Death Anniversary of Rani Lakshmibai

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - 1857 चा उठाव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राणी लक्ष्मीबाईंचे मूळ नाव काय होते ?

1. मणिकर्णिका
2. राणूबाई
3. अहिल्याबाई
4. सखुबाई

उत्तर : मणिकर्णिका (Manikarnika)

⛳️ राणी लक्ष्मीबाई यांबद्दल परीक्षेसाठी महत्त्वाची माहिती : 

• राणी लक्ष्मीबाई या भारताच्या इतिहासातील सर्वात शूर महिलांपैकी एक मानल्या जातात.

• 1857 च्या क्रांतीत त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध झाशीचे नेतृत्व केले आणि शेवटपर्यंत लढल्या.

• केवळ 29 वर्षांच्या वयात त्यांचे बलिदान झाले, पण त्यांच्या धाडसाने संपूर्ण देशाला प्रेरणा दिली.

✍️ जन्म आणि शिक्षण : 

• जन्म : राणी लक्ष्मीबाईंचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1828 रोजी वाराणसी येथे झाला.

• त्यांचे बालपणीचे नाव मणिकर्णिका तांबे (मनु) होते.

• वडील मोरोपंत तांबे पेशव्यांच्या दरबारात काम करत असल्यामुळे त्यांना लहानपणापासून राजदरबाराचे वातावरण मिळाले.

• आईचे निधन लहान वयात झाल्यामुळे मनुचे संगोपन त्यांच्या वडिलांनीच केले.

• लहानपणापासूनच मनु धाडसी आणि खेळकर स्वभावाची होती.

• त्यांनी घोडेस्वारी, तलवारबाजी आणि शस्त्रविद्या यांचे कठोर प्रशिक्षण घेतले.

• नाना साहेब आणि तात्या टोपे या क्रांतिकारकांसोबत लहान मनु वाढली.

⛳️ विवाह आणि राजकीय जीवन : 

• 1842 मध्ये त्यांचा विवाह झाशीचे राजा गंगाधरराव नेवाळकर यांच्याशी झाला आणि त्यांना “लक्ष्मीबाई” हे नाव मिळाले.

• 1851 मध्ये त्यांना एक मुलगा झाला पण तो काही महिन्यांतच मरण पावला.

• राजाने दामोदर राव यांना दत्तक घेतले, पण डलहौजीच्या खालसा धोरणा नुसार ब्रिटिशांनी या दत्तकपणाला मान्यता दिली नाही.

• त्यामुळे झाशी राज्य हक्काने ब्रिटिशांनी ताब्यात घेतले.

• "मैं अपनी झाँसी नहीं दूंगी!" म्हणत राणीने ब्रिटिशां विरूद्ध बंड पुकारले.

⚔️ 1857 चा उठाव :

• 1857 च्या उठावात झाशीमध्येही मोठी बंडाळी झाली आणि राणी पुढाकार घेऊन राज्याचे रक्षण करू लागल्या.

• त्यांनी स्वतःची सेना तयार केली, ज्यामध्ये महिलांचीही एक विशेष तुकडी होती.

• मार्च 1858 मध्ये जनरल ह्यूग रोज (General Hugh Rose) याने झाशीवर हल्ला केला, पण राणीने जबरदस्त प्रतिकार केला.

• राणी घोड्यावर बसून, तलवारीने लढत, दामोदर रावांना पाठीवर बांधून युद्धात उतरल्या — अशी दृश्ये त्यांच्या शौर्याचे उदाहरण आहेत.

• झाशी पडल्यावर त्या कालपी आणि नंतर ग्वालियरला गेल्या, जिथे त्यांनी पुन्हा सैन्य उभारले.

निधन : 

• 18 जून 1858 रोजी ग्वालियरच्या युद्धात राणी लक्ष्मीबाई शत्रूशी लढता-लढता वीरगतीला प्राप्त झाल्या.

📜 इतिहास संकल्पना - 

🤔 ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ म्हणजे काय ?

🤔 What was the Doctrine of Lapse ?

• लॉर्ड डलहौसीचे खालसा धोरण याला ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ किंवा ‘व्यपगत सिद्धांतʼ असेही म्हणतात. 

• ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ हे एक धोरण होते, ज्या अंतर्गत जर राजाचा नैसर्गिक वारस नसेल तर त्याचे राज्य ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीमध्ये विलीन केले जात असे. 

• या धोरणाचे उद्दिष्ट ब्रिटिश साम्राज्याचा विस्तार करणे हा होता. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राणी लक्ष्मीबाई 

• राणी लक्ष्मीबाईंचे मूळ नाव → मणिकर्णिका तांबे (मनु)

• जन्म → 19 नोव्हेंबर 1828 (वाराणसी)

• राणी लक्ष्मीबाईंच्या पतीचे नाव → राजा गंगाधरराव नेवाळकर (विवाह वर्ष: 1842)

• दत्तक पुत्राचे नाव → दामोदर राव

• झाशी खालसा करणारे ब्रिटिश धोरण → लॉर्ड डलहौजीचे 'दत्तक वारसा नामंजूर धोरण' (Doctrine of Lapse).

• झाशीवर हल्ला करणारा मुख्य ब्रिटिश अधिकारी → जनरल ह्यूज रोज

• राणी लक्ष्मीबाईंचे वीरमरण → 18 जून 1858, ग्वाल्हेरचे युद्ध.

JNPA Emerges as India’s Top Container Port

📚 Subject : GS - जागतिक निर्देशांक, महाराष्ट्र भूगोल - पायाभूत सुविधा

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक बँकेच्या 'कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स' नुसार वर्ष 2025 मध्ये भारतातील सर्वोत्तम अव्वल कंटेनर बंदर ठरलेले 'जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ऑथॉरिटी' (JNPA) महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात स्थित आहे ?

1. मुंबई शहर
2. सिंधुदुर्ग
3. रायगड
4. ठाणे

उत्तर : रायगड

📰 बातमी काय ? 

• जागतिक बँक (World Bank) आणि 'एस अँड पी ग्लोबल मार्केट इंटेलिजन्स' (S&P Global Market Intelligence) यांनी जाहीर केलेल्या कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स (CPPI) 2025 मध्ये महाराष्ट्रातील जवाहरलाल नेहरू पोर्ट प्राधिकरणाने (JNPA) मोठी झेप घेतली आहे. 

⛳️ कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• निर्देशांकाचे नाव - Container Port Performance Index (CPPI) - कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स

• अहवाल प्रसिद्धी - हा निर्देशांक जागतिक बँक (World Bank) आणि 'एस अँड पी ग्लोबल मार्केट इंटेलिजन्स' (S&P Global Market Intelligence) यांच्याद्वारे संयुक्तपणे प्रसिद्ध केला जातो.

• JNPA ची जागतिक झेप - या जागतिक निर्देशांकात महाराष्ट्रातील 'जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ऑथॉरिटी' (JNPA ) बंदराने जगातील अग्रगण्य बंदरांना मागे टाकत 22 वे स्थान मिळवले आहे.

• भारतात प्रथम - भारतामधील सर्व प्रमुख सरकारी बंदरांमध्ये JNPA हे देशातील पहिल्या क्रमांकाचे सर्वोत्तम कामगिरी करणारे बंदर ठरले आहे.

🚢🛳️' जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ऑथॉरिटी' (JNPA ) बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1) स्थापना - JNPA बंदराची स्थापना 26 मे 1989 रोजी झाली.

• मुंबई बंदरावरील (Mumbai Port) वाहतुकीचा प्रचंड ताण कमी करण्यासाठी या अत्याधुनिक बंदराची निर्मिती करण्यात आली होती.

2) दुसरे नाव - या बंदराला 'न्हावा शेवा बंदर' (Nhava Sheva Port) म्हणूनही ओळखले जाते. रायगड जिल्ह्यातील 'न्हावा' आणि 'शेवा' या दोन गावांच्या नावावरून हे नाव पडले आहे.

3) भौगोलिक स्थान - हे बंदर महाराष्ट्रातील रायगड (Raigad) जिल्ह्यात अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे.

4) तांत्रिक वैशिष्ट्य - हे भारतामधील सर्वप्रथम पूर्णपणे स्वयंचलित (First 100% Landlord Major Port) आणि देशातील सर्वात मोठे कृत्रिम व अत्याधुनिक कंटेनर बंदर आहे. 

5) सागरमाला प्रकल्प - 

• केंद्र सरकारच्या 'सागरमाला' (Sagarmala Project) आणि 'पीएम गतिशक्ती' (PM Gati Shakti) योजनेअंतर्गत या बंदराचे डिजिटलायझेशन आणि रेल्वे-रोड कनेक्टिव्हिटी (Dedicated Freight Corridor - DFC) वाढवण्याचे काम वेगाने सुरू आहे.

• हे बंदर आपल्या कार्यक्षमतेसाठी आणि मालाची जलद वाहतूक (Cargo handling capacity) करण्यासाठी ओळखले जाते.

✍️ राज्यशास्त्र संदर्भ - भारतातील बंदरांचे नियंत्रण : 

• देशातील सर्व प्रमुख बंदरे (Major Ports) थेट केंद्र सरकारच्या अंतर्गत येतात आणि 'मेजर पोर्ट ऑथॉरिटी ॲक्ट, 2021' द्वारे त्यांचे नियमन व संचालन केले जाते.

• याउलट, लहान बंदरे (Minor Ports) समवर्ती सूचीत (Concurrent List) समाविष्ट असून, ती संबंधित राज्य सरकार किंवा राज्य सागरी मंडळाच्या (State Maritime Board)अखत्यारीत येतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : कंटेनर पोर्ट परफॉर्मन्स इंडेक्स (CPPI) 2025

• अहवाल जाहीर करणारी संस्था → जागतिक बँक (World Bank) + S&P ग्लोबल मार्केट इंटेलिजन्स

• भारतातील अव्वल कंटेनर बंदर → जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ऑथॉरिटी (JNPA), महाराष्ट्र

• JNPA चा जागतिक रँक (2025)→ 22 वा क्रमांक

• JNPA ची स्थापना व स्थान → 26 मे 1989, उरण (रायगड जिल्हा)

• JNPA चे वैशिष्ट्य → भारतातील सर्वात मोठे कृत्रिम व 100% लँडलॉर्ड मॉडेलवर चालणारे कंटेनर बंदर

International Day for Countering Hate Speech

📚 Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र - मूलभूत हक्क 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' केव्हा साजरा केला जातो ? 

1. 8 जून
2. 5 जून
3. 12 जून
4. 18 जून

उत्तर : 18 जून

 📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 18 जून रोजी आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन साजरा केला जातो.

🧐 द्वेषयुक्त भाषण म्हणजे काय ?

• द्वेषयुक्त भाषण म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचा किंवा गटाचा त्यांच्या ओळखीच्या आधारावर अपमान करणे किंवा त्यांना कलंकित करणे. जसे की धर्म, वंश, लिंग, राष्ट्रीयत्व इत्यादी.

• द्वेषयुक्त भाषण हिंसाचाराला उत्तेजन देऊ शकते, भेदभाव वाढवू शकते आणि सामाजिक एकता बिघडू शकते.

• द्वेषयुक्त भाषणामुळे मोठ्या प्रमाणावर दंगे होतात, मानवी हक्कांचे उल्लंघन होते.

• द्वेषयुक्त भाषणामुळे समुदाय आणि राष्ट्रांमध्ये संघर्ष आणि तणाव निर्माण होऊ शकतो.

🤔 आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन का साजरी करतात ? 

• या दिवसाचे मुख्य उद्दिष्ट द्वेषयुक्त भाषणाच्या हानिकारक परिणामांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.

• तसेच सरकारे, आंतरराष्ट्रीय संस्था, नागरी समाज गट आणि व्यक्तींना द्वेषयुक्त भाषण ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सामना करण्यासाठी एकत्र काम करण्यासाठी प्रेरित करणे हे आहे. 

• द्वेषयुक्त भाषणाविरुद्ध लढण्यासाठी प्रभावी धोरणांना प्रोत्साहन देण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

• हा दिवस सर्वसमावेशक आणि सहिष्णु समाज निर्माण करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

✍️ आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिनाचा ठराव कोणी आणि का मंजूर केला ? 

• संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने "जगभरात द्वेषपूर्ण भाषणाचा वाढता प्रसार आणि प्रचार" याबद्दल जागतिक चिंता अधोरेखित केल्या.

• संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने "द्वेषपूर्ण भाषणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आंतर-धार्मिक आणि आंतरसांस्कृतिक संवाद आणि सहिष्णुतेला प्रोत्साहन देणे" यावर एक ठराव मंजूर केला.

• या ठरावानुसार 18 जून हा दिवस आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

🤔 पहिला 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' 18 जून 2022 रोजी केव्हा साजरी करण्यात आला ? 

• पहिला 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' 18 जून 2022 रोजी साजरा करण्यात आला.

🧐 2026 या वर्षीच्या 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिनाची ' संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• द्वेषयुक्त भाषणाचा मुकाबला करण्यासाठी भागीदारीची ताकद ("The Power of Partnerships in Countering Hate Speech") ही यंदाची थीम आहे.

📚 राज्यशास्त्र संदर्भ : 

⚖️ भारतीय संविधान - मूलभूत हक्क आणि बंधने

• भारतीय कायद्यात 'Hate Speech' ची कोणतीही एक स्पष्ट व्याख्या नाही, परंतु संविधानात आणि कायद्यात खालील नियंत्रणे आहेत:

✍️ कलम 19(2) (वाजवी बंधने) - कलम 19(1)(a) ने नागरिकांना भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दिले आहे, परंतु कलम 19(2) अंतर्गत देशाचे सार्वभौमत्व, सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि सदाचार राखण्यासाठी त्यावर वाजवी बंधने (Reasonable Restrictions) घालण्यात आली आहेत.

• बंधने घालण्याचे एकूण आधार → संविधानानुसार एकूण 8 आधार आहेत, ज्यांचा वापर करून सरकार तुमच्या बोलण्यावर/लिहिण्यावर बंदी घालू शकते.

• 8 वैधानिक आधार खालीलप्रमाणे आहेत:

1. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता (Sovereignty and Integrity of India)

2. राज्याची सुरक्षा (Security of the State)

3. परदेशी राज्यांशी मैत्रीपूर्ण संबंध (Friendly relations with foreign States)

4. सार्वजनिक सुव्यवस्था (Public Order)

5. सभ्यता किंवा नैतिकता (Decency or Morality)

6. न्यायालयाचा अवमान (Contempt of Court)

7. अब्रूनुकसानी (Defamation)

8. गुन्ह्याला चिथावणी देणे (Incitement to an offence)

 ✍️ चालू घडामोडींशी लिंक (Current Link) → सोशल मीडियावरील द्वेषयुक्त भाषण (Hate Speech) किंवा खोट्या अफवांवर कारवाई करताना सरकार याच कलम 19(2) मधील 'सार्वजनिक सुव्यवस्था' आणि 'सदाचार' या आधारांचा वापर करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day for Countering Hate Speech

• आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन → 18 जून

• पहिली आवृत्ती / सुरुवात → 18 जून 2022

• वर्ष 2026 ची संकल्पना (Theme) → "The Power of Partnerships in Countering Hate Speech".

• भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य → भारतीय संविधान: कलम 19(1)(a)

• अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावरील वाजवी बंधने → भारतीय संविधान: कलम 19(2)

• कलम 19(2) मधील बंधनांचे एकूण आधार → 8 वैधानिक आधार (उदा. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता सार्वजनिक सुव्यवस्था, अब्रूनुकसानी).

World Crocodile Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक मगर दिन केव्हा साजरी केला जातो ?

1. 5 जून
2. 9 जून
3. 17 जून
4. 21 जून

उत्तर : 17 जून

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 17 जून रोजी जागतिक मगर दिन साजरा केला जातो.

• भारताने 1975 मध्ये मगर संवर्धन कार्यक्रम सुरू केला आणि 2026 मध्ये या यशस्वी उपक्रमाला 51 वर्षे पूर्ण होत आहे.

• भारतात, "मगर संवर्धन प्रकल्प" (Crocodile Conservation Project) 1975 मध्ये सुरू करण्यात आला, ज्यामुळे ओडिशातील भितरकणिका सारख्या भागात त्यांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली आहे.

🐊🐊 जागतिक मगर दिन का साजरी करतात ? 

• मगर ही पाणी आणि जमिनीचे पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत करते.

• ते अनेक नद्या आणि दलदलीच्या प्रदेशांच्या परिसंस्थेतील सर्वोच्च भक्षक आहेत.

• जर मगरी नामशेष झाल्या तर अन्नसाखळीवर वाईट परिणाम होऊ शकतो.

• मगरींची घटती संख्या, शिकार आणि त्यांच्या अधिवासाचा नाश याविरुद्ध जागतिक जागरूकता पसरविण्यासाठी

• मगरी आणि त्यांच्यासारख्या इतर सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संरक्षण, संवर्धन करण्यासाठी दरवर्षी 17 जून रोजी जागतिक मगर दिन साजरा केला जातो.

🐊 भारतातील मगरीच्या 3 प्रमुख प्रजाती कोणत्या ? 

• घरियाल (Gavialis Gangeticus)

• खाऱ्या पाण्यातील मगर (Crocodylus Porosus)

• दलदलीच्या प्रदेशातील मगर (Crocodylus Palustris)

• ओडिशा हे भारतातील एकमेव राज्य आहे जिथे मगरीच्या या तीनही प्रजाती आढळतात.

🤔 जागतिक मगर दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• "Legacy in Every Scale" ही जागतिक मगर दिन 2026 ची अधिकृत संकल्पना (Theme) आहे. 

मगरींचे पृथ्वीवरील 20 कोटी वर्षांपेक्षा जास्त काळाचे अस्तित्व आणि त्यांचा उत्क्रांतीचा वारसा हायलाइट करण्यासाठी ही थीम निवडण्यात आली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Crocodile Day

• जागतिक मगर दिन → 17 जून

• 2026 संकल्पना (Theme) → "Legacy in Every Scale"

• भारताचा मगर संवर्धन प्रकल्प → 1975 मध्ये सुरू

• मगरींच्या प्रजातींचे वर्गीकरण → भारतात प्रामुख्याने 3 प्रजाती आढळतात: 

ㅤㅤㅤ➤ घरियाल (Gavialis Gangeticus)

ㅤㅤㅤ➤ खाऱ्या पाण्यातील मगर (Crocodylus Porosus)

ㅤㅤㅤ➤ दलदलीच्या प्रदेशातील मगर (Crocodylus Palustris)

• ओडिशा हे भारतातील एकमेव राज्य आहे जिथे मगरीच्या या तीनही प्रजाती आढळतात.

Tejas Mk1A

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताचे स्वदेशी बनावटीचे हलके लढाऊ विमान 'तेजस' (LCA Tejas) प्रामुख्याने भारतीय वायू सेनेतील (IAF) कोणत्या जुन्या व निवृत्त होणाऱ्या लढाऊ विमानांची जागा घेणार आहे ?

1. सुखोई-30 (Sukhoi-30)
2. मिराज-2000 (Mirage 2000)
3. मिग- 21 (MiG-21)
4. राफेल (Rafale)

उत्तर : मिग- 21 (MiG-21)

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय संरक्षण मंत्र्यांनी 'हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड' (HAL) च्या चालू असलेल्या मोठ्या प्रकल्पांच्या प्रगतीचा आढावा घेतला असून, यामध्ये 'तेजस मार्क-1A' (Tejas Mk1A) या हलक्या लढाऊ विमानांच्या (LCA) वितरणातील विलंबावर चर्चा करण्यात आली आहे.

✍️ संरक्षण करार : 

• भारतीय संरक्षण मंत्रालयाने भारतीय वायू सेनेसाठी (IAF) हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) कडून 97 तेजस मार्क-1A (Tejas Mk1A) विमाने खरेदी करण्याचा करार केला आहे.

🤔 'तेजस' कोणाची जागा घेणार आहे ?

• MiG-21 ची जागा घेणार - 'तेजस' या नवीन विमानांची खरेदी हवाई दलातील जुन्या झालेल्या आणि लवकरच टप्प्याटप्प्याने बाहेर पडणाऱ्या MiG-21 लढाऊ विमानांच्या ताफ्याची जागा घेण्यासाठी केली जात आहे.

🤝 हवाई दलाची तातडीची गरज - 

• भारतीय हवाई दलाची मंजूर संख्या 42.5 लढाऊ स्क्वाड्रन्सची (Fighter Squadrons) असताना सध्या प्रत्यक्षात केवळ 29 स्क्वाड्रन्स उपलब्ध आहेत. 

• त्यामुळे हवाई दलाची युद्धक्षमता टिकवण्यासाठी तेजस Mk1A चा तातडीने समावेश करणे ही एक अत्यंत महत्त्वाची लष्करी गरज बनली आहे.

🧐 'तेजस Mk-1A' ची तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Technical Specifications)

'तेजस' हे भारताच्या स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाचे एक उत्कृष्ट उदाहरण असून त्याची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

1) जगातील सर्वात हलके लढाऊ विमान - हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) ने विकसित केलेले 'तेजस' हे आपल्या वर्गातील जगातील सर्वात हलके लढाऊ विमान (World’s lightest fighter aircraft) आहे.

2) पिढी (Generation): हे अत्यंत आधुनिक अशा 4.5 जनरेशन (4.5 generation) चे, सर्व प्रकारच्या हवामानात लढू शकणारे बहु-भूमिका (Multi-role) लढाऊ विमान आहे.

3) विविध भूमिका - हे विमान शत्रूवर आक्रमक हवाई हल्ला करणे (Offensive air support), हवेतील समोरासमोरील लढाई (Close combat) आणि जमिनीवरील लक्ष्यांवर हल्ला करणे (Ground attack) या सर्व भूमिका सहज पार पाडू शकते.

4) सर्वात प्रगत आवृत्ती -  'LCA Mk1A' ही आतापर्यंतच्या तेजस विमानांची सर्वात प्रगत आणि अद्ययावत आवृत्ती आहे.

🚀विमानातील अत्याधुनिक प्रणाली व उपकरणे (Advanced Features) : 

तेजस Mk1A विमानाला शत्रूवर मात करण्यासाठी खालील आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक आणि रडार यंत्रणांनी सुसज्ज करण्यात आले आहे:

1) AESA रडार (Active Electronically Scanned Array) → शत्रूची विमाने आणि लक्ष्यांचा अचूक माग घेण्यासाठी प्रगत रडार यंत्रणा.

2) इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर (EW Suite) → यामध्ये रडार वॉर्निंग आणि स्वतःचे रक्षण करणारी जॅमिंग (Self-protection jamming) प्रणाली समाविष्ट आहे.

3) डिजिटल मॅप जनरेटर (DMG) → वैमानिकाला युद्धादरम्यान अचूक भौगोलिक दिशा आणि नकाशा दाखवण्यासाठी.

4) स्मार्ट मल्टी-फंक्शन डिस्प्ले (SMFD) → कॉकपिटमधील प्रगत आणि सुलभ डिजिटल स्क्रीन यंत्रणा.

5) कम्बाइंड इंटर्रोगेटर अँड ट्रान्सपॉन्डर (CIT) → शत्रूचे आणि मित्राचे विमान ओळखणारी तांत्रिक प्रणाली आणि प्रगत रेडिओ अल्टिमीटर.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : तेजस लढाऊ विमान

• तेजस → भारताचे स्वदेशी बनावटीचे हलके लढाऊ विमान 

• जागतिक विक्रम- जगातील सर्वात 'हलके लढाऊ विमान' (Light Combat Aircraft)

• निर्मिती → हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL)

• तेजस कोणत्या जुन्या विमानांची जागा घेणार आहे → रशियाच्या MiG-21

• पिढी → 4.5 Generation

राजमाता जिजाऊ यांना त्रिवार मानाचा मुजरा 🙏💐💐

📚 Subject : GS - इतिहास- मराठ्यांचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म खालील पैकी कोणत्या ठिकाणी झाला ? 

1. रायगड जिल्हा
2. नाशिक जिल्हा
3. बुलढाणा जिल्हा
4. सातारा जिल्हा

उत्तर : बुलढाणा जिल्हा

✍️ जन्म आणि शिक्षण : 

• जिजामाता हयांचा जन्म 12 जानेवारी 1598 रोजी बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडराजा येथे झाला.

• त्यांचे वडील लखूजी जाधव हे निजामशाहीतील मातब्बर सरदार होते.

• जिजाऊंना उत्तम शिक्षण मिळाले होते त्यांना राजनीती, युद्धनीती, इतिहास, धर्म आणि तत्वज्ञान यांसारख्या विषयांचे सखोल ज्ञान होते.

• त्याचबरोबर राजमाता शस्त्रविद्या आणि प्रशासनातही निपुन होत्या. 

⛳️ विवाह आणि छत्रपतींचे संगोपन :  

• मालोजी भोसले यांचे चिरंजीव शहाजीराजे भोसले यांच्याशी दौलताबाद येथे जिजामातांचा विवाह झाला.

• राजमाता जिजाऊ ह्या हिंदवी साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री.

• त्यांनी बाल शिवबांना लष्करी शिक्षणाबरोबर रामायण, महाभारत, भगवद्गीता, ज्ञानेश्वरीतील कथा सांगितल्या.

• शांतिपर्वातील राजकीय विचार आणि महाभारत युद्ध यांतील कथा सांगितल्या.

• राजमाता जिजाऊ यांनी स्वराज्याचे धाकले धनी छत्रपती संभाजी महाराजांचे ही संगोपन केले. 

⛳️ स्वराज्याचे प्रेरणास्थान : 

• राजमाता जिजाऊ यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे संगोपन करताना त्यांना तत्कालीन राजकीय परिस्थितीची जाणीव करून दिली.

• राजमातांनी  छत्रपतींना परकीय राजवटीच्या जुलमी राजवटी विरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली.

• त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लहान वयातच स्वराज्य स्थापनेचा संकल्प केला.

प्रशासकीय कौशल्य : 

• राजमाता जिजाऊ महाराजांच्या राज्यकारभारात जातीने लक्ष घालीत.

• राजमातांचा अनुभवाचा आणि ज्ञानाचा उपयोग छत्रपती शिवाजी महाराजांना स्वराज्य स्थापनेत झाला.

• राज्यकारभारात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अनुपस्थितीत त्या राज्याची सर्व जबाबदारी सांभाळत असत. 

• महाराज आग्राभेटीवर गेले असता त्यांनी स्वराज्याचा कारभार राजमाता जिजाऊंच्या हाती सुपुर्द केला होता. 

निधन : 

• रायगडावर शिवराज्याभिषेक झाल्यानंतर बारा दिवसांनी 17 जून 1674 रोजी त्यांनी स्वतंत्र हिंदवी स्वराज्यात अखेरचा श्वास घेतला. 

• रायगडाच्या पायथ्याशी पाचाड या गावी राजमाता जिजाऊंची समाधी आहे.

India–France ATL Bridge

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय करार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) "भारत इनोव्हेट्स 2026" परिषदेदरम्यान जाहीर झालेला 'भारत-फ्रान्स एटीएल ब्रिज' (The India–France ATL Bridge) हा उपक्रम प्रामुख्याने कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे ?

1. सागरी सुरक्षा आणि युद्धनौका विकास
2. दोन्ही देशांमधील कृषी व्यापार वाविणे
3. अंतराळ संशोधनासाठी उपग्रह प्रक्षेपण
4. शालेय स्तरावरील शिक्षण, विज्ञान आणि प्रगत तंत्रज्ञान 

उत्तर : शालेय स्तरावरील शिक्षण, विज्ञान आणि प्रगत तंत्रज्ञान

📰 बातमी काय ?

• फ्रान्समधील नाईस (Nice) येथे पार पडलेल्या 'भारत इनोव्ह्हेट्स 2026' (Bharat Innovates 2026) शिखर परिषदेदरम्यान 'भारत-फ्रान्स एटीएल ब्रिज' (India–France ATL Bridge) या उच्च-स्तरीय द्विपक्षीय शैक्षणिक आणि तंत्रज्ञान कॉरिडॉरची अधिकृत स्थापना करण्यात आली आहे.

🧐 'भारत-फ्रान्स एटीएल ब्रिज' काय आहे ?

1) स्वरूप - हा एक आंतरराष्ट्रीय कॉरिडॉर आणि क्रॉस-बॉर्डर प्लॅटफॉर्म आहे, जो भारत आणि फ्रान्समधील शालेय स्तरावरील नवसंशोधक (School-Level Innovators), शिक्षक आणि तांत्रिक चौकटींना (Technology Frameworks) एकमेकांशी जोडतो.

2) प्रमुख भागीदार (Stakeholders) - या उपक्रमाची स्थापना भारतातील 'अटल इनोव्हेशन मिशन' (नीति आयोग, भारत सरकार) आणि फ्रान्समधील 'ला फौंडेशन डॅसॉल्ट सिस्टीम्स' (La Fondation Dassault Systèmes) यांच्यातील संयुक्त भागीदारीतून करण्यात आली आहे.

3) मुख्य ध्येय - शालेय विद्यार्थ्यांमध्ये सुरुवातीच्या टप्प्यातच अभियांत्रिकी (Engineering), वैज्ञानिक दृष्टिकोन (Scientific Temper) आणि डिझाईन थिंकिंगचा प्रसार करणे.

• भारताच्या तळागाळातील 'टिंकरिंग' (Tinkering) पद्धतीचा परदेशात विस्तार करून दोन्ही देशांतील विद्यार्थ्यांना जागतिक आव्हानांवर एकत्र काम करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हे याचे उद्दिष्ट आहे.

⛳️ उपक्रमाची प्रमुख वैशिष्ट्ये - 

1) भारताच्या ATL मॉडेलची फ्रान्समध्ये प्रतिकृती - या उपक्रमांतर्गत भारताच्या अटल टिंकरिंग लॅब (ATL) मॉडेलची प्रतिकृती तयार करून फ्रान्समधील पहिली 'स्कूल इनोव्हेशन लॅब' स्थापन केली जात आहे, ज्याद्वारे कृतीतून शिकण्याला (Hands-on learning) चालना मिळेल.

2) क्रॉस-बॉर्डर उद्योजकता साखळी - विद्यार्थी आदानप्रदान (Student exchanges) आणि मार्गदर्शन कार्यक्रमांच्या माध्यमातून युवा संशोधकांना जागतिक तज्ञांशी जोडले जाईल, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय उद्योजकतेला गती मिळेल.

3) प्रगत तांत्रिक क्षेत्रे - या लॅब्जच्या माध्यमातून शालेय विद्यार्थ्यांना रोबोटिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), 3D प्रिंटिंग, मायक्रोइलेक्ट्रॉनिक्स आणि डिझाईन थिंकिंग यांसारख्या उदयोन्मुख तंत्रज्ञानाचे प्रात्यक्षिक ज्ञान दिले जाईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• उपक्रमाचे नाव → भारत-फ्रान्स ATL ब्रिज (India–France ATL Bridge).

• स्थापनेचे अधिकृत व्यासपीठ → भारत इनोव्ह्हेट्स 2026 शिखर परिषद (नाईस, फ्रान्स).

• भारताची सहभागी संस्था → अटल इनोव्हेशन मिशन (नीति आयोग )

• फ्रान्सची सहभागी संस्था → ला फौंडेशन डॅसॉल्ट सिस्टीम्स (La Fondation Dassault Systèmes)

• मुख्य तांत्रिक आकर्षण → फ्रान्समध्ये भारताच्या धर्तीवर पहिली 'स्कूल इनोव्हेशन लॅब' (ATL Model) स्थापन करणे

• समाविष्ट प्रगत तंत्रज्ञान क्षेत्रे → रोबोटिक्स, AI, 3D प्रिंटिंग आणि मायक्रोइलेक्ट्रॉनिक्स

4 Traditional Products Receive GI Tag

📚 Subject : GS - कला आणि संस्कृती, GI Tag

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकताच 'जीआय टॅग' (GI Tag) मिळालेली 'भगैया सिल्क' (Bhagaiya Silk) आणि 'कुचाई सिल्क' (Kuchai Silk) ही उत्पादने प्रामुख्याने कोणत्या राज्याशी संबंधित आहेत ?

1. मध्य प्रदेश
2. छत्तीसगड
3. झारखंड
4. ओडिशा

उत्तर : झारखंड

📰 बातमी काय ?

झारखंडमधील 4 महत्त्वाच्या पारंपरिक उत्पादनांना केंद्र सरकारद्वारे अधिकृतपणे 'भौगोलिक मानांकन' म्हणजेच 'जीआय टॅग' (Geographical Indication Tag) प्रदान करण्यात आला आहे.

🧐 GI Tag मिळालेली नवीन उत्पादने कोणती व त्यांची वैशिष्ट्ये काय ?

1) भगैया सिल्क (Bhagaiya Silk) :

• हे रेशीम त्याच्या नैसर्गिक सोनेरी चकाकीसाठी (Golden Sheen) आणि उत्तम टिकाऊपणासाठी प्रसिद्ध आहे.

• हे संपूर्णपणे पर्यावरणपूरक 'वाईल्ड टसर सिल्क' (Wild Tussar Silk) चे उत्पादन आहे.

• स्थानिक कारागीर पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या स्वदेशी हातमाग पद्धतीतून (Indigenous Hand-Reeling Techniques) हे रेशीम कापड तयार करतात.

2) कुचाई सिल्क (Kuchai Silk) :

• झारखंडच्या समृद्ध हातमाग वारशाचे प्रतिनिधित्व करणारे हे देखील एक प्रगत 'वाईल्ड टसर रेशीम' आहे.

• नैसर्गिक जंगलातून गोळा केलेल्या कोशांपासून (Cocoons) पारंपरिक आदिवासी पद्धतीने या रेशमाची सूतकटाई केली जाते.

3) मुंडा दागिने (Munda Jewellery) :

• हे झारखंडमधील ऐतिहासिक 'मुंडा' (Munda) या प्रमुख आदिवासी जमातीचे पारंपरिक दागिने आहेत.

• हे दागिने संपूर्णपणे हाताने बनवले जातात (Handcrafted).

• या दागिन्यांवर विशिष्ट भूमितीय नमुने (Geometric Patterns) आणि निसर्गापासून प्रेरित नक्षीकाम (Nature Motifs) असते.

• या दागिन्यांना मुंडा समाजात मोठा सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक वारसा लाभला आहे.

4) झारखंड बांबू हस्तकला (Jharkhand Bamboo Craft) :

• स्थानिक जंगलात मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असणाऱ्या बांबूचा वापर करून हा शाश्वत व्यवसाय केला जातो.

• याद्वारे टोपल्या, चटया, उपयुक्त घरगुती वस्तू आणि आकर्षक शोभेच्या वस्तू बनवल्या जातात.

• हा उद्योग ग्रामीण वनक्षेत्रातील उपजीविकेला (Sustainable Livelihoods) पाठबळ देतो आणि बांबू-आधारित ग्रामीण उद्योजकतेला चालना देतो

🌍 भौगोलिक मानांकन (GI Tag) म्हणजे काय ?

• 'GI टॅग' हे अशा उत्पादनांना दिले जाणारे एक अधिकृत बौद्धिक संपदा चिन्ह (Intellectual Property Sign) आहे, ज्यांचा उगम एका विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशात झाला आहे आणि ज्यांच्यामध्ये त्या विशिष्ट ठिकाणामुळेच काही विशेष गुणवत्ता, वैशिष्ट्ये किंवा प्रतिष्ठा असते.

✍️ भारतीय कायदा -

• भारतामध्ये GI टॅगची नोंदणी आणि नियंत्रण हे 'भौगोलिक मानांकन वस्तू (नोंदणी आणि संरक्षण) कायदा, 1999' (Geographical Indications of Goods Act, 1999) अंतर्गत केले जाते.

GI टॅगचे प्रमुख फायदे कोणते ?

1) कायदेशीर संरक्षण (Legal Protection) - अधिसूचित भौगोलिक क्षेत्राबाहेर इतर कोणालाही या उत्पादनाच्या नावाचा अनधिकृत वापर, नक्कल किंवा बनावट विक्री करता येत नाही.

2) दर्जाची खात्री (Premium Quality Assurance) - हा टॅग ग्राहकांना उत्पादनाच्या अस्सलतेची आणि ते पारंपरिक पद्धतीनेच बनवले गेल्याची खात्री देतो.

3) आदिवासी व ग्रामीण सक्षमीकरण - स्थानिक कारागीर आणि उत्पादकांच्या हाताला काम मिळून त्यांची उपजीविका सुधारते आणि त्यांना थेट बाजारपेठेत योग्य भाव मिळतो.

4) जागतिक ब्रँडिंग (Global Branding) - आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उत्पादनाची ओळख वाढून निर्यात वाढते आणि ग्रामीण पर्यटनाला (Rural Tourism) चालना मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

☞ GI टॅग 4 उत्पादने → झारखंड 

ㅤㅤ1) भगैया सिल्क कुचाई सिल्क → टसर रेशीम प्रकार

ㅤㅤ2) कुचाई सिल्क → टसर रेशीम प्रकार

ㅤㅤ3) मुंडा ज्वेलरी → आदिवासी दागिने प्रकार (मुंडा आदिवासी समुदाय).

ㅤㅤ4) झारखंड बांबू क्राफ्ट → हस्तशिल्प उत्पादन(पर्यावरणपूरक बांबू कला).

☞ भारतातील GI संबंधित कायदा → 'भौगोलिक मानांकन वस्तू (नोंदणी आणि संरक्षण) कायदा, 1999' 

☞ मुख्य फायदा → स्थानिक आदिवासी कारागिरांचे सक्षमीकरण आणि बनावट उत्पादनांपासून संरक्षण