चालू घडामोडी | कांचन देवी समिती आणि अरावली पर्वतरांग वाद

Important Affairs

19-06-2026

चालू घडामोडी | आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन

PRESIDENT OF INDIA GRACES INTERNATIONAL SICKLE CELL DAY COMMEMORATION AT OMKARESHWAR, MADHYA PRADESH

International Sickle Cell Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सिकलसेल (Sickle Cell) या अनुवांशिक आजारामध्ये रुग्णाच्या शरीरातील कोणत्या पेशींच्या मूळ आकारात बदल होऊन त्या विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या बनतात ?

लाल रक्तपेशी
पांढऱ्या रक्तपेशी
रक्तपट्टीका
प्लाझ्मा पेशी

उत्तर : लाल रक्तपेशी

📰 बातमी काय ?

• 'आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिना'निमित्त (International Sickle Cell Day 2026), राष्ट्रपतींनी 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' (NSCEM) अंतर्गत वर्ष 2047 पूर्वी भारतातून सिकलसेल पूर्णपणे नष्ट करण्याच्या ध्येयाचा पुनरुच्चार केला आहे.

आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन
International Sickle Cell Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सिकलसेल (Sickle Cell) या अनुवांशिक आजारामध्ये रुग्णाच्या शरीरातील कोणत्या पेशींच्या मूळ आकारात बदल होऊन त्या विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या बनतात ?
लाल रक्तपेशी
पांढऱ्या रक्तपेशी
रक्तपट्टीका
प्लाझ्मा पेशी

उत्तर : लाल रक्तपेशी

📰 बातमी काय ?
'आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिना'निमित्त (International Sickle Cell Day 2026), राष्ट्रपतींनी 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' (NSCEM) अंतर्गत वर्ष 2047 पूर्वी भारतातून सिकलसेल पूर्णपणे नष्ट करण्याच्या ध्येयाचा पुनरुच्चार केला आहे.

🧐 आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन (International Sickle Cell Day) केव्हा असतो आहे ?
सिकलसेल आजाराबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि लवकर निदान, उपचार व प्रतिबंधाला चालना देण्यासाठी दरवर्षी 19 जून रोजी हा दिवस साजरा केला जातो.
मान्यता — संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 22 डिसेंबर 2008 रोजी एका ठरावाद्वारे या आजाराला एक प्रमुख जागतिक सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून मान्यता दिली.

🧐 2026 साठी आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?
यंदाच्या वर्षाची मुख्य थीम "क्लोजिंग द सर्व्हायव्हल गॅप: इक्विटी इन सिकलसेल डिसीज" (Closing the Survival Gap: Equity in Sickle Cell Disease) अशी आहे.
या थीमचा मुख्य उद्देश जगभरातील सिकलसेल रुग्णांना मिळणाऱ्या आरोग्य सेवांमधील तफावत आणि असमानता दूर करणे हा आहे.
प्रत्येकाला वेळेवर निदान आणि दर्जेदार उपचार मिळावेत यावर यात भर दिला गेला आहे.

📚📚 विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संदर्भ -
🤔 सिकलसेल विकार (Sickle Cell Disorder) नक्की काय असतो ?
1) विकाराचे स्वरूप — सिकलसेल हा एक वारसाहक्काने मिळणारा (Inherited) हिमोग्लोबिनचा विकार आहे. हा जनुकीय उत्परिवर्तनामुळे (Genetic Mutation) होतो.

2) हिमोग्लोबिनमधील मूळ बदल — निरोगी व्यक्तीमध्ये सामान्य हिमोग्लोबिन (HbA) असते, तर सिकलसेल रुग्णामध्ये उत्परिवर्तनामुळे हिमोग्लोबिन एस (HbS) तयार होते.
हे हिमोग्लोबिन एस ऑक्सिजनची पातळी कमी झाल्यावर शरीरात एकत्र जमते आणि पेशींचा आकार बदलून टाकते.

3) विळ्यासारखा आकार — या बदलामुळे आपल्या शरीरातील नेहमीच्या गोल लाल रक्तपेशी (Red Blood Cells) गोल न राहता विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या (Sickle or Crescent-shaped) होतात.

4) अनुवांशिक प्रकार (Type of Disease) —
हा एक 'ऑटोसोमल रिसेसिव्ह' (Autosomal Recessive) विकार आहे.
याचा अर्थ असा की, मुलामध्ये हा आजार दिसण्यासाठी त्याला आई आणि वडील या दोघांकडूनही दोष असलेले जनुक (Gene) मिळणे आवश्यक असते. जर फक्त एका पालकाकडून हे जनुक मिळाले, तर तो व्यक्ती फक्त 'वाहक' (Carrier) बनतो, त्याला आजार होत नाही.

🧐 सिकलसेल ॲनिमिया या आजाराचा रुग्णाच्या शरीरावर आणि आरोग्यावर काय परिणाम होतो ?
रक्ताभिसरणात अडथळा — या बदललेल्या लाल रक्तपेशी कडक आणि चिकट बनतात, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांमधून त्यांचा प्रवाह सुरळीत होत नाही आणि रक्ताभिसरण (Circulation) खंडित होते.
ऑक्सिजनचा तुटवडा — रक्त गोठल्यामुळे शरीराच्या महत्त्वाच्या अवयवांना होणारा ऑक्सिजनचा पुरवठा विस्कळीत होतो.
आरोग्यावरील दुष्परिणाम — यामुळे रुग्णाला तीव्र ॲनिमिया (रक्ताल्पता) होतो, शरीराचे अवयव निकामी होतात, वारंवार असह्य वेदना (Pain Episodes) होतात आणि रुग्णाचे आयुर्मान कमी होते.

🔹 भारताचे राष्ट्रीय प्रयत्न : 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन'
1) मिशनची पार्श्वभूमी — सिकलसेल आजाराचे मोठे ओझे, विशेषतः आदिवासी लोकसंख्येमधील याचे गंभीर प्रमाण लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने 2023 मध्ये हे मिशन सुरू केले.

2) निर्मूलनाचे उद्दिष्ट — भारताला वर्ष 2047 पर्यंत सिकलसेल मुक्त करण्याचे ध्येय आहे.

3)अंमलबजावणी व लक्ष्य — हे मिशन 'राष्ट्रीय आरोग्य मिशन' (NHM) अंतर्गत भारतातील 17 हाय-फोकस राज्यांमध्ये राबवले जात आहे. या अंतर्गत 3 वर्षांत (2023-26) 0 ते 40 वयोगटातील अंदाजे 7 कोटी लोकांची तपासणी (Screening) करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले होते.

4) संयुक्त मंत्रालय — हे मिशन केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय आणि केंद्रीय आदिवासी व्यवहार मंत्रालय यांच्याद्वारे संयुक्तपणे राबवले जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Sickle Cell Day
आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन → 19 जून
आजाराचा प्रकार → ऑटोसोमल रिसेसिव्ह (आई-वडील दोन्हींकडून जनुक आवश्यक)
तयार होणारे सदोष हिमोग्लोबिन → हिमोग्लोबिन एस (HbS)
भारताचे प्रयत्न → 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन'
सिकलसेल निर्मूलनाचे लक्ष्य वर्ष → 2047
अंमलबजावणी मंत्रालय → आरोग्य मंत्रालय + आदिवासी व्यवहार मंत्रालय

Source pib :

PRESIDENT OF INDIA GRACES INTERNATIONAL SICKLE CELL DAY COMMEMORATION AT OMKARESHWAR, MADHYA PRADESH

 NATIONAL SICKLE CELL ANAEMIA ELIMINATION MISSION, GENETIC DISEASE, PRESIDENT DROUPADI MURMU, International Sickle Cell Day 2026, vinyan ani tantranyan , rog ani Ajar, science notes, Genetic Mutation, Closing the Survival Gap: Equity in Sickle Cell Disease,

प्रश्न) सिकलसेल (Sickle Cell) या अनुवांशिक आजारामध्ये रुग्णाच्या शरीरातील कोणत्या पेशींच्या मूळ आकारात बदल होऊन त्या विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या बनतात?
लाल रक्तपेशी
पांढऱ्या रक्तपेशी
रक्तपट्टीका
प्लाझ्मा पेशी

उत्तर : लाल रक्तपेशी

विकाराचे स्वरूप — सिकलसेल हा एक वारसाहक्काने मिळणारा (Inherited) हिमोग्लोबिनचा विकार आहे. हा जनुकीय उत्परिवर्तनामुळे (Genetic Mutation) होतो.
सिकलसेल आजारात लाल रक्तपेशींचा (Red Blood Cells) गोल आकार बदलून तो विळ्यासारखा होतो, ज्यामुळे शरीरातील ऑक्सिजन वहन क्षमता कमी होते.

प्रश्न) 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' आणि या आजाराच्या वैज्ञानिक स्वरूपाबाबात खालील विधाने विचारात घ्या :

अ) भारत सरकारने या मिशन अंतर्गत वर्ष 2047 पर्यंत देशातून सिकलसेलचे पूर्णपणे निर्मूलन करण्याचे ध्येय ठेवले आहे.
ब) सिकलसेल आजारात लाल रक्तपेशींमधील उत्परिवर्तनामुळे 'हिमोग्लोबिन एस' (HbS) ची निर्मिती होते, ज्यामुळे पेशी विळ्यासारख्या होतात.
क) हा आजार उद्भवण्यासाठी आई किंवा वडील यांपैकी कोणत्याही एकाच पालकाकडून सदोष जनुक मिळणे पुरेसे असते.

वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत ?
1. फक्त अ आणि ब
2. फक्त ब आणि क
3. फक्त अ आणि क
4. वरील सर्व

उत्तर : फक्त अ आणि ब

❌ विधान (क) चुकीचे आहे, कारण -
हा एक 'ऑटोसोमल रिसेसिव्ह' (Autosomal Recessive) विकार आहे.
याचा अर्थ असा की, मुलामध्ये हा आजार दिसण्यासाठी त्याला आई आणि वडील या दोघांकडूनही दोष असलेले जनुक (Gene) मिळणे आवश्यक असते. जर फक्त एका पालकाकडून हे जनुक मिळाले, तर तो व्यक्ती फक्त 'वाहक' (Carrier) बनतो, त्याला आजार होत नाही.

🧐 आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन (International Sickle Cell Day) केव्हा असतो आहे ?

• सिकलसेल आजाराबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि लवकर निदान, उपचार व प्रतिबंधाला चालना देण्यासाठी दरवर्षी 19 जून रोजी हा दिवस साजरा केला जातो.

• मान्यता — संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 22 डिसेंबर 2008 रोजी एका ठरावाद्वारे या आजाराला एक प्रमुख जागतिक सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून मान्यता दिली.

🧐 2026 साठी आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• यंदाच्या वर्षाची मुख्य थीम "क्लोजिंग द सर्व्हायव्हल गॅप: इक्विटी इन सिकलसेल डिसीज" (Closing the Survival Gap: Equity in Sickle Cell Disease) अशी आहे.

• या थीमचा मुख्य उद्देश जगभरातील सिकलसेल रुग्णांना मिळणाऱ्या आरोग्य सेवांमधील तफावत आणि असमानता दूर करणे हा आहे.

• प्रत्येकाला वेळेवर निदान आणि दर्जेदार उपचार मिळावेत यावर यात भर दिला गेला आहे.

📚📚 विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संदर्भ -

🤔 सिकलसेल विकार (Sickle Cell Disorder) नक्की काय असतो ?

1) विकाराचे स्वरूप — सिकलसेल हा एक वारसाहक्काने मिळणारा (Inherited) हिमोग्लोबिनचा विकार आहे. हा जनुकीय उत्परिवर्तनामुळे (Genetic Mutation) होतो.

2) हिमोग्लोबिनमधील मूळ बदल — निरोगी व्यक्तीमध्ये सामान्य हिमोग्लोबिन (HbA) असते, तर सिकलसेल रुग्णामध्ये उत्परिवर्तनामुळे हिमोग्लोबिन एस (HbS) तयार होते.

• हे हिमोग्लोबिन एस ऑक्सिजनची पातळी कमी झाल्यावर शरीरात एकत्र जमते आणि पेशींचा आकार बदलून टाकते.

3) विळ्यासारखा आकार — या बदलामुळे आपल्या शरीरातील नेहमीच्या गोल लाल रक्तपेशी (Red Blood Cells) गोल न राहता विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या (Sickle or Crescent-shaped) होतात.

4) अनुवांशिक प्रकार (Type of Disease) —

• हा एक 'ऑटोसोमल रिसेसिव्ह' (Autosomal Recessive) विकार आहे.

• याचा अर्थ असा की, मुलामध्ये हा आजार दिसण्यासाठी त्याला आई आणि वडील या दोघांकडूनही दोष असलेले जनुक (Gene) मिळणे आवश्यक असते. जर फक्त एका पालकाकडून हे जनुक मिळाले, तर तो व्यक्ती फक्त 'वाहक' (Carrier) बनतो, त्याला आजार होत नाही.

🧐 सिकलसेल ॲनिमिया या आजाराचा रुग्णाच्या शरीरावर आणि आरोग्यावर काय परिणाम होतो ?

• रक्ताभिसरणात अडथळा — या बदललेल्या लाल रक्तपेशी कडक आणि चिकट बनतात, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांमधून त्यांचा प्रवाह सुरळीत होत नाही आणि रक्ताभिसरण (Circulation) खंडित होते.

• ऑक्सिजनचा तुटवडा — रक्त गोठल्यामुळे शरीराच्या महत्त्वाच्या अवयवांना होणारा ऑक्सिजनचा पुरवठा विस्कळीत होतो.

• आरोग्यावरील दुष्परिणाम — यामुळे रुग्णाला तीव्र ॲनिमिया (रक्ताल्पता) होतो, शरीराचे अवयव निकामी होतात, वारंवार असह्य वेदना (Pain Episodes) होतात आणि रुग्णाचे आयुर्मान कमी होते.

🔹 भारताचे राष्ट्रीय प्रयत्न : 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन'

1) मिशनची पार्श्वभूमी — सिकलसेल आजाराचे मोठे ओझे, विशेषतः आदिवासी लोकसंख्येमधील याचे गंभीर प्रमाण लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने 2023 मध्ये हे मिशन सुरू केले.

2) निर्मूलनाचे उद्दिष्ट — भारताला वर्ष 2047 पर्यंत सिकलसेल मुक्त करण्याचे ध्येय आहे.

3)अंमलबजावणी व लक्ष्य — हे मिशन 'राष्ट्रीय आरोग्य मिशन' (NHM) अंतर्गत भारतातील 17 हाय-फोकस राज्यांमध्ये राबवले जात आहे. या अंतर्गत 3 वर्षांत (2023-26) 0 ते 40 वयोगटातील अंदाजे 7 कोटी लोकांची तपासणी (Screening) करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले होते.

4) संयुक्त मंत्रालय — हे मिशन केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय आणि केंद्रीय आदिवासी व्यवहार मंत्रालय यांच्याद्वारे संयुक्तपणे राबवले जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Sickle Cell Day

• आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन → 19 जून

• आजाराचा प्रकार → ऑटोसोमल रिसेसिव्ह (आई-वडील दोन्हींकडून जनुक आवश्यक)

• तयार होणारे सदोष हिमोग्लोबिन → हिमोग्लोबिन एस (HbS)

• भारताचे प्रयत्न → 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन'

• सिकलसेल निर्मूलनाचे लक्ष्य वर्ष → 2047

• अंमलबजावणी मंत्रालय → आरोग्य मंत्रालय + आदिवासी व्यवहार मंत्रालय

Important Affairs

18-06-2026

चालू घडामोडी | आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन

International Day for Countering Hate Speech

📚 Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र - मूलभूत हक्क

प्रश्न) 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' केव्हा साजरा केला जातो ?

8 जून
5 जून
12 जून
18 जून

उत्तर : 18 जून

📰 बातमी काय ?

• दरवर्षी 18 जून रोजी आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन साजरा केला जातो.

🧐 द्वेषयुक्त भाषण म्हणजे काय ?

• द्वेषयुक्त भाषण म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचा किंवा गटाचा त्यांच्या ओळखीच्या आधारावर अपमान करणे किंवा त्यांना कलंकित करणे. जसे की धर्म, वंश, लिंग, राष्ट्रीयत्व इत्यादी.

• द्वेषयुक्त भाषण हिंसाचाराला उत्तेजन देऊ शकते, भेदभाव वाढवू शकते आणि सामाजिक एकता बिघडू शकते.

• द्वेषयुक्त भाषणामुळे मोठ्या प्रमाणावर दंगे होतात, मानवी हक्कांचे उल्लंघन होते.

• द्वेषयुक्त भाषणामुळे समुदाय आणि राष्ट्रांमध्ये संघर्ष आणि तणाव निर्माण होऊ शकतो.

🤔 आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन का साजरी करतात ?

• या दिवसाचे मुख्य उद्दिष्ट द्वेषयुक्त भाषणाच्या हानिकारक परिणामांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.

• तसेच सरकारे, आंतरराष्ट्रीय संस्था, नागरी समाज गट आणि व्यक्तींना द्वेषयुक्त भाषण ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सामना करण्यासाठी एकत्र काम करण्यासाठी प्रेरित करणे हे आहे.

• द्वेषयुक्त भाषणाविरुद्ध लढण्यासाठी प्रभावी धोरणांना प्रोत्साहन देण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

• हा दिवस सर्वसमावेशक आणि सहिष्णु समाज निर्माण करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

✍️ आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिनाचा ठराव कोणी आणि का मंजूर केला ?

• संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने "जगभरात द्वेषपूर्ण भाषणाचा वाढता प्रसार आणि प्रचार" याबद्दल जागतिक चिंता अधोरेखित केल्या.

• संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने "द्वेषपूर्ण भाषणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आंतर-धार्मिक आणि आंतरसांस्कृतिक संवाद आणि सहिष्णुतेला प्रोत्साहन देणे" यावर एक ठराव मंजूर केला.

• या ठरावानुसार 18 जून हा दिवस आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

🤔 पहिला 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' 18 जून 2022 रोजी केव्हा साजरी करण्यात आला ?

• पहिला 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' 18 जून 2022 रोजी साजरा करण्यात आला.

🧐 2026 या वर्षीच्या 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिनाची ' संकल्पना (थीम) कोणती ?

• द्वेषयुक्त भाषणाचा मुकाबला करण्यासाठी भागीदारीची ताकद ("The Power of Partnerships in Countering Hate Speech") ही यंदाची थीम आहे.

International Day for countering hate speech

📚 Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र - मूलभूत हक्क

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे भरती, SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' केव्हा साजरा केला जातो ?

8 जून
5 जून
12 जून
18 जून

उत्तर : 18 जून

📰 बातमी काय ?
दरवर्षी 18 जून रोजी आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन साजरा केला जातो.

🧐 द्वेषयुक्त भाषण म्हणजे काय ?
द्वेषयुक्त भाषण म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचा किंवा गटाचा त्यांच्या ओळखीच्या आधारावर अपमान करणे किंवा त्यांना कलंकित करणे. जसे की धर्म, वंश, लिंग, राष्ट्रीयत्व इत्यादी.
द्वेषयुक्त भाषण हिंसाचाराला उत्तेजन देऊ शकते, भेदभाव वाढवू शकते आणि सामाजिक एकता बिघडू शकते.
द्वेषयुक्त भाषणामुळे मोठ्या प्रमाणावर दंगे होतात, मानवी हक्कांचे उल्लंघन होते.
तसेच द्वेषयुक्त भाषणामुळे समुदाय आणि राष्ट्रांमध्ये संघर्ष आणि तणाव निर्माण होऊ शकतो.

🤔 आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन का साजरी करतात ?

या दिवसाचे मुख्य उद्दिष्ट द्वेषयुक्त भाषणाच्या हानिकारक परिणामांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.
तसेच सरकारे, आंतरराष्ट्रीय संस्था, नागरी समाज गट आणि व्यक्तींना द्वेषयुक्त भाषण ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सामना करण्यासाठी एकत्र काम करण्यासाठी प्रेरित करणे हे आहे.
द्वेषयुक्त भाषणाविरुद्ध लढण्यासाठी प्रभावी धोरणांना प्रोत्साहन देण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.
हा दिवस सर्वसमावेशक आणि सहिष्णु समाज निर्माण करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

✍️ आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिनाचा ठराव कोणी आणि का मंजूर केला ?

संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने "जगभरात द्वेषपूर्ण भाषणाचा वाढता प्रसार आणि प्रचार" याबद्दल जागतिक चिंता अधोरेखित केल्या.
संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने "द्वेषपूर्ण भाषणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आंतर-धार्मिक आणि आंतरसांस्कृतिक संवाद आणि सहिष्णुतेला प्रोत्साहन देणे" यावर एक ठराव मंजूर केला.
या ठरावानुसार 18 जून हा दिवस आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

🤔 पहिला 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' 18 जून 2022 रोजी केव्हा साजरी करण्यात आला ?
पहिला 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन ' 18 जून 2022 रोजी साजरा करण्यात आला.

🧐 2026 या वर्षीच्या 'आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिनाची ' संकल्पना (थीम) कोणती ?
द्वेषयुक्त भाषणाचा मुकाबला करण्यासाठी भागीदारीची ताकद ("The Power of Partnerships in Countering Hate Speech") ही यंदाची थीम आहे.

📚 राज्यशास्त्र संदर्भ :
⚖️ भारतीय संविधान - मूलभूत हक्क आणि बंधने
भारतीय कायद्यात 'Hate Speech' ची कोणतीही एक स्पष्ट व्याख्या नाही, परंतु संविधानात आणि कायद्यात खालील नियंत्रणे आहेत:
✍️ कलम 19(2) (वाजवी बंधने) — कलम 19(1)(a) ने नागरिकांना भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दिले आहे, परंतु कलम 19(2) अंतर्गत देशाचे सार्वभौमत्व, सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि सदाचार राखण्यासाठी त्यावर वाजवी बंधने (Reasonable Restrictions) घालण्यात आली आहेत.
बंधने घालण्याचे एकूण आधार → संविधानानुसार एकूण 8 आधार आहेत, ज्यांचा वापर करून सरकार तुमच्या बोलण्यावर/लिहिण्यावर बंदी घालू शकते.
ते 8 वैधानिक आधार खालीलप्रमाणे आहेत:
1. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता (Sovereignty and Integrity of India)
2. राज्याची सुरक्षा (Security of the State)
3. परदेशी राज्यांशी मैत्रीपूर्ण संबंध (Friendly relations with foreign States)
4. सार्वजनिक सुव्यवस्था (Public Order)
5. सभ्यता किंवा नैतिकता (Decency or Morality)
6. न्यायालयाचा अवमान (Contempt of Court)
7. अब्रूनुकसानी (Defamation)
8. गुन्ह्याला चिथावणी देणे (Incitement to an offence)

✍️ चालू घडामोडींशी लिंक (Current Link) → सोशल मीडियावरील द्वेषयुक्त भाषण (Hate Speech) किंवा खोट्या अफवांवर कारवाई करताना सरकार याच कलम 19(2) मधील 'सार्वजनिक सुव्यवस्था' आणि 'सदाचार' या आधारांचा वापर करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day for countering hate speech
आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन → 18 जून
पहिली आवृत्ती / सुरुवात → 18 जून 2022
वर्ष 2026 ची संकल्पना (Theme) → "The Power of Partnerships in Countering Hate Speech".
भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य → भारतीय संविधान: कलम 19(1)(a)
अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावरील वाजवी बंधने → भारतीय संविधान: कलम 19(2)
कलम 19(2) मधील बंधनांचे एकूण आधार → 8 वैधानिक आधार (उदा. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता सार्वजनिक सुव्यवस्था, अब्रूनुकसानी).

Antarrashtriya dweshyukt bhashan virodhi din, International Day for countering hate speech, Hate Speech and Artificial Intelligence, Antarrashtriya dweshyukt bhashan virodhi din kadhi asto, Antarrashtriya dweshyukt bhashan virodhi dinachi sankalpana kay, dweshyukt bhashan mhanje Kay, International Day for countering hate speech theme, United Nations general assembly, sanyukt rashtra sanghatna, Dinvishesh,

प्रश्न) द्वेषयुक्त भाषण विरोधी आंतरराष्ट्रीय दिन साजरा करण्याचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे ?

धोक्यात असलेल्या भाषांचे संरक्षण करणे.
आर्थिक विकासाला चालना देणे.
नवीन भाषा शिकण्यास प्रोत्साहन देणे.
द्वेषयुक्त भाषणाच्या हानिकारक परिणामांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.

उत्तर : द्वेषयुक्त भाषणाच्या हानिकारक परिणामांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.
द्वेषयुक्त भाषण म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचा किंवा गटाचा त्यांच्या ओळखीच्या आधारावर अपमान करणे किंवा त्यांना कलंकित करणे. जसे की धर्म, वंश, लिंग, राष्ट्रीयत्व इत्यादी.
संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने "जगभरात द्वेषपूर्ण भाषणाचा वाढता प्रसार आणि प्रचार" याबद्दल जागतिक चिंता अधोरेखित केल्या.
याचा सामना करण्यासाठी 18 जून हा दिवस आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

प्रश्न 2) भारतीय संविधानाच्या कलम 19(2) मधील वाजवी बंधनांच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) भाषण स्वातंत्र्यावर मर्यादा घालण्यासाठी संविधानात एकूण 8 आधार निश्चित केले आहेत.
ब) एखादे बंधन वाजवी (Reasonable) आहे की नाही हे ठरवण्याचा अंतिम अधिकार संसदेला आहे.
क) 'अब्रूनुकसानी' (Defamation) हा कलम 19(2) अंतर्गत बंधनाचा एक वैध आधार आहे.

वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत ?
फक्त अ आणि ब
फक्त ब आणि क
फक्त अ आणि क
वरीलपैकी सर्व

उत्तर : फक्त अ आणि क

❌ विधान (ब) चुकीचे आहे कारण :
सरकारने घातलेले बंधन 'वाजवी' आहे की नाही, हे ठरवण्याचा अंतिम अधिकार संसदेला नसून न्यायालयाला (Judiciary) आहे. न्यायालय 'न्यायालयीन पुनर्विलोकन' (Judicial Review) द्वारे सरकारचा कायदा रद्द करू शकते.

✍️ अधिक माहिती :
✍️ कलम 19(2) (वाजवी बंधने) — कलम 19(1)(a) ने नागरिकांना भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दिले आहे, परंतु कलम 19(2) अंतर्गत देशाचे सार्वभौमत्व, सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि सदाचार राखण्यासाठी त्यावर वाजवी बंधने (Reasonable Restrictions) घालण्यात आली आहेत.

📚 राज्यशास्त्र संदर्भ :

⚖️ भारतीय संविधान - मूलभूत हक्क आणि बंधने

• भारतीय कायद्यात 'Hate Speech' ची कोणतीही एक स्पष्ट व्याख्या नाही, परंतु संविधानात आणि कायद्यात खालील नियंत्रणे आहेत:

✍️ कलम 19(2) (वाजवी बंधने) - कलम 19(1)(a) ने नागरिकांना भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दिले आहे, परंतु कलम 19(2) अंतर्गत देशाचे सार्वभौमत्व, सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि सदाचार राखण्यासाठी त्यावर वाजवी बंधने (Reasonable Restrictions) घालण्यात आली आहेत.

• बंधने घालण्याचे एकूण आधार → संविधानानुसार एकूण 8 आधार आहेत, ज्यांचा वापर करून सरकार तुमच्या बोलण्यावर/लिहिण्यावर बंदी घालू शकते.

• 8 वैधानिक आधार खालीलप्रमाणे आहेत:

1. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता (Sovereignty and Integrity of India)

2. राज्याची सुरक्षा (Security of the State)

3. परदेशी राज्यांशी मैत्रीपूर्ण संबंध (Friendly relations with foreign States)

4. सार्वजनिक सुव्यवस्था (Public Order)

5. सभ्यता किंवा नैतिकता (Decency or Morality)

6. न्यायालयाचा अवमान (Contempt of Court)

7. अब्रूनुकसानी (Defamation)

8. गुन्ह्याला चिथावणी देणे (Incitement to an offence)

✍️ चालू घडामोडींशी लिंक (Current Link) → सोशल मीडियावरील द्वेषयुक्त भाषण (Hate Speech) किंवा खोट्या अफवांवर कारवाई करताना सरकार याच कलम 19(2) मधील 'सार्वजनिक सुव्यवस्था' आणि 'सदाचार' या आधारांचा वापर करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Day for Countering Hate Speech

• आंतरराष्ट्रीय द्वेषयुक्त भाषण विरोधी दिन → 18 जून

• पहिली आवृत्ती / सुरुवात → 18 जून 2022

• वर्ष 2026 ची संकल्पना (Theme) → "The Power of Partnerships in Countering Hate Speech".

• भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य → भारतीय संविधान: कलम 19(1)(a)

• अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावरील वाजवी बंधने → भारतीय संविधान: कलम 19(2)

• कलम 19(2) मधील बंधनांचे एकूण आधार → 8 वैधानिक आधार (उदा. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता सार्वजनिक सुव्यवस्था, अब्रूनुकसानी).