चालू घडामोडी | CSIR चा 'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रम

Important Affairs

15-06-2026

चालू घडामोडी | CSIR चा 'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रम

CSIR ‘Smart Village’ Initiative

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच CSIR ने मानव-मगर संघर्ष रोखण्यासाठी कोणत्या राज्यातील 'कुसूनपूर' या गावात 'स्मार्ट व्हिलेज' अंतर्गत AI तंत्रज्ञान तैनात केले आहे?

ओडिशा
पश्चिम बंगाल
आंध्र प्रदेश
तामिळनाडू

उत्तर : ओडिशा

📰 बातमी काय ?

वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद (CSIR) अंतर्गत ओडिसातील 'कुसूनपूर' (Kusunpur) या गावात 'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रमांतर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित तंत्रज्ञान आणि पायाभूत सुविधांचा विकास केला जात आहे.

CSIR ‘Smart Village’ Initiative

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच CSIR ने मानव-मगर संघर्ष रोखण्यासाठी कोणत्या राज्यातील 'कुसूनपूर' या गावात 'स्मार्ट व्हिलेज' अंतर्गत AI तंत्रज्ञान तैनात केले आहे?
ओडिशा
पश्चिम बंगाल
आंध्र प्रदेश
तामिळनाडू
उत्तर : ओडिशा
📰 बातमी काय ?
वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद (CSIR) अंतर्गत ओडिसातील 'कुसूनपूर' (Kusunpur) या गावात 'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रमांतर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित तंत्रज्ञान आणि पायाभूत सुविधांचा विकास केला जात आहे.
🏘️ कुसूनपूर गावाची निवड का ?
गंभीर समस्या : ओडिशातील कुसूनपूर हे गाव भारतातील सर्वाधिक 'मानव-मगर संघर्षासाठी' (Human-Crocodile Conflict)ओळखले जाते.
गेल्या 4 वर्षांत या गावामध्ये मगरींच्या हल्ल्यांमुळे 20 हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आहे.
या वारंवार होणाऱ्या जीवितहानीला थेट आळा घालण्यासाठी CSIR ने या गावाची निवड केली आहे.
🧐 'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रम काय आहे ?
विज्ञान, प्रगत तंत्रज्ञान आणि शाश्वत पायाभूत सुविधांच्या (Sustainable Infrastructure) एकत्रीकरणातून ग्रामीण भागाचा कायापालट करणे, लोकांचे जीवनमान उंचावणे आणि सुरक्षा प्रदान करणे हा या उपक्रमाचा मूळ गाभा आहे.
🏛️ अंमलबजावणी संस्था (Implementing Agency):
हा उपक्रम वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद (CSIR) द्वारे राबविण्यात येत आहे.
CSIR त्यांच्या 'लॅब-टू-लँड' (Lab-to-Land Approach)दृष्टिकोनाखाली हा उपक्रम राबवत आहे म्हणजेच CSIR च्या प्रयोगशाळांमध्ये विकसित केलेले तंत्रज्ञान थेट शेतकऱ्यांच्या आणि गावकऱ्यांच्या उपयोगासाठी जमिनीवर उतरवले जात आहे.
🎯 प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि तंत्रज्ञान (Key Features):
🐊 AI-आधारित मगरी शोध यंत्रणा (AI-Enabled Detection System) -
मगरी जेव्हा मानवी वस्त्यांकडे किंवा नदीकाठच्या सार्वजनिक घाटांकडे येण्याचा प्रयत्न करतील, तेव्हा हे AI रडार/कॅमेरा तंत्रज्ञान त्यांना ओळखून गावकऱ्यांना आणि प्रशासनाला तात्काळ चेतावणी (Alerts/Alarms) जारी करेल.
यामुळे मगरींचे हल्ले आणि जीवितहानी पूर्णपणे टाळता येईल.
🏘️पायाभूत सुविधांचा विकास -
गावात सुरक्षित पाण्याचे स्त्रोत, सौर ऊर्जेवर चालणारे दिवे आणि नदीकाठी सुरक्षित घाटांचे कुंपण उभारले जात आहे.
💰 आर्थिक विकास -
तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आधुनिक शेती, दुग्धव्यवसाय आणि स्थानिक संसाधनांवर आधारित रोजगाराच्या संधी निर्माण केल्या जात आहेत.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रमांतर्गत निवडलेले गाव → कुसूनपूर (ओडिसा)
मुख्य समस्या → मानव-मगर संघर्ष
तांत्रिक मदत → AI-आधारित वन्यजीव शोध आणि अलर्ट प्रणाली.
अंमलबजावणी करणारी मुख्य संस्था → CSIR (Council of Scientific & Industrial Research).
ध्येय → ग्रामीण सुरक्षा, गावातील पायाभूत सुविधांचा विकास

🏘️ कुसूनपूर गावाची निवड का ?

गंभीर समस्या : ओडिशातील कुसूनपूर हे गाव भारतातील सर्वाधिक 'मानव-मगर संघर्षासाठी' (Human-Crocodile Conflict)ओळखले जाते.
गेल्या 4 वर्षांत या गावामध्ये मगरींच्या हल्ल्यांमुळे 20 हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आहे.
या वारंवार होणाऱ्या जीवितहानीला थेट आळा घालण्यासाठी CSIR ने या गावाची निवड केली आहे.

🧐 'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रम काय आहे ?

विज्ञान, प्रगत तंत्रज्ञान आणि शाश्वत पायाभूत सुविधांच्या (Sustainable Infrastructure) एकत्रीकरणातून ग्रामीण भागाचा कायापालट करणे, लोकांचे जीवनमान उंचावणे आणि सुरक्षा प्रदान करणे हा या उपक्रमाचा मूळ गाभा आहे.

🏛️ अंमलबजावणी संस्था (Implementing Agency):

हा उपक्रम वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद (CSIR) द्वारे राबविण्यात येत आहे.
CSIR त्यांच्या 'लॅब-टू-लँड' (Lab-to-Land Approach)दृष्टिकोनाखाली हा उपक्रम राबवत आहे म्हणजेच CSIR च्या प्रयोगशाळांमध्ये विकसित केलेले तंत्रज्ञान थेट शेतकऱ्यांच्या आणि गावकऱ्यांच्या उपयोगासाठी जमिनीवर उतरवले जात आहे.

🎯 प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि तंत्रज्ञान (Key Features):

🐊 AI-आधारित मगरी शोध यंत्रणा (AI-Enabled Detection System) -

मगरी जेव्हा मानवी वस्त्यांकडे किंवा नदीकाठच्या सार्वजनिक घाटांकडे येण्याचा प्रयत्न करतील, तेव्हा हे AI रडार/कॅमेरा तंत्रज्ञान त्यांना ओळखून गावकऱ्यांना आणि प्रशासनाला तात्काळ चेतावणी (Alerts/Alarms) जारी करेल.
यामुळे मगरींचे हल्ले आणि जीवितहानी पूर्णपणे टाळता येईल.

🏘️ पायाभूत सुविधांचा विकास -

गावात सुरक्षित पाण्याचे स्त्रोत, सौर ऊर्जेवर चालणारे दिवे आणि नदीकाठी सुरक्षित घाटांचे कुंपण उभारले जात आहे.

💰 आर्थिक विकास -

तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आधुनिक शेती, दुग्धव्यवसाय आणि स्थानिक संसाधनांवर आधारित रोजगाराच्या संधी निर्माण केल्या जात आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

'स्मार्ट व्हिलेज' उपक्रमांतर्गत निवडलेले गाव → कुसूनपूर (ओडिसा)
मुख्य समस्या → मानव-मगर संघर्ष
तांत्रिक मदत → AI-आधारित वन्यजीव शोध आणि अलर्ट प्रणाली.
अंमलबजावणी करणारी मुख्य संस्था → CSIR (Council of Scientific & Industrial Research).
ध्येय → ग्रामीण सुरक्षा, गावातील पायाभूत सुविधांचा विकास

More Current Affairs

Important Affairs

15-06-2026

चालू घडामोडी | प्रोजेक्ट कुशा

Project Kusha

📚 Subject : GS - संरक्षण

प्रश्न) नुकताच भारताच्या संरक्षण संरचनेत “गेम चेंजर” ठरलेला 'प्रोजेक्ट कुशा' (Project Kusha) खालीलपैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. स्वदेशी अणुशक्तीवर चालणारी पाणबुडी निर्मिती

2. सीमा भागात 5G नेटवर्क उभारण्याचा लष्करी प्रकल्प

3. भारतीय नौदलासाठी प्रगत विमानवाहू युद्धनौका तयार करणे

4. लांब पल्ल्याची स्वदेशी हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली

उत्तर : लांब पल्ल्याची स्वदेशी हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली

प्रोजेक्ट कुशा
Project Kusha

📚 Subject : GS - संरक्षण
सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकताच भारताच्या संरक्षण संरचनेत “गेम चेंजर” ठरलेला 'प्रोजेक्ट कुशा' (Project Kusha) खालीलपैकी कशाशी संबंधित आहे ?
स्वदेशी अणुशक्तीवर चालणारी पाणबुडी निर्मिती
सीमा भागात 5G नेटवर्क उभारण्याचा लष्करी प्रकल्प
भारतीय नौदलासाठी प्रगत विमानवाहू युद्धनौका तयार करणे
लांब पल्ल्याची स्वदेशी हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली
उत्तर : लांब पल्ल्याची स्वदेशी हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली

📰 बातमी काय ?
भारताच्या संरक्षण मंत्र्यांनी हैदराबाद येथील DRDO च्या 'डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम मिसाईल कॉम्प्लेक्स' अंतर्गत उभारण्यात आलेल्या 'Advanced Weapon System Complex' चे उद्घाटन केले.
हे उद्घाटन करताना संरक्षण मंत्र्यांनी 'प्रोजेक्ट कुशा'चा उल्लेख भारताच्या सुरक्षा संरचनेसाठी “गेम चेंजर” (Game Changer)असा केला.
🧐 'प्रोजेक्ट कुशा' म्हणजे काय ?
(What is Project Kusha ?)
दुसरे नाव - याला 'एक्स्टेंडेड रेंज एअर डिफेन्स सिस्टीम' (ERADS - Extended Range Air Defence System) म्हणूनही ओळखले जाते.
विकसक - ही पूर्णपणे भारताची स्वदेशी लांब पल्ल्याची जमिनीवरून हवेत मारा करणारी (Surface-to-Air Missile -SAM)क्षेपणास्त्र प्रणाली आहे, जी DRDO द्वारे विकसित केली जात आहे.
उद्देश - शत्रूच्या एकाधिक हवाई हल्ल्यांपासून भारताला बहुस्तरीय (Layered) हवाई संरक्षण कवच प्रदान करणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे.
✍️ प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features):
हा प्रकल्प शत्रूला वेगवेगळ्या अंतरावरच रोखण्यासाठी तीन वेगवेगळ्या इंटरसेप्टर (Interceptor) व्हेरियंट्ससह सज्ज असेल.
M1 व्हेरियंट: सुमारे 150 किमी पल्ला (Range)
M2 व्हेरियंट: सुमारे 250 किमी पल्ला
M3 व्हेरियंट: सुमारे 350 ते 400 किमी लांब पल्ला
✅ फायदा : या तीन व्हेरियंट्समुळे भारताला 'मल्टी-टियर इंटरसेप्शन' (Multi-tier Interception) म्हणजेच वेगवेगळ्या अंतरावर शत्रूची शस्त्रे हवेतच नष्ट करण्याची क्षमता मिळेल.
🧐 'प्रोजेक्ट कुशा' कोणत्या धोक्यांपासून संरक्षण करणार ?
प्रोजेक्ट कुशा खालील सर्व अत्याधुनिक हवाई धोक्यांना नष्ट करण्यासाठी डिझाइन केला आहे
शत्रूची लढाऊ विमाने (Fighter Aircraft)
रडारला चकवा देणारी स्टेल्थ प्लॅटफॉर्म्स (Stealth Platforms)
मानवरहित ड्रोन (Drones)
क्रूझ क्षेपणास्त्रे (Cruise Missiles)
प्रिसिजन-गाइडेड दारूगोळा (Precision-Guided Munitions)
काही विशिष्ट बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांचे धोके (Ballistic Missiles)
✍️ धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance):
संरक्षण - यामुळे भारताची स्वदेशी हवाई संरक्षण क्षमता मजबूत होईल.
परदेशी अवलंबित्व कमी - रशियाकडून घेतलेल्या S-400 ट्रायम्फ (S-400 Triumf) सारख्या महागड्या परदेशी हवाई संरक्षण प्रणाल्यांवर भारताचे असणारे अवलंबित्व यामुळे लक्षणीयरीत्या कमी होईल.
स्वायत्तता - संरक्षण तंत्रज्ञान क्षेत्रात भारताची 'स्ट्रॅटेजिक ऑटोनॉमी' (Strategic Autonomy) म्हणजेच धोरणात्मक स्वायत्तता वाढेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Project Kusha
प्रकल्पाचे नाव → प्रोजेक्ट कुशा
यंत्रणेचा प्रकार → जमिनीवरून हवेत मारा करणारी लांब पल्ल्याची क्षेपणास्त्र प्रणाली (LR-SAM).
विकसित करणारी संस्था → DRDO
तीन प्रमुख व्हेरियंट्स → M1 (150 km), M2 (250 km), M3 (350–400 km).
परदेशी पर्याय ज्याची जागा घेईल → रशियाची S-400 प्रणाली.

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या संरक्षण मंत्र्यांनी हैदराबाद येथील DRDO च्या 'डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम मिसाईल कॉम्प्लेक्स' अंतर्गत उभारण्यात आलेल्या 'Advanced Weapon System Complex' चे उद्घाटन केले.

• हे उद्घाटन करताना संरक्षण मंत्र्यांनी 'प्रोजेक्ट कुशा'चा उल्लेख भारताच्या सुरक्षा संरचनेसाठी “गेम चेंजर” (Game Changer)असा केला.

🧐 'प्रोजेक्ट कुशा' म्हणजे काय ?

(What is Project Kusha ?)

1) दुसरे नाव - याला 'एक्स्टेंडेड रेंज एअर डिफेन्स सिस्टीम' (ERADS - Extended Range Air Defence System) म्हणूनही ओळखले जाते.

2) विकसक - ही पूर्णपणे भारताची स्वदेशी लांब पल्ल्याची जमिनीवरून हवेत मारा करणारी (Surface-to-Air Missile -SAM) क्षेपणास्त्र प्रणाली आहे, जी DRDO द्वारे विकसित केली जात आहे.

3) उद्देश - शत्रूच्या एकाधिक हवाई हल्ल्यांपासून भारताला बहुस्तरीय (Layered) हवाई संरक्षण कवच प्रदान करणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे.

✍️ प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features):

• हा प्रकल्प शत्रूला वेगवेगळ्या अंतरावरच रोखण्यासाठी तीन वेगवेगळ्या इंटरसेप्टर (Interceptor) व्हेरियंट्ससह सज्ज असेल.

1) M1 व्हेरियंट: सुमारे 150 किमी पल्ला (Range)

2) M2 व्हेरियंट: सुमारे 250 किमी पल्ला

3) M3 व्हेरियंट: सुमारे 350 ते 400 किमी लांब पल्ला

✅ फायदा : या तीन व्हेरियंट्समुळे भारताला 'मल्टी-टियर इंटरसेप्शन' (Multi-tier Interception) म्हणजेच वेगवेगळ्या अंतरावर शत्रूची शस्त्रे हवेतच नष्ट करण्याची क्षमता मिळेल.

🧐 'प्रोजेक्ट कुशा' कोणत्या धोक्यांपासून संरक्षण करणार ?

प्रोजेक्ट कुशा खालील सर्व अत्याधुनिक हवाई धोक्यांना नष्ट करण्यासाठी डिझाइन केला आहे

• शत्रूची लढाऊ विमाने (Fighter Aircraft)

• रडारला चकवा देणारी स्टेल्थ प्लॅटफॉर्म्स (Stealth Platforms)

• मानवरहित ड्रोन (Drones)

• क्रूझ क्षेपणास्त्रे (Cruise Missiles)

• प्रिसिजन-गाइडेड दारूगोळा (Precision-Guided Munitions)

• काही विशिष्ट बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांचे धोके (Ballistic Missiles)

✍️ धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance):

• संरक्षण - यामुळे भारताची स्वदेशी हवाई संरक्षण क्षमता मजबूत होईल.

• परदेशी अवलंबित्व कमी - रशियाकडून घेतलेल्या S-400 ट्रायम्फ (S-400 Triumf) सारख्या महागड्या परदेशी हवाई संरक्षण प्रणाल्यांवर भारताचे असणारे अवलंबित्व यामुळे लक्षणीयरीत्या कमी होईल.

• स्वायत्तता - संरक्षण तंत्रज्ञान क्षेत्रात भारताची 'स्ट्रॅटेजिक ऑटोनॉमी' (Strategic Autonomy) म्हणजेच धोरणात्मक स्वायत्तता वाढेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Project Kusha

• प्रकल्पाचे नाव → प्रोजेक्ट कुशा

• यंत्रणेचा प्रकार → जमिनीवरून हवेत मारा करणारी लांब पल्ल्याची क्षेपणास्त्र प्रणाली (LR-SAM).

• विकसित करणारी संस्था → DRDO

• तीन प्रमुख व्हेरियंट्स → M1 (150 km), M2 (250 km), M3 (350–400 km).

• परदेशी पर्याय ज्याची जागा घेईल → रशियाची S-400 प्रणाली.

Important Affairs

15-06-2026

चालू घडामोडी | भारत इनोव्हेट्स 2026

Bharat Innovates 2026

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

प्रश्न) अलीकडेच चर्चेत असलेला 'भारत इनोव्हेट्स २०२६' (Bharat Innovates 2026) हा उपक्रम केंद्र सरकारच्या कोणत्या मंत्रालयांतर्गत राबवला जात आहे ?

वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय
शिक्षण मंत्रालय
विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालय
इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

उत्तर : शिक्षण मंत्रालय

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारच्या वतीने 'भारत इनोव्ह्हेट्स 2026' या उच्च-स्तरीय राष्ट्रीय डीप-टेक प्रवेगक कार्यक्रमाची (Deep-Tech Acceleration Programme) पहिली आवृत्ती लाँच करण्यात आली आहे.

🧐 भारत इनोव्हेट्स 2026 काय आहे ?

✍️ संकल्पना - हा भारतातील डीप-टेक (Deep-tech) क्षेत्रासाठी सुरू करण्यात आलेला पहिला उच्च-स्तरीय राष्ट्रीय अ‍ॅक्सिलरेशन कार्यक्रम (Deep-tech Acceleration Programme) आहे.

🌍 जागतिक व्यासपीठ - भारतातील अत्याधुनिक प्रयोगशाळा, स्टार्टअप्स आणि शैक्षणिक संस्थांना जागतिक कॉर्पोरेट कंपन्या, आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदार आणि परदेशातील माजी विद्यार्थ्यांच्या जाळ्याशी (Overseas Alumni) जोडणारा हा एक शाश्वत आंतरराष्ट्रीय भागीदारी आराखडा आहे.

🏛️ नोडल मंत्रालय आणि गव्हर्नन्स (Governance):

मंत्रालय - हा उपक्रम भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाद्वारे (Ministry of Education) चालवला आणि नियंत्रित केला जात आहे.

विशेष वर्ष - वर्ष 2026 हे 'भारत-फ्रान्स इनोव्हेशन वर्ष' (India-France Year of Innovation) म्हणून साजरे केले जात आहे.

याच वर्षाचे औचित्य साधून या कार्यक्रमाची आखणी करण्यात आली आहे.

यजमान शहर (Host City) - या जागतिक कार्यक्रमाचे आयोजन फ्रान्स च्या नाइस, (Nice) या शहरात करण्यात आले आहे.

🎯 भारत इनोव्हेट्स 2026 चे मुख्य उद्दिष्ट (Aim) :

भारताची देशांतर्गत नाविन्यपूर्ण स्टार्टअप परिसंस्था (Domestic Innovation Ecosystem) आणि जागतिक बाजारपेठ (Global Markets) यांच्यात एक मजबूत आणि उच्च-प्रभाव निर्माण करणारा संरचनात्मक पूल (Structural Bridge) तयार करणे हे या कार्यक्रमाचे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे.

✍️ भारत इनोव्हेट्स 2026 या कार्यक्रमाची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features):

1) जागतिक व्याप्ती - या उपक्रमांतर्गत भारतातील 120 आघाडीच्या डीप-टेक स्टार्टअप्सना फ्रान्समध्ये नेण्यात आले आहे, जेणेकरून ते जागतिक खरेदीदार आणि तंत्रज्ञान भागीदारांशी थेट संवाद साधू शकतील.

2) शैक्षणिक आणि वैज्ञानिक गाभा - देशातील सर्वोच्च शैक्षणिक संस्था जसे की, IITs आणि IISc यात सक्रियपणे सहभागी होऊन भारताची संशोधन क्षमता आणि उद्योग-शैक्षणिक भागीदारीचे (Academia-Industry Collaboration) दर्शन जागतिक स्तरावर घडवत आहेत.

3) 13 आघाडीची तंत्रज्ञान क्षेत्रे (Frontier Technology Sectors)- या अंतर्गत प्रामुख्याने 13 महत्त्वपूर्ण क्षेत्रांमधील नाविन्यपूर्ण शोधांचे सादरीकरण केले जात आहे -

सेमीकंडक्टर्स (Semiconductors)
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)
क्वांटम कम्प्युटिंग (Quantum Computing)
अंतराळ क्षेत्र (Space Tech)
संरक्षण क्षेत्र (Defence Tech)
बायोटेक (Biotech)
क्लायमेट टेक (Climate Tech)
स्मार्ट मोबिलिटी (Smart Mobility) आणि इतर 5 क्षेत्रे.

💰भारत इनोव्हेट्स 2026 चे महत्व -

1) गुंतवणूकदार-नवोन्मेषक कार्यक्षेत्र - स्टार्टअप्सना थेट गुंतवणूकदारांशी जोडण्यासाठी विशेष व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले आहे, ज्यामुळे निधी (Funding) आणि व्यावसायिक विस्ताराला गती मिळेल.

2) सॉफ्ट-लँडिंग आणि संयुक्त प्रोटोटायपिंग - भारतीय स्टार्टअप्सना जागतिक बाजारपेठेत सहज प्रवेश मिळावा यासाठी सह-इन्क्युबेशन (Co-incubation) आणि संयुक्त संशोधन व विकासाला (Joint R&D) याद्वारे प्रोत्साहन दिले जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Bharat Innovates 2026

• आवृत्ती → पहिली आवृत्ती (Maiden Edition).

• आयोजक देश → फ्रान्स

• 2026 वर्ष → भारत-फ्रान्स इनोव्हेशन वर्ष (India-France Year of Innovation).

• नोडल मंत्रालय → केंद्रीय शिक्षण मंत्रालय

• समाविष्ट तांत्रिक क्षेत्रे → 13 प्रगत क्षेत्रे (उदा. AI, क्वांटम कम्प्युटिंग, सेमीकंडक्टर्स).

भारत इनोव्हेट्स 2026
Bharat Innovates 2026

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच चर्चेत असलेला 'भारत इनोव्हेट्स २०२६' (Bharat Innovates 2026) हा उपक्रम केंद्र सरकारच्या कोणत्या मंत्रालयांतर्गत राबवला जात आहे ?
वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय
शिक्षण मंत्रालय
विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालय
इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय
उत्तर : शिक्षण मंत्रालय
📰 बातमी काय ?
भारत सरकारच्या वतीने 'भारत इनोव्ह्हेट्स 2026' या उच्च-स्तरीय राष्ट्रीय डीप-टेक प्रवेगक कार्यक्रमाची (Deep-Tech Acceleration Programme) पहिली आवृत्ती लाँच करण्यात आली आहे.
🧐 भारत इनोव्हेट्स 2026 काय आहे ?
✍️ संकल्पना - हा भारतातील डीप-टेक (Deep-tech) क्षेत्रासाठी सुरू करण्यात आलेला पहिला उच्च-स्तरीय राष्ट्रीय अ‍ॅक्सिलरेशन कार्यक्रम (Deep-tech Acceleration Programme) आहे.
🌍जागतिक व्यासपीठ - भारतातील अत्याधुनिक प्रयोगशाळा, स्टार्टअप्स आणि शैक्षणिक संस्थांना जागतिक कॉर्पोरेट कंपन्या, आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदार आणि परदेशातील माजी विद्यार्थ्यांच्या जाळ्याशी (Overseas Alumni) जोडणारा हा एक शाश्वत आंतरराष्ट्रीय भागीदारी आराखडा आहे.
🏛️ नोडल मंत्रालय आणि गव्हर्नन्स (Governance):
मंत्रालय - हा उपक्रम भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाद्वारे (Ministry of Education) चालवला आणि नियंत्रित केला जात आहे.
विशेष वर्ष - वर्ष 2026 हे 'भारत-फ्रान्स इनोव्हेशन वर्ष' (India-France Year of Innovation) म्हणून साजरे केले जात आहे.
याच वर्षाचे औचित्य साधून या कार्यक्रमाची आखणी करण्यात आली आहे.
यजमान शहर (Host City) - या जागतिक कार्यक्रमाचे आयोजन फ्रान्स च्या नाइस, (Nice) या शहरात करण्यात आले आहे.
🎯 भारत इनोव्हेट्स 2026 चे मुख्य उद्दिष्ट (Aim) :
भारताची देशांतर्गत नाविन्यपूर्ण स्टार्टअप परिसंस्था (Domestic Innovation Ecosystem) आणि जागतिक बाजारपेठ (Global Markets) यांच्यात एक मजबूत आणि उच्च-प्रभाव निर्माण करणारा संरचनात्मक पूल (Structural Bridge) तयार करणे हे या कार्यक्रमाचे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे.
✍️ भारत इनोव्हेट्स 2026 या कार्यक्रमाची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features):
जागतिक व्याप्ती - या उपक्रमांतर्गत भारतातील 120 आघाडीच्या डीप-टेक स्टार्टअप्सना फ्रान्समध्ये नेण्यात आले आहे, जेणेकरून ते जागतिक खरेदीदार आणि तंत्रज्ञान भागीदारांशी थेट संवाद साधू शकतील.
शैक्षणिक आणि वैज्ञानिक गाभा - देशातील सर्वोच्च शैक्षणिक संस्था जसे की, IITs आणि IISc यात सक्रियपणे सहभागी होऊन भारताची संशोधन क्षमता आणि उद्योग-शैक्षणिक भागीदारीचे (Academia-Industry Collaboration) दर्शन जागतिक स्तरावर घडवत आहेत.
13 आघाडीची तंत्रज्ञान क्षेत्रे (Frontier Technology Sectors)- या अंतर्गत प्रामुख्याने 13 महत्त्वपूर्ण क्षेत्रांमधील नाविन्यपूर्ण शोधांचे सादरीकरण केले जात आहे -
सेमीकंडक्टर्स (Semiconductors)
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)
क्वांटम कम्प्युटिंग (Quantum Computing)
अंतराळ क्षेत्र (Space Tech)
संरक्षण क्षेत्र (Defence Tech)
बायोटेक (Biotech)
क्लायमेट टेक (Climate Tech)
स्मार्ट मोबिलिटी (Smart Mobility) आणि इतर 5 क्षेत्रे.
💰भारत इनोव्हेट्स 2026 चे महत्व -
गुंतवणूकदार-नवोन्मेषक कार्यक्षेत्र - स्टार्टअप्सना थेट गुंतवणूकदारांशी जोडण्यासाठी विशेष व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले आहे, ज्यामुळे निधी (Funding) आणि व्यावसायिक विस्ताराला गती मिळेल.
2) सॉफ्ट-लँडिंग आणि संयुक्त प्रोटोटायपिंग - भारतीय स्टार्टअप्सना जागतिक बाजारपेठेत सहज प्रवेश मिळावा यासाठी सह-इन्क्युबेशन (Co-incubation) आणि संयुक्त संशोधन व विकासाला (Joint R&D) याद्वारे प्रोत्साहन दिले जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Bharat Innovates 2026
आवृत्ती → पहिली आवृत्ती (Maiden Edition).
आयोजक देश → फ्रान्स
2026 वर्ष → भारत-फ्रान्स इनोव्हेशन वर्ष (India-France Year of Innovation).
नोडल मंत्रालय → केंद्रीय शिक्षण मंत्रालय
समाविष्ट तांत्रिक क्षेत्रे → 13 प्रगत क्षेत्रे (उदा. AI, क्वांटम कम्प्युटिंग, सेमीकंडक्टर्स).

Important Affairs

20-04-2026

चालू घडामोडी | देशातील पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांट

India’s First Chip Fabrication Plant

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

प्रश्न) टाटा समूहाच्या नेतृत्वाखाली उभारण्यात येत असलेला भारताचा पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (चिप निर्मिती) प्लांट खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी अधिसूचित करण्यात आला आहे ?

1. धोलेरा, गुजरात

2. बंगळुरू, कर्नाटक

3. पुणे, महाराष्ट्र

4. हैदराबाद, तेलंगणा

उत्तर : धोलेरा, गुजरात

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने गुजरात मधील धोलेरा SEZ येथे देशातील पहिल्या सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांटला (Fab) अधिकृत मान्यता (Notification) दिली आहे.

🧐 Semiconductor Fab म्हणजे काय ?

• Semiconductor Fab म्हणजे "सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांट" ('Semiconductor Fabrication Plant').

• याला सोप्या भाषेत 'चिप मेकिंग फॅक्टरी' (Chip Making Factory) किंवा 'फाउंड्री' (Foundry) असे म्हणतात.

• हे एक अत्यंत प्रगत आणि हाय-टेक कारखाने असतात, जिथे मोबाईल, कॉम्प्युटर, गाड्या आणि विमानांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'सेमीकंडक्टर चिप्स' (Microchips/Semiconductors) बनवल्या जातात.

✅ देशातील पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांट कोण विकसित करत आहेत ?

• हा प्रकल्प टाटा सेमीकंडक्टर मॅन्युफॅक्चरिंग प्रायव्हेट लिमिटेडच्या (Tata Semiconductor Manufacturing Private Limited) यांच्या नेतृत्वाखाली विकसित केला जात आहे.

• गुंतवणूक आणि रोजगार - या महाप्रकल्पात सुमारे 91,000 कोटी रुपयांची गुंतवणूक केली जाणार असून, याद्वारे 21,000 पेक्षा जास्त रोजगार निर्माण होण्याचा अंदाज आहे.

📍 हा प्रकल्प कुठे उभारला जात आहे ?

• हा प्रकल्प गुजरातमधील धोलेरा स्पेशल इन्व्हेस्टमेंट रिजन (Dholera Special Investment Region) येथे उभारला जात आहे.

• हा प्रकल्प इलेक्ट्रॉनिक्स, IT आणि सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी 'विशेष आर्थिक क्षेत्र' (Sector-specific SEZ) म्हणून विकसित केला जात आहे.

• विस्तार - हा प्रकल्प 166 हेक्टर क्षेत्रावर पसरलेला असेल.

🎯 या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

• आयात अवलंबित्व कमी करणे - भारताचे सेमीकंडक्टर चिप्ससाठी इतर देशांवर (विशेषतः तैवान, चीन) असणारे अवलंबित्व कमी करणे आणि देशांतर्गत क्षमता वाढवणे.

• 'इलेक्ट्रॉनिक्स हब - इलेक्ट्रॉनिक्स आणि चिप डिझाइन क्षेत्रात नवसंशोधन (Innovation) आणि जागतिक स्पर्धात्मकतेला चालना देणे.

🤝 धोरणात्मक महत्त्व (Significance):

• Special Economic Zone सुधारणांचा आधार : या प्रकल्पाला गती देण्यासाठी सरकारने SEZ च्या नियमांमध्ये शिथिलता (कमी जमीन आवश्यकता, लवचिक नियम आणि डोमेस्टिक टॅरिफ एरियामध्ये विक्रीची परवानगी) दिली आहे.

• धोरणात्मक स्वायत्तता (Strategic Autonomy) : जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीत (Global Supply Chain) भारताचे स्थान मजबूत करणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• प्रकल्प - देशातील पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (Chip Fab) प्लांट.

• स्थान - धोलेरा (Dholera), गुजरात.

• कंपनी - टाटा सेमीकंडक्टर मॅन्युफॅक्चरिंग (TSMPL).

• गुंतवणूक - 91,000 कोटी रुपये.

• रोजगार -अंदाजे 21,000 पदे.

• उद्देश - 'चिप' आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि सामरिक सुरक्षा वाढवणे.

India’s First Chip Fabrication Plant

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) टाटा समूहाच्या नेतृत्वाखाली उभारण्यात येत असलेला भारताचा पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (चिप निर्मिती) प्लांट खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी अधिसूचित करण्यात आला आहे ?

1. धोलेरा, गुजरात
2. बंगळुरू, कर्नाटक
3. पुणे, महाराष्ट्र
4. हैदराबाद, तेलंगणा

उत्तर : धोलेरा, गुजरात

📰 बातमी काय ?
• भारत सरकारने गुजरात मधील धोलेरा SEZ येथे देशातील पहिल्या सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांटला (Fab) अधिकृत मान्यता (Notification) दिली आहे.

🧐 Semiconductor Fab म्हणजे काय ?
• Semiconductor Fab म्हणजे "सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांट" ('Semiconductor Fabrication Plant').
• याला सोप्या भाषेत 'चिप मेकिंग फॅक्टरी' (Chip Making Factory) किंवा 'फाउंड्री' (Foundry) असे म्हणतात.
• हे एक अत्यंत प्रगत आणि हाय-टेक कारखाने असतात, जिथे मोबाईल, कॉम्प्युटर, गाड्या आणि विमानांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'सेमीकंडक्टर चिप्स' (microchips/semiconductors) बनवल्या जातात.

✅ देशातील पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन प्लांट कोण विकसित करत आहेत ?
• हा प्रकल्प टाटा सेमीकंडक्टर मॅन्युफॅक्चरिंग प्रायव्हेट लिमिटेडच्या (Tata Semiconductor Manufacturing Private Limited) यांच्या नेतृत्वाखाली विकसित केला जात आहे.
• गुंतवणूक आणि रोजगार - या महाप्रकल्पात सुमारे 91,000 कोटी रुपयांची गुंतवणूक केली जाणार असून, याद्वारे 21,000 पेक्षा जास्त रोजगार निर्माण होण्याचा अंदाज आहे.

📍 हा प्रकल्प कुठे उभारला जात आहे ?
• हा प्रकल्प गुजरातमधील धोलेरा स्पेशल इन्व्हेस्टमेंट रिजन (Dholera Special Investment Region) येथे उभारला जात आहे.
• हा प्रकल्प इलेक्ट्रॉनिक्स, IT आणि सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी 'विशेष आर्थिक क्षेत्र' (Sector-specific SEZ) म्हणून विकसित केला जात आहे.
• विस्तार - हा प्रकल्प 166 हेक्टर क्षेत्रावर पसरलेला असेल.

🎯 या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?
• आयात अवलंबित्व कमी करणे - भारताचे सेमीकंडक्टर चिप्ससाठी इतर देशांवर (विशेषतः तैवान, चीन) असणारे अवलंबित्व कमी करणे आणि देशांतर्गत क्षमता वाढवणे.
• 'इलेक्ट्रॉनिक्स हब - इलेक्ट्रॉनिक्स आणि चिप डिझाइन क्षेत्रात नवसंशोधन (Innovation) आणि जागतिक स्पर्धात्मकतेला चालना देणे.

🤝 धोरणात्मक महत्त्व (Significance):
• Special Economic Zone सुधारणांचा आधार : या प्रकल्पाला गती देण्यासाठी सरकारने SEZ च्या नियमांमध्ये शिथिलता (कमी जमीन आवश्यकता, लवचिक नियम आणि डोमेस्टिक टॅरिफ एरियामध्ये विक्रीची परवानगी) दिली आहे.
• धोरणात्मक स्वायत्तता (Strategic Autonomy) : जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीत (Global Supply Chain) भारताचे स्थान मजबूत करणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
• प्रकल्प - देशातील पहिला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (Chip Fab) प्लांट.
• स्थान - धोलेरा (Dholera), गुजरात.
• कंपनी - टाटा सेमीकंडक्टर मॅन्युफॅक्चरिंग (TSMPL).
• गुंतवणूक - 91,000 कोटी रुपये.
• रोजगार -अंदाजे 21,000 पदे.
• उद्देश - 'चिप' आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि सामरिक सुरक्षा वाढवणे.

Important Affairs

20-04-2026

चालू घडामोडी | योग महोत्सव–2026

Yoga Mahotsav–2026

📚 Subject : GS

प्रश्न) आशिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये नोंद झालेल्या 'योग महोत्सव 2026' चे आयोजन महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात करण्यात आले होते ?

1. नाशिक

2. पुणे

3. नागपूर

4. बुलढाणा

उत्तर : बुलढाणा

📰 बातमी काय ?

• आयुष मंत्रालयाच्या मोरारजी देसाई राष्ट्रीय योग संस्थेने महाराष्ट्रात बुलढाणा जिल्ह्यातल्या लोणार इथल्या छत्रपती शिवाजी महाराज उद्यान इथे 'योग महोत्सव–2026' चे आयोजन केले.

🎯 योग महोत्सव-2026 कार्यक्रमाचा तपशील आणि विक्रम :

• ठिकाण - हा कार्यक्रम महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार (Lonar) येथे आयोजित करण्यात आला होता.

• विक्रम - जवळपास 5,000 सहभागींनी एकत्रितपणे 'त्रिकोणासन' (Trikonasana) केल्यामुळे या कार्यक्रमाची नोंद 'आशिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्स' (Asia Book of Records) मध्ये झाली आहे.

• कालावधी - हा कार्यक्रम आंतरराष्ट्रीय योग दिन 2026 च्या 75 दिवसांच्या उलटगणने चा (Countdown) भाग म्हणून आयोजित केला होता.

योग महोत्सव–2026
Yoga Mahotsav–2026

📚 Subject : GS

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आशिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये नोंद झालेल्या 'योग महोत्सव 2026' चे आयोजन महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात करण्यात आले होते ?

1. नाशिक
2. पुणे
3. नागपूर
4. बुलढाणा

उत्तर : बुलढाणा

📰 बातमी काय ?
• आयुष मंत्रालयाच्या मोरारजी देसाई राष्ट्रीय योग संस्थेने महाराष्ट्रात बुलढाणा जिल्ह्यातल्या लोणार इथल्या छत्रपती शिवाजी महाराज उद्यान इथे 'योग महोत्सव–2026' चे आयोजन केले.

🎯 योग महोत्सव-2026 कार्यक्रमाचा तपशील आणि विक्रम :
• ठिकाण - हा कार्यक्रम महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार (Lonar) येथे आयोजित करण्यात आला होता.
• विक्रम - जवळपास 5,000 सहभागींनी एकत्रितपणे 'त्रिकोणासन' (Trikonasana) केल्यामुळे या कार्यक्रमाची नोंद 'आशिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्स' (Asia Book of Records) मध्ये झाली आहे.
• कालावधी - हा कार्यक्रम आंतरराष्ट्रीय योग दिन 2026 च्या 75 दिवसांच्या उलटगणने चा (Countdown) भाग म्हणून आयोजित केला होता.

🤝 प्रमुख उपक्रम आणि मोहिमा :
या महोत्सवात आयुष मंत्रालयाच्या काही महत्त्वाच्या फ्लॅगशिप उपक्रमांचे सादरीकरण करण्यात आले:
• विमान प्रवासासाठी योग (Yoga for Air Travel) - प्रवासादरम्यानचा थकवा दूर करण्यासाठी योगाचा वापर.
• असंसर्गजन्य रोगांसाठी 10 योग प्रोटोकॉल - कर्करोग, मधुमेह यांसारख्या असंसर्गजन्य (Non-Communicable) रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी विशेष योगासने.
• योग 365 मोहीम - योगाला दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनवण्यासाठी राबवलेली मोहीम.

🤔 आंतरराष्ट्रीय योग दिन (IDY) 2026 चा दृष्टिकोन :
• आवृत्ती - 21 जून 2026 मध्ये होणारा हा 12 वा आंतरराष्ट्रीय योग दिन असेल.
• प्रमुख लक्ष - 2026 च्या योग दिनामध्ये असंक्रामक रोग (non‑communicable diseases), वृद्ध व्यक्तींचे आरोग्य आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) व योग यांचा समन्वय यावर विशेष भर दिला जाईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
• ‘योग महोत्सव–2026’ आयोजन — लोणार, बुलढाणा
• आयोजन संस्था — मोरारजी देसाई राष्ट्रीय योग संस्था
• संबंधित मंत्रालय — आयुष मंत्रालय
• कार्यक्रम स्थळ — छत्रपती शिवाजी महाराज उद्यान
• विक्रम — सामूहिक त्रिकोणासन
• सहभाग — सुमारे 5,000 लोक
• नोंद — Asia Book of Records

🤝 प्रमुख उपक्रम आणि मोहिमा :

या महोत्सवात आयुष मंत्रालयाच्या काही महत्त्वाच्या फ्लॅगशिप उपक्रमांचे सादरीकरण करण्यात आले:

• विमान प्रवासासाठी योग (Yoga for Air Travel) - प्रवासादरम्यानचा थकवा दूर करण्यासाठी योगाचा वापर.

• असंसर्गजन्य रोगांसाठी 10 योग प्रोटोकॉल - कर्करोग, मधुमेह यांसारख्या असंसर्गजन्य (Non-Communicable) रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी विशेष योगासने.

• योग 365 मोहीम - योगाला दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनवण्यासाठी राबवलेली मोहीम.

🤔 आंतरराष्ट्रीय योग दिन (IDY) 2026 चा दृष्टिकोन :

• आवृत्ती - 21 जून 2026 मध्ये होणारा हा 12 वा आंतरराष्ट्रीय योग दिन असेल.

• प्रमुख लक्ष - 2026 च्या योग दिनामध्ये असंक्रामक रोग (Non‑Communicable Diseases), वृद्ध व्यक्तींचे आरोग्य आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) व योग यांचा समन्वय यावर विशेष भर दिला जाईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• ‘योग महोत्सव–2026’ आयोजन — लोणार, बुलढाणा

• आयोजन संस्था — मोरारजी देसाई राष्ट्रीय योग संस्था

• संबंधित मंत्रालय — आयुष मंत्रालय

• कार्यक्रम स्थळ — छत्रपती शिवाजी महाराज उद्यान

• विक्रम — सामूहिक त्रिकोणासन

• सहभाग — सुमारे 5,000 लोक

• नोंद — Asia Book of Records

Important Affairs

20-04-2026

चालू घडामोडी | उपग्रह तंत्रज्ञान दिन

Satellite Technology Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

प्रश्न) भारतात उपग्रह तंत्रज्ञान दिन (Satellite Technology Day) केव्हा साजरी करतात ?

1. 26 जानेवारी

2. 13 एप्रिल

3. 19 एप्रिल

4. 1 मे

उत्तर : 19 एप्रिल

🛰️ उपग्रह तंत्रज्ञान दिन केव्हा आणि का साजरी करण्यात येतो ?

भारताचा पहिला उपग्रह आर्यभट्ट अवकाशात प्रक्षेपित (लॅान्च) करण्यात आला.

• या दिवशी भारताच्या अंतराळ संप्रेषण, वैज्ञानिक संशोधन आणि उपग्रह तंत्रज्ञान परिसंस्थेचा पाया रचला गेला.

• या ऐतिहासिक दिवसाचे महत्त्व ओळखून दरवर्षी 19 एप्रिल हा दिवस भारतात उपग्रह तंत्रज्ञान दिन (Satellite Technology Day) म्हणून साजरी करतात.

✍️ भारताचा पहिला उपग्रह आर्यभट्ट बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• या उपग्रहाचे नाव 5 व्या शतकातील भारतीय खगोलशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ आर्यभट्ट यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले.

• भारतीय अवकाश संशोधन संस्था (ISRO) ने हा उपग्रह बनवला होता आणि सोव्हिएट युनियनच्या (रशियाच्या) मदतीनं रशियातील कापुस्तिन यार (Kapustin Yar) येथून 19 एप्रिल 1975 रोजी अवकाशात प्रेक्षपित (लॅान्च) करण्यात आला.

• भारताकडे त्यावेळी स्वतःचे प्रक्षेपक (रॉकेट) नसल्यामुळे, सोव्हिएत युनियनच्या मदतीने तेथील 'कॉसमॉस-3 एम' (Kosmos-3M) या रॉकेटद्वारे आर्यभट्टचे प्रक्षेपण करण्यात आले होते.

• याचबरोबर आकाशात उपग्रह सोडणारा भारत जगातील 11 वा देश बनला.

• आर्यभट्ट उपग्रहाचे वजन 360 किलो ग्रॅम होते.

उपग्रह तंत्रज्ञान दिन
Satellite Technology Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतात उपग्रह तंत्रज्ञान दिन (Satellite Technology Day) केव्हा साजरी करतात ?

1. 26 जानेवारी
2. 13 एप्रिल
3. 19 एप्रिल
4. 1 मे

उत्तर : 19 एप्रिल

🛰️ उपग्रह तंत्रज्ञान दिन केव्हा आणि का साजरी करण्यात येतो ?
• 19 एप्रिल 1975 रोजी भारताचा पहिला उपग्रह आर्यभट्ट अवकाशात प्रक्षेपित (लॅान्च) करण्यात आला.
• या दिवशी भारताच्या अंतराळ संप्रेषण, वैज्ञानिक संशोधन आणि उपग्रह तंत्रज्ञान परिसंस्थेचा पाया रचला गेला.
• या ऐतिहासिक दिवसाचे महत्त्व ओळखून दरवर्षी 19 एप्रिल हा दिवस भारतात उपग्रह तंत्रज्ञान दिन (Satellite Technology Day) म्हणून साजरी करतात.

✍️ भारताचा पहिला उपग्रह आर्यभट्ट बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• या उपग्रहाचे नाव 5 व्या शतकातील भारतीय खगोलशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ आर्यभट्ट यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले.
• भारतीय अवकाश संशोधन संस्था (ISRO) ने हा उपग्रह बनवला होता आणि सोव्हिएट युनियनच्या (रशियाच्या) मदतीनं रशियातील कापुस्तिन यार (Kapustin Yar) येथून 19 एप्रिल 1975 रोजी अवकाशात प्रेक्षपित (लॅान्च) करण्यात आला.
• भारताकडे त्यावेळी स्वतःचे प्रक्षेपक (रॉकेट) नसल्यामुळे, सोव्हिएत युनियनच्या मदतीने तेथील 'कॉसमॉस-3 एम' (Kosmos-3M) या रॉकेटद्वारे आर्यभट्टचे प्रक्षेपण करण्यात आले होते.
• याचबरोबर आकाशात उपग्रह सोडणारा भारत जगातील 11 वा देश बनला.
• आर्यभट्ट उपग्रहाचे वजन 360 किलो ग्रॅम होते.

🧐 आर्यभट्ट उपग्रह काय काम करणार होता ?
🤔 आर्यभट्ट उपग्रहाचा उद्देश कोणता ?

• आर्यभट्ट उपग्रहाचा उद्देश एक्स-रे खगोलशास्त्र (X-ray astronomy), वैमानिकीशास्त्रातील (aeronomics) आणि सौर भौतिकशास्त्र (Solar Physics) यांवरील संशोधन करणे हा होता. जसे की,
• पृथ्वीच्या आयनोस्फीअरमधील परिस्थितीचा शोध घेण्यासाठी,
• सूर्यापासून येणारे न्यूट्रॉन आणि गॅमा किरणांचे मोजमाप करण्यासाठी आणि
• एक्स-रे खगोलशास्त्रातील तपास करण्यासाठी हा उपग्रह प्रेक्षपित करण्यात आला होता.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Satellite Technology Day
• उपग्रह तंत्रज्ञान दिन — 19 एप्रिल
• कारण — आर्यभट्ट उपग्रहाचे प्रक्षेपण (भारताचा पहिला उपग्रह)
• प्रक्षेपण दिनांक — 19 एप्रिल 1975
• विकसित संस्था — Indian Space Research Organisation (ISRO)
• प्रक्षेपण मदत — सोव्हिएत युनियन (USSR)
• प्रक्षेपण स्थळ — Kapustin Yar (रशिया)
• प्रक्षेपण रॉकेट — Kosmos-3M

🧐 आर्यभट्ट उपग्रह काय काम करणार होता ?

🤔 आर्यभट्ट उपग्रहाचा उद्देश कोणता ?

• आर्यभट्ट उपग्रहाचा उद्देश एक्स-रे खगोलशास्त्र (X-ray Astronomy), वैमानिकीशास्त्रातील (Aeronomics) आणि सौर भौतिकशास्त्र (Solar Physics) यांवरील संशोधन करणे हा होता. जसे की,

• पृथ्वीच्या आयनोस्फीअरमधील परिस्थितीचा शोध घेण्यासाठी,

• सूर्यापासून येणारे न्यूट्रॉन आणि गॅमा किरणांचे मोजमाप करण्यासाठी आणि

• एक्स-रे खगोलशास्त्रातील तपास करण्यासाठी हा उपग्रह प्रेक्षपित करण्यात आला होता.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Satellite Technology Day

• उपग्रह तंत्रज्ञान दिन — 19 एप्रिल

• कारण — आर्यभट्ट उपग्रहाचे प्रक्षेपण (भारताचा पहिला उपग्रह)

• प्रक्षेपण दिनांक — 19 एप्रिल 1975

• विकसित संस्था — Indian Space Research Organisation (ISRO)

• प्रक्षेपण मदत — सोव्हिएत युनियन (USSR)

• प्रक्षेपण स्थळ — Kapustin Yar (रशिया)

• प्रक्षेपण रॉकेट — Kosmos-3M

Important Affairs

18-04-2026

चालू घडामोडी | वनतारा विद्यापीठ

Vantara University

📚 Subject : GS - पर्यावरण

प्रश्न) जगातील पहिले एकात्मिक वन्यजीव संवर्धन आणि पशुवैद्यकीय विद्यापीठ कोठे स्थापन करण्यात येत आहे ?

1. नागपूर, महाराष्ट्र

2. इडुक्की, केरळ

3. जामनगर, गुजरात

4. देहरादून उत्तराखंड

उत्तर : जामनगर, गुजरात

📰 बातमी काय ?

• वन्यजीव संवर्धन क्षेत्रातील ‘वनतारा' या वन्यजीव संवर्धन संस्थेने’ गुजरातमधील जामनगर येथे ‘Vantara University’ सुरू करण्याची घोषणा केली आहे.

वनतारा विद्यापीठ
Vantara University

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जगातील पहिले एकात्मिक वन्यजीव संवर्धन आणि पशुवैद्यकीय विद्यापीठ कोठे स्थापन करण्यात येत आहे ?

1. नागपूर, महाराष्ट्र
2. इडुक्की, केरळ
3. जामनगर, गुजरात
4. देहरादून उत्तराखंड

उत्तर : जामनगर, गुजरात

📰 बातमी काय ?
• वन्यजीव संवर्धन क्षेत्रातील ‘वनतारा' या वन्यजीव संवर्धन संस्थेने’ गुजरातमधील जामनगर येथे ‘Vantara University’ सुरू करण्याची घोषणा केली आहे.

🏛️ वनतारा संस्था स्थापना, संस्थापक , वैशिष्ट्ये :
• स्थापना - रिलायन्स इंडस्ट्रीजचे कार्यकारी संचालक श्री. अनंत अंबानी यांच्या नेतृत्वाखालील 'वनतारा' या वन्यजीव संवर्धन संस्थेद्वारे या वनतारा विद्यापीठाची (Vantara University) स्थापना करण्याची घोषणा करण्यात आली आहे.
• स्थान - वनतारा विद्यापीठ गुजरात राज्यातील जामनगर येथे स्थापन केले जाणार आहे, जिथे वनताराची विशाल वन्यजीव पुनर्वसन परिसंस्था आधीच कार्यरत आहे.
• वैशिष्ट्य - वनतारा विद्यापीठ हे वन्यजीव संवर्धन, पशुवैद्यकीय औषध आणि प्राणी कल्याण यासाठी समर्पित जगातील पहिले एकात्मिक जागतिक विद्यापीठ (World’s First Integrated Global University) असेल.

✍️ शैक्षणिक व्याप्ती आणि अभ्यासक्रम :
वनतारा विद्यापीठ केवळ पारंपारिक पशुवैद्यकीय शिक्षण न देता, वन्यजीवांच्या सर्वांगीण अभ्यासासाठी खालील क्षेत्रांत कार्यक्रम प्रदान करेल -
1. वन्यजीव वैद्यक आणि शस्त्रक्रिया (Wildlife Medicine and Surgery)
2. संवर्धन विज्ञान आणि धोरण (Conservation Science and Policy)
3. अनुवंशशास्त्र (Genetics) आणि महामारी विज्ञान (Epidemiology)
4. वर्तणूक विज्ञान (Behavioural Science)

🎯 प्रमुख उद्दिष्टे (Objectives) :
• व्यावसायिक मनुष्यबळ - भविष्यातील कुशल पशुवैद्य, संवर्धन शास्त्रज्ञ आणि वन्यजीव तज्ञ तयार करणे.
• पुनर्वसन - आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून जखमी आणि लुप्तप्राय प्राण्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करणे.
• जागतिक केंद्र - वन्यजीव आणि पशुवैद्यकीय शिक्षणासाठी भारताला जगाचे केंद्र (Global Hub) म्हणून प्रस्थापित करणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Vantara University
• नाव - वंतारा विद्यापीठ
• ठिकाण - जामनगर, गुजरात
• संस्था - वनतारा
• संस्थापक - श्री. अनंत अंबानी (Reliance).
• जागतिक दर्जा - जगातील पहिले एकात्मिक वन्यजीव विद्यापीठ.
• अभ्यासक्रम - वन्यजीव शस्त्रक्रिया, संवर्धन धोरण, अनुवंशशास्त्र इ.
• महत्त्व - वन्यजीव शिक्षणात भारताचे जागतिक नेतृत्व.

🏛️ वनतारा संस्था स्थापना, संस्थापक , वैशिष्ट्ये :

• स्थापना - रिलायन्स इंडस्ट्रीजचे कार्यकारी संचालक श्री. अनंत अंबानी यांच्या नेतृत्वाखालील 'वनतारा' या वन्यजीव संवर्धन संस्थेद्वारे या वनतारा विद्यापीठाची (Vantara University) स्थापना करण्याची घोषणा करण्यात आली आहे.

• स्थान - वनतारा विद्यापीठ गुजरात राज्यातील जामनगर येथे स्थापन केले जाणार आहे, जिथे वनताराची विशाल वन्यजीव पुनर्वसन परिसंस्था आधीच कार्यरत आहे.

• वैशिष्ट्य - वनतारा विद्यापीठ हे वन्यजीव संवर्धन, पशुवैद्यकीय औषध आणि प्राणी कल्याण यासाठी समर्पित जगातील पहिले एकात्मिक जागतिक विद्यापीठ (World’s First Integrated Global University) असेल.

✍️ शैक्षणिक व्याप्ती आणि अभ्यासक्रम :

वनतारा विद्यापीठ केवळ पारंपारिक पशुवैद्यकीय शिक्षण न देता, वन्यजीवांच्या सर्वांगीण अभ्यासासाठी खालील क्षेत्रांत कार्यक्रम प्रदान करेल -

1. वन्यजीव वैद्यक आणि शस्त्रक्रिया (Wildlife Medicine and Surgery)

2. संवर्धन विज्ञान आणि धोरण (Conservation Science and Policy)

3. अनुवंशशास्त्र (Genetics) आणि महामारी विज्ञान (Epidemiology)

4. वर्तणूक विज्ञान (Behavioural Science)

🎯 प्रमुख उद्दिष्टे (Objectives) :

• व्यावसायिक मनुष्यबळ - भविष्यातील कुशल पशुवैद्य, संवर्धन शास्त्रज्ञ आणि वन्यजीव तज्ञ तयार करणे.

• पुनर्वसन - आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून जखमी आणि लुप्तप्राय प्राण्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करणे.

• जागतिक केंद्र - वन्यजीव आणि पशुवैद्यकीय शिक्षणासाठी भारताला जगाचे केंद्र (Global Hub) म्हणून प्रस्थापित करणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Vantara University

• नाव - वंतारा विद्यापीठ

• ठिकाण - जामनगर, गुजरात

• संस्था - वनतारा

• संस्थापक - श्री. अनंत अंबानी (Reliance).

• जागतिक दर्जा - जगातील पहिले एकात्मिक वन्यजीव विद्यापीठ.

• अभ्यासक्रम - वन्यजीव शस्त्रक्रिया, संवर्धन धोरण, अनुवंशशास्त्र इ.

• महत्त्व - वन्यजीव शिक्षणात भारताचे जागतिक नेतृत्व.

Important Affairs

18-04-2026

चालू घडामोडी | जागतिक वारसा दिन

World Heritage Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक वारसा दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

1. 14 एप्रिल

2. 18 एप्रिल

3. 1 मे

4. 5 जून

उत्तर : 18 एप्रिल

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी जगभरात 18 एप्रिल या दिवशी जागतिक वारसा दिन (World Heritage Day) साजरा केला जातो.

⏳ जागतिक वारसा दिना बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती :

• हा दिवस आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे दिवस (International Day for Monuments and Sites) म्हणूनही ओळखला जातो.

• 1982 मध्ये आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे परिषदेने (International Council on Monuments and Sites (ICOMOS)) 18 एप्रिल हा दिवस जागतिक वारसा दिन म्हणून साजरी करण्याची शिफारस केली.

• ही शिफारस 1983 मध्ये UNESCO ने मंजूर केली.

🤔 जागतिक वारसा स्थळे म्हणजे नेमकं काय ?

• जागतिक वारसा स्थळे (World Heritage Sites) ही अशी ठिकाणे आहेत जी मानवतेसाठी त्यांच्या उत्कृष्ट वैश्विक मूल्यासाठी ओळखली जातात.

• ही स्थळे भविष्यातील पिढ्यांसाठी संरक्षण आणि जतन करण्यासाठी जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केलेली आहेत.

• ही स्थळे युनेस्को द्वारे प्रशासित आंतरराष्ट्रीय करारानुसार कायदेशीर संरक्षण असलेले महत्त्वाचे स्थळे आणि क्षेत्रे आहेत.

🧐 जागतिक वारसा दिन (World Heritage Day) का साजरी करतात ?

• हा दिवस जागतिक स्तरावर सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारसा स्थळांचे महत्त्व आणि त्यांच्या संरक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी साजरा केला जातो.

• जगभरातील मानवी इतिहासाशी संबंधित ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक स्थळांचे जतन करणे आणि त्यासंदर्भात जनजागृती करणे हे या दिवसाचे उद्दिष्ट आहे.

✍️ भारतात किती जागतिक वारसा स्थळे आहेत ?

• जागतिक वारसा स्थळांच्या संख्येत भारताचा जागतिक स्तरावर 6 वा क्रमांक लागतो.

• भारतात 44 युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत.

• त्यांपैकी 36 ही सांस्कृतिक (Cultural) , 7 ही नैसर्गिक (Natural) तर 1 मिश्र (Mixed) स्थळे आहेत.

🎯 जागतिक वारसा दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• "संघर्ष आणि आपत्तींच्या संदर्भात जिवंत वारशासाठी आपत्कालीन प्रतिसाद" (Emergency Response for Living Heritage in Contexts of Conflicts and Disasters) ही यंदाची संकल्पना आहे.

• ही थीम नैसर्गिक आपत्ती किंवा मानवनिर्मित संघर्षाच्या (युद्ध/दंगल) काळात ऐतिहासिक स्थळे, परंपरा आणि सांस्कृतिक वारशाचे रक्षण करण्यावर भर देते

World Heritage Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी जागतिक वारसा दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ?

1. 14 एप्रिल
2. 18 एप्रिल
3. 1 मे
4. 5 जून

उत्तर : 18 एप्रिल

📰 बातमी काय ?
• दरवर्षी जगभरात 18 एप्रिल या दिवशी जागतिक वारसा दिन (World Heritage Day) साजरा केला जातो.

⏳ जागतिक वारसा दिना बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती :
• हा दिवस आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे दिवस (International Day for Monuments and Sites) म्हणूनही ओळखला जातो.
• 1982 मध्ये आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे परिषदेने (International Council on Monuments and Sites (ICOMOS)) 18 एप्रिल हा दिवस जागतिक वारसा दिन म्हणून साजरी करण्याची शिफारस केली.
• ही शिफारस 1983 मध्ये UNESCO ने मंजूर केली.

🤔 जागतिक वारसा स्थळे म्हणजे नेमकं काय ?
• जागतिक वारसा स्थळे (World Heritage Sites) ही अशी ठिकाणे आहेत जी मानवतेसाठी त्यांच्या उत्कृष्ट वैश्विक मूल्यासाठी ओळखली जातात.
• ही स्थळे भविष्यातील पिढ्यांसाठी संरक्षण आणि जतन करण्यासाठी जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केलेली आहेत.
• ही स्थळे युनेस्को द्वारे प्रशासित आंतरराष्ट्रीय करारानुसार कायदेशीर संरक्षण असलेले महत्त्वाचे स्थळे आणि क्षेत्रे आहेत.

🧐 जागतिक वारसा दिन (World Heritage Day) का साजरी करतात ?
• हा दिवस जागतिक स्तरावर सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारसा स्थळांचे महत्त्व आणि त्यांच्या संरक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी साजरा केला जातो.
• जगभरातील मानवी इतिहासाशी संबंधित ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक स्थळांचे जतन करणे आणि त्यासंदर्भात जनजागृती करणे हे या दिवसाचे उद्दिष्ट आहे.

✍️ भारतात किती जागतिक वारसा स्थळे आहेत ?
• जागतिक वारसा स्थळांच्या संख्येत भारताचा जागतिक स्तरावर 6 वा क्रमांक लागतो.
• भारतात 44 युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत.
• त्यांपैकी 36 ही सांस्कृतिक (Cultural) , 7 ही नैसर्गिक (Natural) तर 1 मिश्र (Mixed) स्थळे आहेत.

🎯 जागतिक वारसा दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?
• "संघर्ष आणि आपत्तींच्या संदर्भात जिवंत वारशासाठी आपत्कालीन प्रतिसाद" (Emergency Response for Living Heritage in Contexts of Conflicts and Disasters) ही यंदाची संकल्पना आहे.
• ही थीम नैसर्गिक आपत्ती किंवा मानवनिर्मित संघर्षाच्या (युद्ध/दंगल) काळात ऐतिहासिक स्थळे, परंपरा आणि सांस्कृतिक वारशाचे रक्षण करण्यावर भर देते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Heritage Day
• जागतिक वारसा दिन — 18 एप्रिल
• दुसरे नाव — आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे दिवस
• उद्देश — सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारशाचे संरक्षण
• 2026 थीम — "संघर्ष आणि आपत्तींच्या संदर्भात जिवंत वारशासाठी आपत्कालीन प्रतिसाद"

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : World Heritage Day

• जागतिक वारसा दिन — 18 एप्रिल

• दुसरे नाव — आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे दिवस

• उद्देश — सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारशाचे संरक्षण

• 2026 थीम — "संघर्ष आणि आपत्तींच्या संदर्भात जिवंत वारशासाठी आपत्कालीन प्रतिसाद"

Important Affairs

18-04-2026

चालू घडामोडी | बँकांचे राष्ट्रीयीकरण म्हणजे काय ?

What is Nationalization of Banks in India ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

प्रश्न) 19 जुलै 1969 रोजी किती प्रमुख खाजगी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले होते ?

1. 6

2. 10

3. 12

4. 14

उत्तर : 14

📰 बातमी काय ?

• भारतातील आर्थिक व्यवस्थापन, वित्तीय समावेशन आणि बँकिंग क्षेत्रातील सुधारणा यांमध्ये शासनाच्या भूमिकेवरील चर्चांमध्ये 1969 च्या बँक राष्ट्रीयीकरणाच्या धोरणाचा सातत्याने आढावा घेतला जातो.

• पाच दशकांहून अधिक काळानंतरही, हा एक असा ऐतिहासिक निर्णय मानला जातो, ज्याने भारतीय बँकिंग प्रणालीची रचना, व्याप्ती आणि उद्देश यामध्ये आमूलाग्र बदल घडवून आणला.

🏛️ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण म्हणजे काय ?

• बँकांचे राष्ट्रीयीकरण म्हणजे खाजगी क्षेत्रातील बँकांची मालकी आणि नियंत्रण (Management) सरकार आपल्या हातात घेते, ज्याद्वारे त्या सार्वजनिक क्षेत्रातील (Public Sector) बँका बनतात.

• या प्रक्रियेत, सरकार या बँकांचा बहुसंख्य भागधारक (Majority Shareholder) बनते, ज्यामुळे बँकांचे ध्येय नफ्यापेक्षा सामाजिक कल्याण आणि ग्रामीण विकास हे बनते.

⏳ बँक राष्ट्रीयीकरणाचे टप्पे :

1) भारतीय स्टेट बँक(1955) - 'इम्पीरियल बँक ऑफ इंडिया' (Imperial Bank of India) चे राष्ट्रीयीकरण करून तिचे भारतीय स्टेट बँक (SBI) मध्ये रूपांतर करण्यात आले.

2) पहिला टप्पा (19 जुलै 1969) - हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा होता. इंदिरा गांधी सरकारने 50 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त ठेवी असलेल्या 14 प्रमुख खाजगी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण केले.

3) दुसरा टप्पा (1980) - या टप्प्यात आणखी 6 बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले, ज्यामुळे बँकिंग क्षेत्रावर सरकारचे वर्चस्व अधिक दृढ झाले.

🎯 बँक राष्ट्रीयीकरणाचे मुख्य उद्दिष्टे कोणती ?

• ग्रामीण विस्तार - नफाखोर खाजगी बँकांनी दुर्लक्षित केलेल्या ग्रामीण आणि निमशहरी भागात बँकिंग सेवा पोहोचवणे.

• प्राधान्य क्षेत्र कर्जपुरवठा - शेती, लघु उद्योग आणि स्वयंरोजगार यांसारख्या महत्त्वाच्या पण कमकुवत क्षेत्रांना कर्ज उपलब्ध करून देणे.

• संपत्तीचे केंद्रीकरण रोखणे - मोजक्या औद्योगिक घराण्यांकडील संपत्तीचे केंद्रीकरण कमी करून संसाधनांचा वापर राष्ट्रीय विकासासाठी करणे.

• पंतप्रधान योजनांना पाठबळ - पंचवार्षिक योजना आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्पांसाठी सार्वजनिक बचतीचा थेट वापर करणे.

✍️ बँक राष्ट्रीयीकरणाचे वैशिष्ट्ये आणि महत्त्व :

• 50 कोटींची मर्यादा - 1969 मध्ये 50 कोटींहून अधिक ठेवी असलेल्या बँका निवडल्या गेल्या, ज्यांनी त्यावेळच्या बँकिंग व्यवसायाचा 85% ते 90% हिस्सा व्यापला होता.

• परदेशी बँकांना वगळले - तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार परदेशी मालकीच्या बँकांना या प्रक्रियेतून बाहेर ठेवण्यात आले.

• सावकारी जाळ्यातून सुटका - गावागावात बँकांच्या शाखा उघडल्या गेल्यामुळे स्थानिक सावकारांची पकड सैल होण्यास मदत झाली.

• हरित क्रांतीला बळ - शेतकऱ्यांना थेट कर्ज पुरवठा झाल्यामुळे उच्च उत्पन्न देणाऱ्या वाणांचा (High-Yielding Varieties) स्वीकार करणे सोपे झाले, ज्यामुळे हरित क्रांती यशस्वी झाली.