडिलांनीच केले.

• लहानपणापासूनच मनु धाडसी आणि खेळकर स्वभावाची होती.

• त्यांनी घोडेस्वारी, तलवारबाजी आणि शस्त्रविद्या यांचे कठोर प्रशिक्षण घेतले.

• नाना साहेब आणि तात्या टोपे या क्रांतिकारकांसोबत लहान मनु वाढली.

⛳️ विवाह आणि राजकीय जीवन : 

• 1842 मध्ये त्यांचा विवाह झाशीचे राजा गंगाधरराव नेवाळकर यांच्याशी झाला आणि त्यांना “लक्ष्मीबाई” हे नाव मिळाले.

• 1851 मध्ये त्यांना एक मुलगा झाला पण तो काही महिन्यांतच मरण पावला.

• राजाने दामोदर राव यांना दत्तक घेतले, पण डलहौजीच्या खालसा धोरणा नुसार ब्रिटिशांनी या दत्तकपणाला मान्यता दिली नाही.

• त्यामुळे झाशी राज्य हक्काने ब्रिटिशांनी ताब्यात घेतले.

• "मैं अपनी झाँसी नहीं दूंगी!" म्हणत राणीने ब्रिटिशां विरूद्ध बंड पुकारले.

⚔️ 1857 चा उठाव :

• 1857 च्या उठावात झाशीमध्येही मोठी बंडाळी झाली आणि राणी पुढाकार घेऊन राज्याचे रक्षण करू लागल्या.

• त्यांनी स्वतःची सेना तयार केली, ज्यामध्ये महिलांचीही एक विशेष तुकडी होती.

• मार्च 1858 मध्ये जनरल ह्यूग रोज (General Hugh Rose) याने झाशीवर हल्ला केला, पण राणीने जबरदस्त प्रतिकार केला.

• राणी घोड्यावर बसून, तलवारीने लढत, दामोदर रावांना पाठीवर बांधून युद्धात उतरल्या — अशी दृश्ये त्यांच्या शौर्याचे उदाहरण आहेत.

• झाशी पडल्यावर त्या कालपी आणि नंतर ग्वालियरला गेल्या, जिथे त्यांनी पुन्हा सैन्य उभारले.

निधन : 

• 18 जून 1858 रोजी ग्वालियरच्या युद्धात राणी लक्ष्मीबाई शत्रूशी लढता-लढता वीरगतीला प्राप्त झाल्या.

📜 इतिहास संकल्पना - 

🤔 ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ म्हणजे काय ?

🤔 What was the Doctrine of Lapse ?

• लॉर्ड डलहौसीचे खालसा धोरण याला ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ किंवा ‘व्यपगत सिद्धांतʼ असेही म्हणतात. 

• ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ हे एक धोरण होते, ज्या अंतर्गत जर राजाचा नैसर्गिक वारस नसेल तर त्याचे राज्य ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीमध्ये विलीन केले जात असे. 

• या धोरणाचे उद्दिष्ट ब्रिटिश साम्राज्याचा विस्तार करणे हा होता. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राणी लक्ष्मीबाई 

• राणी लक्ष्मीबाईंचे मूळ नाव → मणिकर्णिका तांबे (मनु)

• जन्म → 19 नोव्हेंबर 1828 (वाराणसी)

• राणी लक्ष्मीबाईंच्या पतीचे नाव → राजा गंगाधरराव नेवाळकर (विवाह वर्ष: 1842)

• दत्तक पुत्राचे नाव → दामोदर राव

• झाशी खालसा करणारे ब्रिटिश धोरण → लॉर्ड डलहौजीचे 'दत्तक वारसा नामंजूर धोरण' (Doctrine of Lapse).

• झाशीवर हल्ला करणारा मुख्य ब्रिटिश अधिकारी → जनरल ह्यूज रोज

• राणी लक्ष्मीबाईंचे वीरमरण → 18 जून 1858, ग्वाल्हेरचे युद्ध.

JNPA Emerges as India’s Top Container Port

📚 Subject : GS - जागतिक निर्देशांक, महाराष्ट्र भूगोल - पायाभूत सुविधा

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक बँकेच्या 'कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स' नुसार वर्ष 2025 मध्ये भारतातील सर्वोत्तम अव्वल कंटेनर बंदर ठरलेले 'जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ऑथॉरिटी' (JNPA) महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात स्थित आहे ?

1. मुंबई शहर
2. सिंधुदुर्ग
3. रायगड
4. ठाणे

उत्तर : रायगड

📰 बातमी काय ? 

• जागतिक बँक (World Bank) आणि 'एस अँड पी ग्लोबल मार्केट इंटेलिजन्स' (S&P Global Market Intelligence) यांनी जाहीर केलेल्या कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स (CPPI) 2025 मध्ये महाराष्ट्रातील जवाहरलाल नेहरू पोर्ट प्राधिकरणाने (JNPA) मोठी झेप घेतली आहे. 

⛳️ कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• निर्देशांकाचे नाव - Container Port Performance Index (CPPI) - कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स

• अहवाल प्रसिद्धी - हा निर्देशांक जागतिक बँक (World Bank) आणि 'एस अँड पी ग्लोबल मार्केट इंटेलिजन्स' (S&P Global Market Intelligence) यांच्याद्वारे संयुक्तपणे प्रसिद्ध केला जातो.

• JNPA ची जागतिक झेप - या जागतिक निर्देशांकात महाराष्ट्रातील 'जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ऑथॉरिटी' (JNPA ) बंदराने जगातील अग्रगण्य बंदरांना मागे टाकत 22 वे स्थान मिळवले आहे.

• भारतात प्रथम - भारतामधील सर्व प्रमुख सरकारी बंदरांमध्ये JNPA हे देशातील पहिल्या क्रमांकाचे सर्वोत्तम कामगिरी करणारे बंदर ठरले आहे.

🚢🛳️' जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ऑथॉरिटी' (JNPA ) बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1) स्थापना - JNPA बंदराची स्थापना 26 मे 1989 रोजी झाली.

• मुंबई बंदरावरील (Mumbai Port) वाहतुकीचा प्रचंड ताण कमी करण्यासाठी या अत्याधुनिक बंदराची निर्मिती करण्यात आली होती.

2) दुसरे नाव - या बंदराला 'न्हावा शेवा बंदर' (Nhava Sheva Port) म्हणूनही ओळखले जाते. रायगड जिल्ह्यातील 'न्हावा' आणि 'शेवा' या दोन गावांच्या नावावरून हे नाव पडले आहे.

3) भौगोलिक स्थान - हे बंदर महाराष्ट्रातील रायगड (Raigad) जिल्ह्यात अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे.

4) तांत्रिक वैशिष्ट्य - हे भारतामधील सर्वप्रथम पूर्णपणे स्वयंचलित (First 100% Landlord Major Port) आणि देशातील सर्वात मोठे कृत्रिम व अत्याधुनिक कंटेनर बंदर आहे. 

5) सागरमाला प्रकल्प - 

• केंद्र सरकारच्या 'सागरमाला' (Sagarmala Project) आणि 'पीएम गतिशक्ती' (PM Gati Shakti) योजनेअंतर्गत या बंदराचे डिजिटलायझेशन आणि रेल्वे-रोड कनेक्टिव्हिटी (Dedicated Freight Corridor - DFC) वाढवण्याचे काम वेगाने सुरू आहे.

• हे बंदर आपल्या कार्यक्षमतेसाठी आणि मालाची जलद वाहतूक (Cargo handling capacity) करण्यासाठी ओळखले जाते.

✍️ राज्यशास्त्र संदर्भ - भारतातील बंदरांचे नियंत्रण : 

• देशातील सर्व प्रमुख बंदरे (Major Ports) थेट केंद्र सरकारच्या अंतर्गत येतात आणि 'मेजर पोर्ट ऑथॉरिटी ॲक्ट, 2021' द्वारे त्यांचे नियमन व संचालन केले जाते.

• याउलट, लहान बंदरे (Minor Ports) समवर्ती सूचीत (Concurrent List) समाविष्ट असून, ती संबंधित राज्य सरकार किंवा राज्य सागरी मंडळाच्या (State Maritime Board)अखत्यारीत येतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स (CPPI) 2025

• अहवाल जाहीर करणारी संस्था → जागतिक बँक (World Bank) + S&P ग्लोबल मार्केट इंटेलिजन्स

• भारतातील अव्वल कंटेनर बंदर → जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ऑथॉरिटी (JNPA), महाराष्ट्र

• JNPA चा जागतिक रँक (2025)→ 22 वा क्रमांक

• JNPA ची स्थापना व स्थान → 26 मे 1989, उरण (रायगड जिल्हा)

• JNPA चे वैशिष्ट्य → भारतातील सर्वात मोठे कृत्रिम व 100% लँडलॉर्ड मॉडेलवर चालणारे कंटेनर बंदर

International Day for Countering Hate Speech

📚 Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र - मूलभूत हक्क 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' केव्हा साजरा केला जातो ? 

1. 8 जून
2. 5 जून
3. 12 जून
4. 18 जून

उत्तर : 18 जून

 📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 18 जून रोजी आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन साजरा केला जातो.

🧐 द्वेषयुक्त भाषण म्हणजे काय ?

• द्वेषयुक्त भाषण म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचा किंवा गटाचा त्यांच्या ओळखीच्या आधारावर अपमान करणे किंवा त्यांना कलंकित करणे. जसे की धर्म, वंश, लिंग, राष्ट्रीयत्व इत्यादी.

• द्वेषयुक्त भाषण हिंसाचाराला उत्तेजन देऊ शकते, भेदभाव वाढवू शकते आणि सामाजिक एकता बिघडू शकते.

• द्वेषयुक्त भाषणामुळे मोठ्या प्रमाणावर दंगे होतात, मानवी हक्कांचे उल्लंघन होते.

• द्वेषयुक्त भाषणामुळे समुदाय आणि राष्ट्रांमध्ये संघर्ष आणि तणाव निर्माण होऊ शकतो.

🤔 आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन का साजरी करतात ? 

• या दिवसाचे मुख्य उद्दिष्ट द्वेषयुक्त भाषणाच्या हानिकारक परिणामांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.

• तसेच सरकारे, आंतरराष्ट्रीय संस्था, नागरी समाज गट आणि व्यक्तींना द्वेषयुक्त भाषण ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सामना करण्यासाठी एकत्र काम करण्यासाठी प्रेरित करणे हे आहे. 

• द्वेषयुक्त भाषणाविरुद्ध लढण्यासाठी प्रभावी धोरणांना प्रोत्साहन देण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

• हा दिवस सर्वसमावेशक आणि सहिष्णु समाज निर्माण करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

✍️ आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिनाचा ठराव कोणी आणि का मंजूर केला ? 

• संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने "जगभरात द्वेषपूर्ण भाषणाचा वाढता प्रसार आणि प्रचार" याबद्दल जागतिक चिंता अधोरेखित केल्या.

• संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने "द्वेषपूर्ण भाषणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आंतर-धार्मिक आणि आंतरसांस्कृतिक संवाद आणि सहिष्णुतेला प्रोत्साहन देणे" यावर एक ठराव मंजूर केला.

• या ठरावानुसार 18 जून हा दिवस आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

🤔 पहिला 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' 18 जून 2022 रोजी केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• पहिला 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' 18 जून 2022 रोजी साजरा करण्यात आला.

🧐 2026 या वर्षीच्या 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिनाची ' संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• द्वेषयुक्त भाषणाचा मुकाबला करण्यासाठी भागीदारीची ताकद ("The Power of Partnerships in Countering Hate Speech") ही यंदाची थीम आहे.

📚 राज्यशास्त्र संदर्भ : 

⚖️ भारतीय संविधान - मूलभूत हक्क आणि बंधने

• भारतीय कायद्यात 'Hate Speech' ची कोणतीही एक स्पष्ट व्याख्या नाही, परंतु संविधानात आणि कायद्यात खालील नियंत्रणे आहेत:

✍️ कलम 19(2) (वाजवी बंधने) - कलम 19(1)(a) ने नागरिकांना भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दिले आहे, परंतु कलम 19(2) अंतर्गत देशाचे सार्वभौमत्व, सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि सदाचार राखण्यासाठी त्यावर वाजवी बंधने (Reasonable Restrictions) घालण्यात आली आहेत.

• बंधने घालण्याचे एकूण आधार → संविधानानुसार एकूण 8 आधार आहेत, ज्यांचा वापर करून सरकार तुमच्या बोलण्यावर/लिहिण्यावर बंदी घालू शकते.

• 8 वैधानिक आधार खालीलप्रमाणे आहेत:

1. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता (Sovereignty and Integrity of India)

2. राज्याची सुरक्षा (Security of the State)

3. परदेशी राज्यांशी मैत्रीपूर्ण संबंध (Friendly relations with foreign States)

4. सार्वजनिक सुव्यवस्था (Public Order)

5. सभ्यता किंवा नैतिकता (Decency or Morality)

6. न्यायालयाचा अवमान (Contempt of Court)

7. अब्रूनुकसानी (Defamation)

8. गुन्ह्याला चिथावणी देणे (Incitement to an offence)

 ✍️ चालू घडामोडींशी लिंक (Current Link) → सोशल मीडियावरील द्वेषयुक्त भाषण (Hate Speech) किंवा खोट्या अफवांवर कारवाई करताना सरकार याच कलम 19(2) मधील 'सार्वजनिक सुव्यवस्था' आणि 'सदाचार' या आधारांचा वापर करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day for Countering Hate Speech

• आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन → 18 जून

• पहिली आवृत्ती / सुरुवात → 18 जून 2022

• वर्ष 2026 ची संकल्पना (Theme) → "The Power of Partnerships in Countering Hate Speech".

• भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य → भारतीय संविधान: कलम 19(1)(a)

• अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावरील वाजवी बंधने → भारतीय संविधान: कलम 19(2)

• कलम 19(2) मधील बंधनांचे एकूण आधार → 8 वैधानिक आधार (उदा. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता सार्वजनिक सुव्यवस्था, अब्रूनुकसानी).

World Crocodile Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक मगर दिन केव्हा साजरी केला जातो ?

1. 5 जून
2. 9 जून
3. 17 जून
4. 21 जून

उत्तर : 17 जून

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 17 जून रोजी जागतिक मगर दिन साजरा केला जातो.

• भारताने 1975 मध्ये मगर संवर्धन कार्यक्रम सुरू केला आणि 2026 मध्ये या यशस्वी उपक्रमाला 51 वर्षे पूर्ण होत आहे.

• भारतात, "मगर संवर्धन प्रकल्प" (Crocodile Conservation Project) 1975 मध्ये सुरू करण्यात आला, ज्यामुळे ओडिशातील भितरकणिका सारख्या भागात त्यांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली आहे.

🐊🐊 जागतिक मगर दिन का साजरी करतात ? 

• मगर ही पाणी आणि जमिनीचे पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत करते.

• ते अनेक नद्या आणि दलदलीच्या प्रदेशांच्या परिसंस्थेतील सर्वोच्च भक्षक आहेत.

• जर मगरी नामशेष झाल्या तर अन्नसाखळीवर वाईट परिणाम होऊ शकतो.

• मगरींची घटती संख्या, शिकार आणि त्यांच्या अधिवासाचा नाश याविरुद्ध जागतिक जागरूकता पसरविण्यासाठी

• मगरी आणि त्यांच्यासारख्या इतर सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संरक्षण, संवर्धन करण्यासाठी दरवर्षी 17 जून रोजी जागतिक मगर दिन साजरा केला जातो.

🐊 भारतातील मगरीच्या 3 प्रमुख प्रजाती कोणत्या ? 

• घरियाल (Gavialis Gangeticus)

• खाऱ्या पाण्यातील मगर (Crocodylus Porosus)

• दलदलीच्या प्रदेशातील मगर (Crocodylus Palustris)

• ओडिशा हे भारतातील एकमेव राज्य आहे जिथे मगरीच्या या तीनही प्रजाती आढळतात.

🤔 जागतिक मगर दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• "Legacy in Every Scale" ही जागतिक मगर दिन 2026 ची अधिकृत संकल्पना (Theme) आहे. 

मगरींचे पृथ्वीवरील 20 कोटी वर्षांपेक्षा जास्त काळाचे अस्तित्व आणि त्यांचा उत्क्रांतीचा वारसा हायलाइट करण्यासाठी ही थीम निवडण्यात आली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Crocodile Day

• जागतिक मगर दिन → 17 जून

• 2026 संकल्पना (Theme) → "Legacy in Every Scale"

• भारताचा मगर संवर्धन प्रकल्प → 1975 मध्ये सुरू

• मगरींच्या प्रजातींचे वर्गीकरण → भारतात प्रामुख्याने 3 प्रजाती आढळतात: 

ㅤㅤㅤ➤ घरियाल (Gavialis Gangeticus)

ㅤㅤㅤ➤ खाऱ्या पाण्यातील मगर (Crocodylus Porosus)

ㅤㅤㅤ➤ दलदलीच्या प्रदेशातील मगर (Crocodylus Palustris)

• ओडिशा हे भारतातील एकमेव राज्य आहे जिथे मगरीच्या या तीनही प्रजाती आढळतात.