4 Traditional Products Receive GI Tag

📚 Subject : GS - कला आणि संस्कृती, GI Tag

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकताच 'जीआय टॅग' (GI Tag) मिळालेली 'भगैया सिल्क' (Bhagaiya Silk) आणि 'कुचाई सिल्क' (Kuchai Silk) ही उत्पादने प्रामुख्याने कोणत्या राज्याशी संबंधित आहेत ?

1. मध्य प्रदेश
2. छत्तीसगड
3. झारखंड
4. ओडिशा

उत्तर : झारखंड

📰 बातमी काय ?

झारखंडमधील 4 महत्त्वाच्या पारंपरिक उत्पादनांना केंद्र सरकारद्वारे अधिकृतपणे 'भौगोलिक मानांकन' म्हणजेच 'जीआय टॅग' (Geographical Indication Tag) प्रदान करण्यात आला आहे.

🧐 GI Tag मिळालेली नवीन उत्पादने कोणती व त्यांची वैशिष्ट्ये काय ?

1) भगैया सिल्क (Bhagaiya Silk) :

• हे रेशीम त्याच्या नैसर्गिक सोनेरी चकाकीसाठी (Golden Sheen) आणि उत्तम टिकाऊपणासाठी प्रसिद्ध आहे.

• हे संपूर्णपणे पर्यावरणपूरक 'वाईल्ड टसर सिल्क' (Wild Tussar Silk) चे उत्पादन आहे.

• स्थानिक कारागीर पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या स्वदेशी हातमाग पद्धतीतून (Indigenous Hand-Reeling Techniques) हे रेशीम कापड तयार करतात.

2) कुचाई सिल्क (Kuchai Silk) :

• झारखंडच्या समृद्ध हातमाग वारशाचे प्रतिनिधित्व करणारे हे देखील एक प्रगत 'वाईल्ड टसर रेशीम' आहे.

• नैसर्गिक जंगलातून गोळा केलेल्या कोशांपासून (Cocoons) पारंपरिक आदिवासी पद्धतीने या रेशमाची सूतकटाई केली जाते.

3) मुंडा दागिने (Munda Jewellery) :

• हे झारखंडमधील ऐतिहासिक 'मुंडा' (Munda) या प्रमुख आदिवासी जमातीचे पारंपरिक दागिने आहेत.

• हे दागिने संपूर्णपणे हाताने बनवले जातात (Handcrafted).

• या दागिन्यांवर विशिष्ट भूमितीय नमुने (Geometric Patterns) आणि निसर्गापासून प्रेरित नक्षीकाम (Nature Motifs) असते.

• या दागिन्यांना मुंडा समाजात मोठा सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक वारसा लाभला आहे.

4) झारखंड बांबू हस्तकला (Jharkhand Bamboo Craft) :

• स्थानिक जंगलात मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असणाऱ्या बांबूचा वापर करून हा शाश्वत व्यवसाय केला जातो.

• याद्वारे टोपल्या, चटया, उपयुक्त घरगुती वस्तू आणि आकर्षक शोभेच्या वस्तू बनवल्या जातात.

• हा उद्योग ग्रामीण वनक्षेत्रातील उपजीविकेला (Sustainable Livelihoods) पाठबळ देतो आणि बांबू-आधारित ग्रामीण उद्योजकतेला चालना देतो

🌍 भौगोलिक मानांकन (GI Tag) म्हणजे काय ?

• 'GI टॅग' हे अशा उत्पादनांना दिले जाणारे एक अधिकृत बौद्धिक संपदा चिन्ह (Intellectual Property Sign) आहे, ज्यांचा उगम एका विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशात झाला आहे आणि ज्यांच्यामध्ये त्या विशिष्ट ठिकाणामुळेच काही विशेष गुणवत्ता, वैशिष्ट्ये किंवा प्रतिष्ठा असते.

✍️ भारतीय कायदा -

• भारतामध्ये GI टॅगची नोंदणी आणि नियंत्रण हे 'भौगोलिक मानांकन वस्तू (नोंदणी आणि संरक्षण) कायदा, 1999' (Geographical Indications of Goods Act, 1999) अंतर्गत केले जाते.

GI टॅगचे प्रमुख फायदे कोणते ?

1) कायदेशीर संरक्षण (Legal Protection) - अधिसूचित भौगोलिक क्षेत्राबाहेर इतर कोणालाही या उत्पादनाच्या नावाचा अनधिकृत वापर, नक्कल किंवा बनावट विक्री करता येत नाही.

2) दर्जाची खात्री (Premium Quality Assurance) - हा टॅग ग्राहकांना उत्पादनाच्या अस्सलतेची आणि ते पारंपरिक पद्धतीनेच बनवले गेल्याची खात्री देतो.

3) आदिवासी व ग्रामीण सक्षमीकरण - स्थानिक कारागीर आणि उत्पादकांच्या हाताला काम मिळून त्यांची उपजीविका सुधारते आणि त्यांना थेट बाजारपेठेत योग्य भाव मिळतो.

4) जागतिक ब्रँडिंग (Global Branding) - आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उत्पादनाची ओळख वाढून निर्यात वाढते आणि ग्रामीण पर्यटनाला (Rural Tourism) चालना मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

☞ GI टॅग 4 उत्पादने → झारखंड 

ㅤㅤ1) भगैया सिल्क कुचाई सिल्क → टसर रेशीम प्रकार

ㅤㅤ2) कुचाई सिल्क → टसर रेशीम प्रकार

ㅤㅤ3) मुंडा ज्वेलरी → आदिवासी दागिने प्रकार (मुंडा आदिवासी समुदाय).

ㅤㅤ4) झारखंड बांबू क्राफ्ट → हस्तशिल्प उत्पादन(पर्यावरणपूरक बांबू कला).

☞ भारतातील GI संबंधित कायदा → 'भौगोलिक मानांकन वस्तू (नोंदणी आणि संरक्षण) कायदा, 1999' 

☞ मुख्य फायदा → स्थानिक आदिवासी कारागिरांचे सक्षमीकरण आणि बनावट उत्पादनांपासून संरक्षण

Nipah Virus

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच जून 2026 मध्ये 'निपाह विषाणू' (Nipah Virus) च्या प्रादुर्भावामुळे हाय-अलर्ट जारी करण्यात आलेले 'कोझिकोड' हे ठिकाण कोणत्या राज्यात आहे ?

1. केरळ
2. कर्नाटक
3. तामिळनाडू
4. आंध्र प्रदेश

उत्तर: केरळ

📰 बातमी काय ?

• केरळमधील कोझिकोड (Kozhikode) येथे निपाह विषाणूचे (Nipah Virus - NiV) नवीन रुग्ण आढळल्याने पुन्हा एकदा हाय-अलर्ट जारी करण्यात आला आहे. मानवी संसर्ग रोखण्यासाठी तातडीने कॉन्टॅक्ट ट्रेसिंग आणि क्वारंटाईन सारख्या उपाययोजना राबवल्या जात आहेत.

🧐 निपाह विषाणूचा प्रादुर्भाव सर्वप्रथम कोणत्या आढळून आला ?

• निपाह विषाणूचा प्रादुर्भाव सर्वप्रथम 1998-99 मध्ये मलेशियातील 'कांपुंग सुंगाई निपाह' (Kampung Sungai Nipah) या गावात लागला. 

• या गावाच्या नावावरूनच या विषाणूला 'निपाह' हे नाव देण्यात आले.

निपाह विषाणू रोगाचा प्रकार - 

• रोगाचा प्रकार - हा एक अत्यंत संसर्गजन्य झुनोटिक विषाणू (Zoonotic Virus) आहे, म्हणजेच हा आजार प्राण्यांकडून मानवांमध्ये पसरतो.

• विषाणूचे कुटुंब - हा विषाणू 'पॅरामॉक्सोव्हायरिडी' (Paramyxoviridae) कुटुंबातील 'हेनिपाव्हायरस' (Henipavirus) या प्रजातीचा सदस्य आहे.

निपाह विषाणूचा प्रसार आणि वाहक (Transmission and Reservoirs):

• नैसर्गिक वाहक - जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार (WHO), 'टेरोपॉडिडी' (Pteropodidae) कुटुंबातील 'फ्रूट बॅट्स' (Fruit Bats) म्हणजेच “फळे खाणारी वटवाघुळे” हे या विषाणूचे मुख्य नैसर्गिक वाहक आहेत.

• मध्यस्थ वाहक (Intermediate Host) - डुक्कर (Pigs) हा या आजारात मध्यस्थ वाहक म्हणून काम करतो

• मानवी प्रसार -  वटवाघुळांनी चावा घेतलेली किंवा दूषित केलेली फळे खाल्ल्याने तसेच बाधीत व्यक्तीच्या थेट संपर्कात आल्याने हा आजार मानवांमध्ये वेगाने पसरतो.

लक्षणे (Symptoms and Clinical Features) :

• सुरुवातीची लक्षणे - संसर्ग झाल्यानंतर सुरुवातीला फ्लूसारखी (Influenza-like) लक्षणे दिसतात. जसे की, तीव्र ताप, स्नायू दुखणे, घसा सुजणे आणि श्वास घेण्यास त्रास होणे.

• गंभीर अवस्था - लागण गंभीर झाल्यास रुग्णाला 'ॲक्युट एन्सेफलायटीस' (Acute Encephalitis) म्हणजे मेंदूला सूज येते. 

• यामुळे चक्कर येणे, मानसिक गोंधळ उडणे, कोमामध्ये जाणे आणि शेवटी मृत्यू ओढवू शकतो.

निदान आणि चाचण्या (Diagnosis and Testing) :

• सुरक्षा पातळी- निपाह हा 'बायोसेफ्टी लेव्हल-4' (BSL-4 Pathogen) चा घातक रोगजनक आहे, ज्यामुळे याचे नमुने केवळ उच्च-सुरक्षा प्रयोगशाळांमध्येच तपासले जातात.

हंगामी धोका आणि आव्हाने (Seasonal Risk in Kerala) :

• धोकादायक कालावधी - केरळमध्ये दरवर्षी एप्रिल ते सप्टेंबर या महिन्यांत निपाहचा प्रादुर्भाव वाढण्याचा मोठा धोका असतो.

• कारण - या काळात झाडांना फळे येण्याचा हंगाम असतो, वटवाघुळांची हालचाल वाढते, त्यांचा प्रजननाचा काळ असतो आणि त्यांच्या विष्ठेतून किंवा लाळेतून विषाणू बाहेर पडण्याचे (Viral Shedding) प्रमाण जास्त असते.

उपचार आणि प्रतिबंध (Treatment and Prevention) :

• लस उपलब्ध नाही - मानवांसाठी किंवा प्राण्यांसाठी निपाह विषाणूवर कोणतीही अधिकृत मान्यताप्राप्त लस उपलब्ध नाही.

• उपचार पद्धती -  रुग्णाला आयसोलेशनमध्ये (Isolation) ठेवून विशेष काळजी (Intensive Supportive Care) दिली जाते.

• भारताचे यश -  भारताने, विशेषतः केरळने 'मोनोक्लोनल अँटीबॉडीज' (Monoclonal Antibodies) आणि 'रेमडेसिवीर' (Remdesivir) • सारख्या अँटीव्हायरल औषधांचा प्रभावी वापर करून मृत्यूदर कमी केला आहे. 

• 2018 मधील 91% वरून हा मृत्यूदर 2023-25 पर्यंत सुमारे 33% वर आणण्यात यश आले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Nipah Virus

• विषाणूचा प्रकार → झुनोटिक विषाणू (प्राण्यांकडून मानवात पसरणारा)

• विषाणूची फॅमिली व जीनस → पॅरामिक्सोव्हिरिडी फॅमिली आणि हेनिपाव्हायरस जीनस.

• नैसर्गिक वाहक → फ्रूट बॅट्स (फळे खाणारी वटवाघुळे)

• पहिल्यांदा रूगण सापडला → मलेशिया (वर्ष 1998-99)

CSIR ‘Smart Village’ Initiative 

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच CSIR ने मानव-मगर संघर्ष रोखण्यासाठी कोणत्या राज्यातील 'कुसूनपूर' या गावात 'स्मार्ट व्हिलेज' अंतर्गत AI तंत्रज्ञान तैनात केले आहे?

1. ओडिशा
2. पश्चिम बंगाल
3. आंध्र प्रदेश
4. तामिळनाडू

उत्तर : ओडिशा

📰 बातमी काय ?

• वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद (CSIR) अंतर्गत ओडिसातील 'कुसूनपूर' (Kusunpur) या गावात 'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रमांतर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित तंत्रज्ञान आणि पायाभूत सुविधांचा विकास केला जात आहे.

🏘️ कुसूनपूर गावाची निवड का ?

• गंभीर समस्या : ओडिशातील कुसूनपूर हे गाव भारतातील सर्वाधिक 'मानव-मगर संघर्षासाठी' (Human-Crocodile Conflict)ओळखले जाते.
• गेल्या 4 वर्षांत या गावामध्ये मगरींच्या हल्ल्यांमुळे 20 हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आहे.
• या वारंवार होणाऱ्या जीवितहानीला थेट आळा घालण्यासाठी CSIR ने या गावाची निवड केली आहे.

🧐 'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रम काय आहे ?

• विज्ञान, प्रगत तंत्रज्ञान आणि शाश्वत पायाभूत सुविधांच्या (Sustainable Infrastructure) एकत्रीकरणातून ग्रामीण भागाचा कायापालट करणे, लोकांचे जीवनमान उंचावणे आणि सुरक्षा प्रदान करणे हा या उपक्रमाचा मूळ गाभा आहे.

🏛️ अंमलबजावणी संस्था (Implementing Agency): 

• हा उपक्रम वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद (CSIR) द्वारे राबविण्यात येत आहे.
• CSIR त्यांच्या 'लॅब-टू-लँड' (Lab-to-Land Approach)दृष्टिकोनाखाली हा उपक्रम राबवत आहे म्हणजेच CSIR च्या प्रयोगशाळांमध्ये विकसित केलेले तंत्रज्ञान थेट शेतकऱ्यांच्या आणि गावकऱ्यांच्या उपयोगासाठी जमिनीवर उतरवले जात आहे.

🎯 प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि तंत्रज्ञान (Key Features):

🐊 AI-आधारित मगरी शोध यंत्रणा (AI-Enabled Detection System) -

•  मगरी जेव्हा मानवी वस्त्यांकडे किंवा नदीकाठच्या सार्वजनिक घाटांकडे येण्याचा प्रयत्न करतील, तेव्हा हे AI रडार/कॅमेरा तंत्रज्ञान त्यांना ओळखून गावकऱ्यांना आणि प्रशासनाला तात्काळ चेतावणी (Alerts/Alarms) जारी करेल.
• यामुळे मगरींचे हल्ले आणि जीवितहानी पूर्णपणे टाळता येईल.

🏘️ पायाभूत सुविधांचा विकास -

• गावात सुरक्षित पाण्याचे स्त्रोत, सौर ऊर्जेवर चालणारे दिवे आणि नदीकाठी सुरक्षित घाटांचे कुंपण उभारले जात आहे.

💰 आर्थिक विकास -

• तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आधुनिक शेती, दुग्धव्यवसाय आणि स्थानिक संसाधनांवर आधारित रोजगाराच्या संधी निर्माण केल्या जात आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

•  'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रमांतर्गत निवडलेले गाव → कुसूनपूर (ओडिसा)
•  मुख्य समस्या → मानव-मगर संघर्ष
•  तांत्रिक मदत → AI-आधारित वन्यजीव शोध आणि अलर्ट प्रणाली.
•  अंमलबजावणी करणारी मुख्य संस्था → CSIR (Council of Scientific & Industrial Research).
• ध्येय → ग्रामीण सुरक्षा, गावातील पायाभूत सुविधांचा विकास

Project Kusha

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकताच भारताच्या संरक्षण संरचनेत “गेम चेंजर” ठरलेला 'प्रोजेक्ट कुशा' (Project Kusha) खालीलपैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. स्वदेशी अणुशक्तीवर चालणारी पाणबुडी निर्मिती

2. सीमा भागात 5G नेटवर्क उभारण्याचा लष्करी प्रकल्प

3. भारतीय नौदलासाठी प्रगत विमानवाहू युद्धनौका तयार करणे

4. लांब पल्ल्याची स्वदेशी हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली 

उत्तर : लांब पल्ल्याची स्वदेशी हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या संरक्षण मंत्र्यांनी हैदराबाद येथील DRDO च्या 'डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम मिसाईल कॉम्प्लेक्स' अंतर्गत उभारण्यात आलेल्या 'Advanced Weapon System Complex' चे उद्घाटन केले.

• हे उद्घाटन करताना संरक्षण मंत्र्यांनी 'प्रोजेक्ट कुशा'चा उल्लेख भारताच्या सुरक्षा संरचनेसाठी “गेम चेंजर” (Game Changer)असा केला.

🧐 'प्रोजेक्ट कुशा' म्हणजे काय ? 

(What is Project Kusha ?)

1) दुसरे नाव - याला 'एक्स्टेंडेड रेंज एअर डिफेन्स सिस्टीम' (ERADS - Extended Range Air Defence System) म्हणूनही ओळखले जाते.

2) विकसक - ही पूर्णपणे भारताची स्वदेशी लांब पल्ल्याची जमिनीवरून हवेत मारा करणारी (Surface-to-Air Missile -SAM) क्षेपणास्त्र प्रणाली आहे, जी DRDO द्वारे विकसित केली जात आहे.

3) उद्देश - शत्रूच्या एकाधिक हवाई हल्ल्यांपासून भारताला बहुस्तरीय (Layered) हवाई संरक्षण कवच प्रदान करणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे.

✍️ प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features):

• हा प्रकल्प शत्रूला वेगवेगळ्या अंतरावरच रोखण्यासाठी तीन वेगवेगळ्या इंटरसेप्टर (Interceptor) व्हेरियंट्ससह सज्ज असेल.

1) M1 व्हेरियंट: सुमारे 150 किमी पल्ला (Range)

2) M2 व्हेरियंट: सुमारे 250 किमी पल्ला

3) M3 व्हेरियंट: सुमारे 350 ते 400 किमी लांब पल्ला 

✅ फायदा : या तीन व्हेरियंट्समुळे भारताला 'मल्टी-टियर इंटरसेप्शन' (Multi-tier Interception) म्हणजेच वेगवेगळ्या अंतरावर शत्रूची शस्त्रे हवेतच नष्ट करण्याची क्षमता मिळेल.

🧐 'प्रोजेक्ट कुशा' कोणत्या धोक्यांपासून संरक्षण करणार ? 

प्रोजेक्ट कुशा खालील सर्व अत्याधुनिक हवाई धोक्यांना नष्ट करण्यासाठी डिझाइन केला आहे 

• शत्रूची लढाऊ विमाने (Fighter Aircraft)

• रडारला चकवा देणारी स्टेल्थ प्लॅटफॉर्म्स (Stealth Platforms)

• मानवरहित ड्रोन (Drones)

• क्रूझ क्षेपणास्त्रे (Cruise Missiles)

• प्रिसिजन-गाइडेड दारूगोळा (Precision-Guided Munitions)

• काही विशिष्ट बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांचे धोके (Ballistic Missiles)

✍️ धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance):

• संरक्षण - यामुळे भारताची स्वदेशी हवाई संरक्षण क्षमता मजबूत होईल. 

• परदेशी अवलंबित्व कमी - रशियाकडून घेतलेल्या S-400 ट्रायम्फ (S-400 Triumf) सारख्या महागड्या परदेशी हवाई संरक्षण प्रणाल्यांवर भारताचे असणारे अवलंबित्व यामुळे लक्षणीयरीत्या कमी होईल.

• स्वायत्तता - संरक्षण तंत्रज्ञान क्षेत्रात भारताची 'स्ट्रॅटेजिक ऑटोनॉमी' (Strategic Autonomy) म्हणजेच धोरणात्मक स्वायत्तता वाढेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Project Kusha  

• प्रकल्पाचे नाव → प्रोजेक्ट कुशा

• यंत्रणेचा प्रकार → जमिनीवरून हवेत मारा करणारी लांब पल्ल्याची क्षेपणास्त्र प्रणाली (LR-SAM).

• विकसित करणारी संस्था → DRDO

• तीन प्रमुख व्हेरियंट्स → M1 (150 km), M2 (250 km), M3 (350–400 km).

• परदेशी पर्याय ज्याची जागा घेईल → रशियाची S-400 प्रणाली.

Bharat Innovates 2026

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच चर्चेत असलेला 'भारत इनोव्हेट्स २०२६' (Bharat Innovates 2026) हा उपक्रम केंद्र सरकारच्या कोणत्या मंत्रालयांतर्गत राबवला जात आहे ?

1. वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय
2. शिक्षण मंत्रालय
3. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालय
4. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

उत्तर : शिक्षण मंत्रालय

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारच्या वतीने 'भारत इनोव्ह्हेट्स 2026' या उच्च-स्तरीय राष्ट्रीय डीप-टेक प्रवेगक कार्यक्रमाची (Deep-Tech Acceleration Programme) पहिली आवृत्ती लाँच करण्यात आली आहे.

🧐 भारत इनोव्हेट्स 2026 काय आहे ?

✍️ संकल्पना - हा भारतातील डीप-टेक (Deep-tech) क्षेत्रासाठी सुरू करण्यात आलेला पहिला उच्च-स्तरीय राष्ट्रीय अ‍ॅक्सिलरेशन कार्यक्रम (Deep-tech Acceleration Programme) आहे.

🌍 जागतिक व्यासपीठ - भारतातील अत्याधुनिक प्रयोगशाळा, स्टार्टअप्स आणि शैक्षणिक संस्थांना जागतिक कॉर्पोरेट कंपन्या, आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदार आणि परदेशातील माजी विद्यार्थ्यांच्या जाळ्याशी (Overseas Alumni) जोडणारा हा एक शाश्वत आंतरराष्ट्रीय भागीदारी आराखडा आहे.

🏛️ नोडल मंत्रालय आणि गव्हर्नन्स (Governance):

मंत्रालय - हा उपक्रम भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाद्वारे (Ministry of Education) चालवला आणि नियंत्रित केला जात आहे.

विशेष वर्ष - वर्ष 2026 हे 'भारत-फ्रान्स इनोव्हेशन वर्ष' (India-France Year of Innovation) म्हणून साजरे केले जात आहे. 

याच वर्षाचे औचित्य साधून या कार्यक्रमाची आखणी करण्यात आली आहे.

यजमान शहर (Host City) - या जागतिक कार्यक्रमाचे आयोजन फ्रान्स च्या नाइस, (Nice) या शहरात करण्यात आले आहे.

🎯 भारत इनोव्हेट्स 2026 चे मुख्य उद्दिष्ट (Aim) :

भारताची देशांतर्गत नाविन्यपूर्ण स्टार्टअप परिसंस्था (Domestic Innovation Ecosystem) आणि जागतिक बाजारपेठ (Global Markets) यांच्यात एक मजबूत आणि उच्च-प्रभाव निर्माण करणारा संरचनात्मक पूल (Structural Bridge) तयार करणे हे या कार्यक्रमाचे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे.

✍️ भारत इनोव्हेट्स 2026 या कार्यक्रमाची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features):

1) जागतिक व्याप्ती - या उपक्रमांतर्गत भारतातील 120 आघाडीच्या डीप-टेक स्टार्टअप्सना फ्रान्समध्ये नेण्यात आले आहे, जेणेकरून ते जागतिक खरेदीदार आणि तंत्रज्ञान भागीदारांशी थेट संवाद साधू शकतील.

2) शैक्षणिक आणि वैज्ञानिक गाभा - देशातील सर्वोच्च शैक्षणिक संस्था जसे की, IITs आणि IISc यात सक्रियपणे सहभागी होऊन भारताची संशोधन क्षमता आणि उद्योग-शैक्षणिक भागीदारीचे (Academia-Industry Collaboration) दर्शन जागतिक स्तरावर घडवत आहेत.

3) 13 आघाडीची तंत्रज्ञान क्षेत्रे (Frontier Technology Sectors)- या अंतर्गत प्रामुख्याने 13 महत्त्वपूर्ण क्षेत्रांमधील नाविन्यपूर्ण शोधांचे सादरीकरण केले जात आहे - 

1. सेमीकंडक्टर्स (Semiconductors)
2. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)
3. क्वांटम कम्प्युटिंग (Quantum Computing)
4. अंतराळ क्षेत्र (Space Tech)
5. संरक्षण क्षेत्र (Defence Tech)
6. बायोटेक (Biotech)
7. क्लायमेट टेक (Climate Tech)
8. स्मार्ट मोबिलिटी (Smart Mobility) आणि इतर 5 क्षेत्रे.

💰भारत इनोव्हेट्स 2026 चे महत्व - 

1) गुंतवणूकदार-नवोन्मेषक कार्यक्षेत्र - स्टार्टअप्सना थेट गुंतवणूकदारांशी जोडण्यासाठी विशेष व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले आहे, ज्यामुळे निधी (Funding) आणि व्यावसायिक विस्ताराला गती मिळेल.

2) सॉफ्ट-लँडिंग आणि संयुक्त प्रोटोटायपिंग - भारतीय स्टार्टअप्सना जागतिक बाजारपेठेत सहज प्रवेश मिळावा यासाठी सह-इन्क्युबेशन (Co-incubation) आणि संयुक्त संशोधन व विकासाला (Joint R&D) याद्वारे प्रोत्साहन दिले जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Bharat Innovates 2026

• आवृत्ती → पहिली आवृत्ती (Maiden Edition).

• आयोजक देश → फ्रान्स 

• 2026 वर्ष → भारत-फ्रान्स इनोव्हेशन वर्ष (India-France Year of Innovation).

• नोडल मंत्रालय → केंद्रीय शिक्षण मंत्रालय

• समाविष्ट तांत्रिक क्षेत्रे → 13 प्रगत क्षेत्रे (उदा. AI, क्वांटम कम्प्युटिंग, सेमीकंडक्टर्स).

World Blood Donor Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - शास्त्रज्ञ आणि शोध

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक रक्तदाता दिन कधी साजरा केला जातो ? 

1. 5 जून
2. 8 जून
3. 10 जून
4. 14 जून

उत्तर : 14 जून

📰 बातमी काय ? 

• दरवर्षी 14 जून रोजी जागतिक रक्तदाता दिन साजरा केला जातो.

🤔 जागतिक रक्तदाता दिन केव्हा आणि का साजरी केला जातो ? 

• दरवर्षी 14 जून रोजी जागतिक रक्तदाता दिन साजरा केला जातो.

• हा दिवस स्वेच्छेने आणि विनाशुल्क रक्तदात्यांसाठी समर्पित आहे जे त्यांच्या रक्तदानाद्वारे असंख्य जीव वाचवतात.

• या दिवसाचा मुख्य उद्देश रक्तदानाचे महत्त्व जनतेपर्यंत पोहोचवणे आणि स्वयंप्रेरणेने रक्तदान करणाऱ्यांचा सन्मान करणे हा आहे.

• या दिवशी रक्तदानाची गरज, त्याचं महत्त्व आणि फायदे याबद्दल लोकांमध्ये जागृती करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

🧐 ‘जागतिक रक्तदाता दिन' कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करण्यात येतो ? 

• प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ डॉ. कार्ल लँडस्टाइनर (Karl Landsteiner) यांच्या सन्मानार्थ 14 जून हा त्यांचा जन्मदिवस जागतिक रक्तदाता दिन म्हणून साजरा करण्यात येतो.

• डॉ. कार्ल लँडस्टाइनर यांचा जन्म 14 जून 1868 रोजी झाला. 

• डॉ. कार्ल लँडस्टाइनर यांनी मानवी रक्तातील ऍग्ग्लूटिनिनच्या उपस्थितीच्या आधारावर रक्त पेशींचे A, B आणि O गटांमध्ये वर्गीकरण केले. 

• त्यांच्या या क्रांतिकारी शोधामुळेच आधुनिक वैद्यकीय शास्त्रात एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात सुरक्षित रक्त संक्रमण (Blood Transfusion) करणे शक्य झाले आणि लाखो लोकांचे प्राण वाचले.

• त्यांच्या या महत्त्वपूर्ण योगदानासाठी डॉ. कार्ल लँडस्टाइनर यांना 1930 मध्ये नोबेल पारितोषिक देण्यात आले.

🤔 पहिला जागतिक रक्तदाता दिन केव्हा साजरा करण्यात आला ? 

• जागतिक आरोग्य संघटनेने (World Health organisation) 14 जून 2004 रोजी प्रथमच जागतिक रक्तदाता दिन साजरा करण्याचा उपक्रम सुरू केला, आणि तेव्हापासून हा दिवस जगभरात साजरा केला जातो.

🧐 2026 या वर्षीच्या जागतिक रक्तदाता दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ? 

• "मानवतेचा एक थेंब. रक्तदान करा. जीवन वाचवा." ("One Drop of Humanity. Give Blood. Save Lives.") ही 2026 या वर्षीच्या जागतिक रक्तदाता दिनाची थीम आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Blood Donor Day

• जागतिक रक्तदाता दिन → 14 जून

• सन्मानार्थ → नोबेल विजेते शास्त्रज्ञ डॉ. कार्ल लँडस्टेनर

• डॉ. कार्ल लँडस्टाइनर यांचा जन्म → 14 जून 1868 

• पहिल्यांदा साजरा → 14 जून 2004 रोजी (जागतिक आरोग्य संघटना - WHO द्वारे सुरुवात)

• 2026 ची संकल्पना (Theme) → "मानवतेचा एक थेंब. रक्तदान करा. जीवन वाचवा." ("One Drop of Humanity. Give Blood. Save Lives.")

Food Planet Prize 2026

📚 Subject : GS - पुरस्कार, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'फूड प्लॅनेट प्राईझ 2026' (Food Planet Prize 2026) हा जगातील सर्वात मोठा अन्न प्रणाली पुरस्कार भारताच्या कोणत्या राज्याच्या 'नैसर्गिक शेती' उपक्रमाला मिळाला आहे ?

1. आंध्र प्रदेश
2. केरळ
3. सिक्कीम
4. आसाम

उत्तर : आंध्र प्रदेश

📰 बातमी काय ?

• आंध्र प्रदेश सरकारच्या 'कम्युनिटी मॅनेज्ड नॅचरल फार्मिंग' (APCNF) उपक्रमाला स्वीडनमध्ये अत्यंत प्रतिष्ठित असा 'फूड प्लॅनेट प्राईझ 2026' (Food Planet Prize) जाहीर झाला आहे.

• भारताची कामगिरी : 6 खंडांमधील सुमारे 1,000 हून अधिक नामांकनांना मागे टाकत भारताच्या या उपक्रमाने हा पुरस्कार पटकावला आहे.

✍️ 'फूड प्लॅनेट प्राईझ' बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• महत्त्व : हा पुरस्कार जागतिक अन्न प्रणालींमध्ये (Global Food Systems) शाश्वत आणि क्रांतिकारी बदल घडवून आणण्यासाठी दिला जाणारा जगातील सर्वात मोठा पर्यावरणीय पुरस्कार मानला जातो.  

• स्थापना व आयोजक - स्वीडनच्या 'कर्ट बर्गफोर्स फाउंडेशन' (Curt Bergfors Foundation) द्वारे हा पुरस्कार दिला जातो.

• बक्षीस रक्कम - विजेत्याला 1.5 दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे 12.5कोटी रुपये) रक्कम दिली जाते.

• पुरस्काराचे उद्दिष्ट : हा पुरस्कार शाश्वत अन्न साखळीमध्ये आमूलाग्र बदल घडवण्याची क्षमता असलेल्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील प्रकल्पांना थेट आर्थिक बळ देण्यासाठी दिला जातो.

🧐 APCNF उपक्रमाचे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये : 

हा उपक्रम केवळ शेती पद्धती नसून ती एक जागतिक स्तरावर नावाजलेली लोकचळवळ बनली आहे : 

1) सुरुवात आणि व्यवस्थापन → हा उपक्रम आंध्र प्रदेशच्या कृषी विभागांतर्गत 'रयतु सधीकार संस्था' (RySS) द्वारे वर्ष 2016 मध्ये सुरू करण्यात आला होता.

2) महिला बचत गटांचे (SHGs) मोठे योगदान → सध्या हा प्रकल्प आंध्र प्रदेशातील 18 लाख शेतकरी कुटुंबे आणि 3,40,000 महिला बचत गटांच्या साहाय्याने अत्यंत प्रभावीपणे राबवला जात आहे.  

3) नैसर्गिक शेती → मातीचे आरोग्य सुधारणे, जैवविविधता टिकवणे आणि रासायनिक खते व कीटकनाशकांवरील (Synthetic inputs) खर्च पूर्णपणे शून्य करणे ही या मॉडेलची मुख्य तांत्रिक ताकद आहे.  

4) जागतिक अनुकरण → आंध्र प्रदेशच्या या यशस्वी मॉडेलचा अभ्यास करून भारतातील इतर 22 राज्ये, तसेच श्रीलंका आणि झांबिया यांसारखे देशही आपापल्या देशात हे मॉडेल लागू करत आहेत.  

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स

• फूड प्लॅनेट प्राईझ देणारी मुख्य जागतिक संस्था → कर्ट बर्गफोर्स फाऊंडेशन, स्वीडन

• 'फूड प्लॅनेट प्राईझ' जिंकणारा उपक्रम → आंध्र प्रदेश कम्युनिटी मॅनेजेड नॅचरल फार्मिंग (APCNF)

• APCNF स्वरूप → नैसर्गिक आणि समुदाय-आधारित शेती पद्धती

• APCNF उपक्रमाची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली होती → 2016 मध्ये

• उपक्रम आंध्र प्रदेशात राबवणारी नोडल संस्था → रयतु सधीकार संस्था

International Albinism Awareness Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन केव्हा साजरी केला जातो ?

1. 31 मे
2. 13 जून
3. 21 जून
4. 28 जून

उत्तर : 13 जून

📰 बातमी काय ? 

• दरवर्षी 13 जून रोजी 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' साजरा केला जातो.

🤔 मेलॅनिन (Melanin) द्रव्य नेमकं काय असतं ?

• मानवी त्वचेमध्ये कृष्णरंजक म्हणजेच मेलॅनिन (Melanin) हे द्रव्य असते, जे त्वचेला रंग प्राप्त करून देते.

• गडद म्हणजे सावळ्या, काळ्या त्वचेमध्ये मेलॅनिन द्रव्याचे प्रमाण जास्त असते. 

• कृष्णरंजक द्रव्याच्या उपस्थितीमुळे शरीराचे सूर्याच्या अतिनील किरणांपासून संरक्षण होते. 

• कृष्णरंजक द्रव्याची निर्मिती ही प्रामुख्याने अनुवांशिक घटकांद्वारे नियंत्रित केली जाते. 

🤔 वर्णहीनता (अल्बिनिझम) म्हणजे काय ? 

🧐 What is Albinism ? 

• वर्णहीनता (Albinism/अल्बिनिझम) हा एक दुर्मिळ अनुवांशिक स्थिती आहे, ज्यामध्ये शरीरात 'मेलेनिन' (melanin) नावाचे रंगद्रव्य तयार होत नाही किंवा खूप कमी प्रमाणात तयार होते.

• वर्णहीनता म्हणजे कोड होय. यास विवर्णता किंवा धवलता असेही म्हणतात. 

• माता व पिता हे दोघेही कोडाच्या व्याधीने ग्रस्त असतील, तर ही अवस्था पुढील पिढीत संक्रमित होण्याची शक्यता असते.

• अल्बिनिझम हे संसर्गजन्य नाही म्हणजेच कोड असलेल्या व्यक्तींचा संपर्क इतर व्यक्तींशी आला, तरी त्याची लागण दुसऱ्याला होत नाही.

• यात व्यक्तिंची त्वचा, केस पांढरे असतात. 

• काही वेळेस डोळ्यांची बुबुळे गुलाबी अथवा रंगहीन असतात.

• अल्बिनिझम असलेल्या लोकांना मेलेनिनच्या कमतरतेमुळे अनेक आरोग्य समस्यांना सामोरे जावे लागते. 

• त्यांना त्वचेचा कर्करोग होण्याची शक्यता जास्त असते. 

🧐 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' का साजरी करण्यात येतो ?

🤔 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' या दिवसाचा उद्देश कोणता ? 

• अल्बिनिझम म्हणजे काय, त्याचे परिणाम काय आणि या स्थितीत असलेल्या व्यक्तींना कोणत्या आव्हानांना सामोरे जावे लागते, याबाबत जागरूकता वाढविण्यासाठी.

• अल्बिनिझम असलेल्या व्यक्तींविरुद्ध होणारा भेदभाव, गैरसमज आणि हिंसाचार थांबवण्यासाठी.

• अल्बिनिझम असलेल्या व्यक्तींना समाजात समान संधी मिळाव्यात यासाठी प्रयत्न करण्यासाठी आणि त्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी दरवर्षी 13 जून रोजी 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

🤔 पहिला 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• 13 जून 2015 रोजी पहिला 'आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन' साजरी करण्यात आला.

🧐 आंतरराष्ट्रीय वर्णहीनता जागरूकता दिनासाठी 2026 ची मुख्य संकल्पना (थीम) कोणची ?

• "माझ्या त्वचेचा मला अभिमान आहे - सर्व त्वचा रंगांचा उत्सव साजरा करणे" (“Proudly in my skin: celebrating all skin tones”) ही 2026 साठीची संकल्पना (थीम) आहे.

परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Albinism

• आंतरराष्ट्रीय अल्बिनिझम जागरूकता दिन → 13 जून 

• पहिला केव्हा साजरा झाला → 13 जून 2015 रोजी

• अल्बिनिझम (वर्णहीनता) स्थिती → हा एक दुर्मिळ अनुवांशिक (Genetic) आजार, (तो संसर्गजन्य नाही)

• मानवी त्वचेला आणि केसांना रंग देणारे मुख्य द्रव्य → मेलॅनिन (Melanin - कृष्णरंजक).

• वर्ष 2026 ची संकल्पना (Theme) → माझ्या त्वचेचा मला अभिमान आहे - सर्व त्वचा रंगांचा उत्सव साजरा करणे