The Chapekar Brothers

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - महाराष्ट्रातील क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 22 जून 1897 रोजी पुण्यात प्लेग कमिशनर वॉल्टर चार्ल्स रँडचा वध खालीलपैकी कोणी केला होता ?

1. वासुदेव बळवंत फडके

2. सावरकर बंधू

3. अनंत कान्हेरे

4. चाफेकर बंधू

उत्तर : चाफेकर बंधू

📰 बातमी काय ?

• 22 जून 1897 रोजी पुण्यात चाफेकर बंधूंनी पुण्याचे प्लेग कमिशनर वॉल्टर चार्ल्स रँड याचा वध करून ब्रिटीश राजवटीविरोधात सशस्त्र क्रांतीची धुरा सांभाळली होती.

⛳️ चाफेकर बंधू आणि त्यांची पार्श्वभूमी : 

1) तिघे सख्खे भाऊ - दामोदर हरी चाफेकर (28 वर्षे), बाळकृष्ण हरी चाफेकर (24 वर्षे) आणि वासुदेव हरी चाफेकर (18 वर्षे) हे महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक होते. 

• भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात एकाच कुटुंबातील तीन सख्ख्या भावांना फाशी देण्यात आलेले हे एकमेव आणि ऐतिहासिक उदाहरण आहे.

2) कौटुंबिक व वैचारिक पार्श्वभूमी - हे कुटुंब मूळचे कोकणातील असून नंतर पुण्यातील सदाशिव पेठेत स्थायिक झाले. त्यांचे वडील हरिपंत चाफेकर प्रसिद्ध कीर्तनकार होते.

3) प्रेरणास्थान - चाफेकर बंधूंवर वासुदेव बळवंत फडके यांच्या सशस्त्र क्रांतीचा, पौराणिक कथांचा आणि लोकमान्य टिळकांच्या 'केसरी' वृत्तपत्रातील जहाल विचारांचा मोठा प्रभाव होता.

🎯 प्लेगचे संकट आणि रँडचा वध (22 जून 1897) : 

1) पुण्यात प्लेगची साथ - 

• ऑक्टोबर 1896 मध्ये पुण्यात प्लेगची भीषण साथ पसरली. 

• यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी मुंबई प्रांताचे गव्हर्नर सँडहर्स्ट यांनी वॉल्टर चार्ल्स रँड (W.C. Rand) याची 'पुना प्लेग कमिटी'च्या अध्यक्षपदी नेमणूक केली.

2) ब्रिटीश सैन्याचा अत्याचार -

• रँडने प्लेग नियंत्रणाच्या नावाखाली ब्रिटीश सैनिकांना मोकळे रान दिले. 

• सैनिकांनी बूट घालून घरात प्रवेश करणे, देवघरांचा आणि स्वयंपाकघराचा अनादर करणे आणि महिलांशी असभ्य वर्तन करणे यामुळे पुण्यात संतापाची लाट उसळली.

3) वधाची योजना आणि 'गोंद्या आला रे' कोडवर्ड - 

• राणी व्हिक्टोरियाच्या राज्यरोहणाच्या हिरक महोत्सवाच्या दिवशी (22 जून 1897) रँडचा वध करण्याची योजना आखण्यात आली.

• मुठा नदीच्या पुलाजवळ दबा धरून बसलेल्या चाफेकर बंधूंनी ईशाऱ्यासाठी

'गोंद्या आला रे' या सांकेतिक शब्दाचा (Code Word) वापर केला.

4) घटनाक्रम -

• अंधारामुळे चुकीचा अंदाज आल्याने वासुदेवच्या संकेतानंतर बाळकृष्ण यांनी पहिल्या बग्गीवर गोळी झाडली, ज्यामध्ये लेफ्टनंट आयर्स्ट (Lt. Charles Ayerst) मारला गेला. 

• आपली चूक लक्षात येताच दामोदर यांनी दुसऱ्या बग्गीवर उडी मारून रँडवर गोळ्या झाडल्या.

• गंभीर जखमी रँडचा 3 जुलै 1897 रोजी मृत्यू झाला.

🔥 आत्मबलिदान आणि क्रांतीची मशाल : 

1) द्रविड बंधूंचा विश्वासघात - 

• गणेश द्रविड आणि रामचंद्र द्रविड या फितुरांनी पोलिसांना माहिती दिल्याने चाफेकर बंधूंना अटक झाली.

• बदला म्हणून चाफेकर बंधूंचे सहकारी महादेव रानडे आणि वासुदेव चाफेकर यांनी द्रविड बंधूंचा गोळ्या झाडून वध केला.

2) फाशीची शिक्षा - 

• दामोदर चाफेकर यांना 18 एप्रिल 1898 रोजी फाशी देण्यात आली. 

• त्यानंतर वासुदेव चाफेकर यांना 8 मे 1899 आणि बाळकृष्ण चाफेकर यांना 12 मे 1899 रोजी फाशी देण्यात आली.

3) क्रांतिकारकांना प्रेरणा - 

• चाफेकर बंधूंच्या या बलिदानाने प्रेरित होऊन नाशिकमध्ये तरुण स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी आपल्या अष्टभुजा देवीसमोर देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी प्राणार्पण करण्याची शपथ घेतली होती.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : चाफेकर बंधू

• रँडच्या वधाची तारीख → 22 जून 1897 

• ठिकाण → गणेशखिंड रस्ता, पुणे

• ईशाऱ्याचा सांकेतिक शब्द (Code word) → 'गोंद्या आला रे'

• फाशी दिलेले तीन भाऊ → दामोदर, बाळकृष्ण आणि वासुदेव चाफेकर

Kanchan Devi Committee 

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मे 2026 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने अरावली पर्वतरांगेच्या संरक्षणासाठी नियुक्त केलेल्या समितीच्या अध्यक्षा 'कांचन देवी' या खालीलपैकी कोणत्या केंद्रीय संस्थेच्या पहिल्या महिला महासंचालक (Director General) आहेत ?

1. भारतीय वानिकी संशोधन आणि शिक्षण परिषद (ICFRE)
2. भारतीय वन सर्वेक्षण (FSI)
3. राष्ट्रीय हरित लवाद (NGT)
4. भारतीय संविधान वन्यजीव संस्था (WII)

उत्तर : भारतीय वानिकी संशोधन आणि शिक्षण परिषद (ICFRE)

📰 बातमी काय ?

• पर्यावरण तज्ञ आणि माजी अधिकाऱ्यांनी सर्वोच्च न्यायालयाने नियुक्त केलेल्या 'कांचन देवी समितीच्या' रचनेवर तीव्र आक्षेप घेत तिच्या पुनर्रचनेची (Restructuring) मागणी केली आहे. यामुळे ही समिती पुन्हा एकदा चर्चेत आली आहे.

🧐 कांचन देवी समिती (Kanchan Devi Committee) नेमकी काय आहे ?

1) समितीची स्थापना — सर्वोच्च न्यायालयाने 25 मे 2026 रोजी या तज्ञ समितीची स्थापना केली आहे.

2) समितीला हे नाव का ? — सर्वोच्च न्यायालयाने या समितीचे अध्यक्षपद कांचन देवी (IFS - Kanchan Devi) यांच्याकडे सोपवले आहे. कांचन देवी या 1991 च्या बॅचच्या वरिष्ठ भारतीय वन सेवा अधिकारी आहे. 

3) देशातील पहिल्या महिला — कांचन देवी या 'भारतीय वानिकी संशोधन आणि शिक्षण परिषद' (Indian Council of Forestry Research and Education) च्या महासंचालक (Director General) पदावर पोहोचणाऱ्या देशातील पहिल्या महिला अधिकारी आहेत.

4) समितीचा मुख्य उद्देश — अरावली पर्वतरांगेचे (Aravalli Range) संरक्षण आणि वर्गीकरण या संदर्भातील सर्वोच्च न्यायालयाच्या पूर्वीच्या निवाड्याचे (Judgment) पुनरावलोकन करणे आणि तेथील वन सीमांकन (Forest Demarcation) व शाश्वत भू-वापर व्यवस्थापनासाठी उपाययोजना सुचवणे हा या समितीचा मुख्य हेतू आहे.

🤔 या समितीवर पर्यावरण तज्ञांनी कोणते आक्षेप घेतले आहेत ?

• स्वतंत्र तज्ञांचा अभाव — समितीमध्ये पर्यावरण, पाणी (Hydrology) आणि वन्यजीव संरक्षण क्षेत्रातील स्वतंत्र शास्त्रज्ञांचा समावेश नाही.

• अधिकारीशाहीचा वरचष्मा — विज्ञान आणि पर्यावरण क्षेत्रातील तज्ञांऐवजी केवळ सरकारी आणि निवृत्त अधिकाऱ्यांचा (Bureaucrats) भरणा या समितीत जास्त आहे.

• हितसंबंधांचा संघर्ष — ज्या प्रशासकीय चौकटीने (सरकारी व्यवस्थेने) पूर्वी अरावलीच्या सीमा ठरवल्या होत्या, त्याच व्यवस्थेतील अधिकारी या समितीत असल्याने निष्पक्ष निर्णय होईल का, अशी शंका घेतली जात आहे.

• अपूर्ण वन ओळख — प्रसिद्ध 'गोदावर्मन खटल्याच्या' (Godavarman Framework) नियमांनुसार जोपर्यंत अरावली क्षेत्रातील जंगलांची अचूक ओळख आणि सीमांकन पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत संरक्षणाचा पुनर्विचार करणे घाईचे ठरेल, असा तज्ञांचा युक्तिवाद आहे.

📚 राज्यशास्त्र संकल्पना : 

🤔 निवाड्याचे पुनरावलोकन म्हणजे काय ? (Review of Judgment)

• अर्थ — जेव्हा सर्वोच्च न्यायालय आपल्याच एखाद्या जुन्या अंतिम निर्णयामध्ये किंवा आदेशामध्ये काही तांत्रिक चूक किंवा कायदेशीर त्रुटी राहिली आहे का, हे तपासण्यासाठी पुन्हा विचार करते, त्याला 'निवाड्याचे पुनरावलोकन' म्हणतात.

• समितीचा संदर्भ — कांचन देवी समिती ही सर्वोच्च न्यायालयाने स्वतःच्याच पूर्वीच्या अरावली संदर्भातील निवाड्याचा (Judgment) पुनर्विचार करण्यासाठी आणि त्यातील वस्तुस्थिती तपासण्यासाठी स्थापन केली आहे. हा न्यायालयाचा स्वतःच्याच निर्णयाची दुरुस्ती करण्याचा अंतर्गत अधिकार आहे.

• अनुच्छेद 137 — भारतीय संविधानाचे अनुच्छेद 137 (Article 137) सर्वोच्च न्यायालयाला स्वतःच्याच पूर्व निवाड्यांचे पुनरावलोकन करण्याचा अधिकार देते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Kanchan Devi Committee

• समितीचे नाव → कांचन देवी समिती 

• कोणाद्वारे नियुक्त? → सर्वोच्च न्यायालय

• स्थापना दिनांक → 25 मे 2026

• कांचन देवी समितीचे कार्य → अरावली पर्वतरांगेच्या पूर्व निवाड्याचे पुनरावलोकन करणे.

• अनुच्छेद 137 → सर्वोच्च न्यायालयाला स्वतःच्याच पूर्व निवाड्यांचे पुनरावलोकन करण्याचा अधिकार

High Energy Medical Cyclotron Project (HEMCP) in Maharashtra

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने वर्ष 2026 मध्ये 300 कोटी रुपयांच्या मंजुरीसह 'उच्च ऊर्जा वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन प्रकल्प' (HEMCP) खालीलपैकी कोणत्या शहरात उभारण्यास मान्यता दिली आहे ?

1. पुणे

2. नागपूर

3. छत्रपती संभाजीनगर

4. मुंबई

उत्तर : नागपूर

📰 बातमी काय ? 

• महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने नागपूर येथे 300 कोटी रुपयांच्या निधी वाटपासह 'उच्च ऊर्जा वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन प्रकल्पाच्या' (High Energy Medical Cyclotron Project - HEMCP) स्थापनेला मंजुरी दिली आहे.

🧐 वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन (Medical Cyclotron) म्हणजे नक्की काय ?

• वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन हा एक प्रकारचा विशिष्ट 'कण त्वरक' (Particle Accelerator) म्हणजेच अशी मशीन आहे, जी आरोग्य सेवेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'रेडिओआयसोटोप्स' (Radioisotopes - रेडिओधर्मी समस्थानिके) ची निर्मिती करते.

⚛️ कार्यपद्धती — 

• ही यंत्रणा विद्युत आणि चुंबकीय क्षेत्रांचा (Electric and Magnetic Fields) वापर करून प्रोटॅानसारख्या (Protons) प्रभारित कणांना अतिशय उच्च गती देते. 

• हे हाय-स्पीड कण नंतर एका विशिष्ट लक्ष्यावर (Target Material) आदळतात, ज्यामुळे न्यूक्लियर रिॲक्शन (Nuclear Reaction) घडून येते आणि रेडिओआयसोटोप्स (रेडिओधर्मी समस्थानिके) तयार होतात.

🤔 या सायक्लोट्रॉन प्रकल्पाचे आरोग्य क्षेत्रात काय महत्त्व आहे ?

1) कर्करोग (Cancer) निदान व उपचार — या सायक्लोट्रॉनद्वारे तयार होणारे रेडिओआयसोटोप्स प्रामुख्याने कॅन्सरच्या निदानासाठी आणि उपचारासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

2) प्रगत इमेजिंग (Advanced Imaging) — याद्वारे उत्पादित रेडिओधर्मी पदार्थ हे PET (Positron Emission Tomography) स्कॅन आणि PET-CT इमेजिंग मध्ये वापरले जातात, ज्यामुळे शरीरातील ट्यूमर किंवा अंतर्गत आजारांची अचूक माहिती मिळते.

3) टार्गेटेड थेरपी (Targeted Therapy) — या कणांचा वापर करून कर्करोगाच्या पेशींवर थेट मारा करणाऱ्या 'टार्गेटेड रेडिओन्यूक्लाइड थेरपी' (Targeted Radionuclide Therapies) राबवल्या जातात.

🧐 प्रमुख रेडिओआयसोटोप्स (रेडिओधर्मी समस्थानिके) कोणते ?

• वैद्यकीय क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाणारे फ्लोरिन-18 (F-18), गॅलियम-68 (Ga-68) आणि ल्युटेशियम-177 (Lu-177) हे काही प्रमुख वैद्यकीय रेडिओआयसोटोप्स आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : HEMCP नागपूर

• प्रकल्पाचे नाव → उच्च ऊर्जा वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन प्रकल्प (HEMCP)

• मंजूर ठिकाण → नागपूर

• निधी वाटप → 300 कोटी रुपये

• सायक्लोट्रॉनचे स्वरूप → कण त्वरक (Particle Accelerator)

• मुख्य उपयोग → PET स्कॅन, कॅन्सर निदान व उपचार थेरपी

• वैद्यकीय रेडिओआयसोटोप्स उदाहरणे → Fluorine-18 (F-18), Gallium-68 (Ga-68), Lutetium-177 (Lu-177)

Telegram Ban Under Section 69A of the IT Act 2000

📚 Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कायदेशीर कारवाईमुळे चर्चेत राहिलेल्या 'टेलिग्राम' (Telegram) या प्रसिद्ध सोशल मीडिया मेसेजिंग ॲपचे सध्याचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) खालीलपैकी कोण आहेत ?

1. मार्क झुकरबर्ग (Mark Zuckerberg)

2. सुंदर पिचाई (Sundar Pichai)

3. सत्य नडेला (Satya Nadella)

4. पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov)

उत्तर : पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov)

📰 बातमी काय ? 

• केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने (MeitY) माहिती तंत्रज्ञान कायदा, 2000 च्या कलम 69A (Section 69A) चा वापर करून भारतात 'टेलिग्राम' (Telegram) ॲपवर तात्पुरती बंदी घातली आहे. 

• राष्ट्रीय परीक्षा संस्थेच्या (NTA) शिफारशीनुसार ही कारवाई करण्यात आली आहे, कारण गुन्हेगारी नेटवर्कने NEET UG 2026 च्या पुनर्रचना परीक्षेतील उमेदवारांची फसवणूक करण्यासाठी या ॲपच्या मेसेज-एडिटिंग वैशिष्ट्याचा गैरवापर केला होता.

🧐 माहिती तंत्रज्ञान कायद्याचे कलम 69A (Section 69A) काय आहे ?

• केंद्र सरकारचा अधिकार — या कलमांतर्गत केंद्र सरकार किंवा त्यांनी विशेषरित्या प्राधिकृत केलेला अधिकारी कोणत्याही सरकारी एजन्सीला अथवा मध्यस्थाला (Intermediary - उदा. इंटरनेट सेवा पुरवठादार किंवा टेलिकॉम ऑपरेटर्स) डिजिटल माहितीवरील सार्वजनिक प्रवेश ब्लॉक करण्याचे आदेश देऊ शकतो.

🏛️ बंदी घालण्याचे कायदेशीर आधार —

हे कलम केवळ खालील विशिष्ट आणि मर्यादित कारणांसाठीच लागू केले जाऊ शकते:

1. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता

2. देशाचे संरक्षण आणि सुरक्षा

3. परदेशी राज्यांशी मैत्रीपूर्ण संबंध

4. सार्वजनिक सुव्यवस्था (Public Order)

5. दखलपात्र गुन्ह्यांना चिथावणी देण्यापासून रोखणे.

🏛️⚖️ सर्वोच्च न्यायालयाचा ऐतिहासिक निर्णय — 

• 'श्रेया सिंघल विरुद्ध भारत सरकार' (Shreya Singhal v. Union of India - 2015) या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने कलम 69A ची घटनात्मक वैधता कायम ठेवली. 

न्यायालयाने याचे वर्णन 'अनेक सुरक्षा उपायांसह (Safeguards) तयार केलेली एक अचूक तरतूद' असे केले होते.

✍️ या आधीचा संदर्भ — 

• जून 2020 मध्ये टिकटॉक (TikTok), युसी ब्राउझर (UC Browser) आणि शेअरीट (ShareIt) यांसारख्या 59 चिनी ॲप्सवर बंदी घालण्यासाठी याच कलम 69A चा वापर करण्यात आला होता.

🤔 टेलिग्राम (Telegram) ॲप बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• ॲपचे स्वरूप — टेलिग्राम हे एक क्लाउड-आधारित, इन्स्टंट मेसेजिंग, व्हॉईस ओव्हर आयपी (VoIP) आणि एंड-टू-एंड एन्क्रिप्टेड सेवा देणारे जागतिक सोशल मीडिया ॲप आहे.

• स्थापना वर्ष — या ॲपची सुरुवात 2013 मध्ये झाली.

• संस्थापक आणि सीईओ (CEO) — निकोलाई दुरोव्ह (Nikolai Durov) आणि पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov) या रशियन बंधूंनी हे ॲप विकसित केले आहे. पावेल दुरोव्ह हे सध्या टेलिग्रामचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) आहेत.

• मुख्यालय (Headquarters) — टेलिग्रामचे अधिकृत मुख्यालय दुबई, संयुक्त अरब अमिराती (Dubai, UAE) येथे आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : IT Act & Telegram 

• बातमी → भारतात 'टेलिग्राम' ॲपवर तात्पुरती बंदी

• कारवाई करणारे मंत्रालय → इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY)

• वापरलेले कायदेशीर कलम → माहिती तंत्रज्ञान कायदा (IT Act) 2000 चे कलम 69A

• श्रेया सिंघल खटला (2015) → सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे कलम 69A च्या वैधतेवर शिक्कामोर्तब

• टेलिग्रामचे सीईओ (CEO) → पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov)

• टेलिग्रामचे मुख्यालय → दुबई, संयुक्त अरब अमिराती (Dubai, UAE)

PRESIDENT OF INDIA GRACES INTERNATIONAL SICKLE CELL DAY COMMEMORATION AT OMKARESHWAR, MADHYA PRADESH

International Sickle Cell Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सिकलसेल (Sickle Cell) या अनुवांशिक आजारामध्ये रुग्णाच्या शरीरातील कोणत्या पेशींच्या मूळ आकारात बदल होऊन त्या विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या बनतात ?

1. लाल रक्तपेशी
2. पांढऱ्या रक्तपेशी
3. रक्तपट्टीका
4. प्लाझ्मा पेशी 

उत्तर : लाल रक्तपेशी 

📰 बातमी काय ?

• 'आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिना'निमित्त (International Sickle Cell Day 2026), राष्ट्रपतींनी 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' (NSCEM) अंतर्गत वर्ष 2047 पूर्वी भारतातून सिकलसेल पूर्णपणे नष्ट करण्याच्या ध्येयाचा पुनरुच्चार केला आहे.

🧐 आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन (International Sickle Cell Day) केव्हा असतो आहे ?

• सिकलसेल आजाराबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि लवकर निदान, उपचार व प्रतिबंधाला चालना देण्यासाठी दरवर्षी 19 जून रोजी हा दिवस साजरा केला जातो.

• मान्यता — संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 22 डिसेंबर 2008 रोजी एका ठरावाद्वारे या आजाराला एक प्रमुख जागतिक सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून मान्यता दिली.

🧐 2026 साठी आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• यंदाच्या वर्षाची मुख्य थीम "क्लोजिंग द सर्व्हायव्हल गॅप: इक्विटी इन सिकलसेल डिसीज" (Closing the Survival Gap: Equity in Sickle Cell Disease) अशी आहे.

• या थीमचा मुख्य उद्देश जगभरातील सिकलसेल रुग्णांना मिळणाऱ्या आरोग्य सेवांमधील तफावत आणि असमानता दूर करणे हा आहे.

• प्रत्येकाला वेळेवर निदान आणि दर्जेदार उपचार मिळावेत यावर यात भर दिला गेला आहे.

📚📚 विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संदर्भ - 

🤔 सिकलसेल विकार (Sickle Cell Disorder) नक्की काय असतो ? 

1) विकाराचे स्वरूप — सिकलसेल हा एक वारसाहक्काने मिळणारा (Inherited) हिमोग्लोबिनचा विकार आहे. हा जनुकीय उत्परिवर्तनामुळे (Genetic Mutation) होतो.

2) हिमोग्लोबिनमधील मूळ बदल — निरोगी व्यक्तीमध्ये सामान्य हिमोग्लोबिन (HbA) असते, तर सिकलसेल रुग्णामध्ये उत्परिवर्तनामुळे हिमोग्लोबिन एस (HbS) तयार होते.

• हे हिमोग्लोबिन एस ऑक्सिजनची पातळी कमी झाल्यावर शरीरात एकत्र जमते आणि पेशींचा आकार बदलून टाकते.

3) विळ्यासारखा आकार — या बदलामुळे आपल्या शरीरातील नेहमीच्या गोल लाल रक्तपेशी (Red Blood Cells) गोल न राहता विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या (Sickle or Crescent-shaped) होतात.

 4) अनुवांशिक प्रकार (Type of Disease) — 

• हा एक 'ऑटोसोमल रिसेसिव्ह' (Autosomal Recessive) विकार आहे. 

• याचा अर्थ असा की, मुलामध्ये हा आजार दिसण्यासाठी त्याला आई आणि वडील या दोघांकडूनही दोष असलेले जनुक (Gene) मिळणे आवश्यक असते. जर फक्त एका पालकाकडून हे जनुक मिळाले, तर तो व्यक्ती फक्त 'वाहक' (Carrier) बनतो, त्याला आजार होत नाही.

🧐 सिकलसेल ॲनिमिया या आजाराचा रुग्णाच्या शरीरावर आणि आरोग्यावर काय परिणाम होतो ?

• रक्ताभिसरणात अडथळा — या बदललेल्या लाल रक्तपेशी कडक आणि चिकट बनतात, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांमधून त्यांचा प्रवाह सुरळीत होत नाही आणि रक्ताभिसरण (Circulation) खंडित होते.

• ऑक्सिजनचा तुटवडा — रक्त गोठल्यामुळे शरीराच्या महत्त्वाच्या अवयवांना होणारा ऑक्सिजनचा पुरवठा विस्कळीत होतो.

• आरोग्यावरील दुष्परिणाम — यामुळे रुग्णाला तीव्र ॲनिमिया (रक्ताल्पता) होतो, शरीराचे अवयव निकामी होतात, वारंवार असह्य वेदना (Pain Episodes) होतात आणि रुग्णाचे आयुर्मान कमी होते.

🔹 भारताचे राष्ट्रीय प्रयत्न : 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' 

 1) मिशनची पार्श्वभूमी — सिकलसेल आजाराचे मोठे ओझे, विशेषतः आदिवासी लोकसंख्येमधील याचे गंभीर प्रमाण लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने 2023 मध्ये हे मिशन सुरू केले.

2) निर्मूलनाचे उद्दिष्ट — भारताला वर्ष 2047 पर्यंत सिकलसेल मुक्त करण्याचे ध्येय आहे.

3)अंमलबजावणी व लक्ष्य — हे मिशन 'राष्ट्रीय आरोग्य मिशन' (NHM) अंतर्गत भारतातील 17 हाय-फोकस राज्यांमध्ये राबवले जात आहे. या अंतर्गत 3 वर्षांत (2023-26) 0 ते 40 वयोगटातील अंदाजे 7 कोटी लोकांची तपासणी (Screening) करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले होते.

4) संयुक्त मंत्रालय — हे मिशन केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय आणि केंद्रीय आदिवासी व्यवहार मंत्रालय यांच्याद्वारे संयुक्तपणे राबवले जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Sickle Cell Day

• आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन → 19 जून

• आजाराचा प्रकार → ऑटोसोमल रिसेसिव्ह (आई-वडील दोन्हींकडून जनुक आवश्यक)

• तयार होणारे सदोष हिमोग्लोबिन → हिमोग्लोबिन एस (HbS)

• भारताचे प्रयत्न → 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' 

• सिकलसेल निर्मूलनाचे लक्ष्य वर्ष → 2047

• अंमलबजावणी मंत्रालय → आरोग्य मंत्रालय + आदिवासी व्यवहार मंत्रालय

Mumbai International Film Festival (MIFF) 2026

📚 Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) वर्ष 2026 मध्ये मुंबई येथे आयोजित करण्यात आलेल्या 19 व्या 'मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवाचे' (MIFF) आयोजन खालीलपैकी कोणत्या संस्थेद्वारे करण्यात आले आहे ?

1. राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC)
2. चित्रपट आणि दूरदर्शन संस्था (FTII)
3. राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालय (NFAI)
4. केंद्रीय चित्रपट प्रमाणन मंडळ (CBFC)

उत्तर : राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC)

📰 बातमी काय ?

• भारतातील लघुपट, माहितीपट आणि ॲनिमेशन चित्रपटांसाठीचा अत्यंत मानाचा समजला जाणारा 19 वा मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव (MIFF) नुकताच मुंबई येथे सुरू झाला आहे.

🧐 मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव (MIFF) नक्की काय आहे ?

• अभिमानास्पद वारसा — हा चित्रपट महोत्सव अ-कथानक (Non-Feature Films) चित्रपटांसाठीचा दक्षिण आशियातील सर्वात जुना आणि मोठा चित्रपट महोत्सव आहे.

• आयोजक संस्था — हा महोत्सव केंद्रीय माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाच्या (Ministry of Information and Broadcasting) अखत्यारीत असणाऱ्या राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC) द्वारे आयोजित केला जातो.

🤔 यावर्षीच्या 19व्या महोत्सवाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे ?

• AI-जनरेटेड चित्रपट — डिजिटल आणि सिनेमाच्या बदलत्या तंत्रज्ञानाचा विचार करून, यंदाच्या महोत्सवात पारंपरिक डॉक्युमेंट्री, लघुपट (Short Fiction) आणि ॲनिमेशन सोबतच 'AI-जनरेटेड चित्रपट' (AI-Generated Films) या नवीन प्रकारावर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.

• मुख्य उद्देश — जगभरातील चित्रपट निर्मात्यांना सामाजिक दृष्ट्या प्रासंगिक, नाविन्यपूर्ण आणि प्रायोगिक चित्रपट प्रदर्शित करण्यासाठी एक जागतिक व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्याला चालना देणे हा आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mumbai International Film Festival (MIFF) 2026

• महोत्वाची आवृत्ती → 19 वी आवृत्ती (19th Edition)

• आयोजनाचे ठिकाण → मुंबई (Mumbai)

• आयोजक संस्था → राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC)

• संबंधित मंत्रालय → केंद्रीय माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (Ministry of Information and Broadcasting)

• महोत्सवाचे कार्यक्षेत्र → माहितीपट, लघुपट, ॲनिमेशन आणि AI-जनरेटेड चित्रपट

• विशेष मान → दक्षिण आशियातील अ-कथानक चित्रपटांसाठीचा सर्वात जुना आणि मोठा महोत्सव

India-China Explore Joint UNESCO Nomination for Xuanzang’s Records

📚 Subject : GS - प्राचीन इतिहास 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारत आणि चीन या दोन्ही देशांमध्ये 'युनेस्को' (UNESCO) जागतिक वारसा नामांकनासाठी संयुक्तपणे चर्चा सुरू असलेल्या "द ग्रेट टँग रेकॉर्ड्स ऑन द वेस्टर्न रीजन्स" या ऐतिहासिक ग्रंथाचे लेखक कोण आहेत ?

1. फाहियान (Fahien)

2. मेगॅस्थनीज (Megasthenes)

3. ह्युएन श्‍वांग (Xuanzang)

4. इत्सिंग (I-Tsing)

उत्तर : ह्युएन श्‍वांग (Xuanzang)

📰 बातमी काय ?

• भारत आणि चीन या दोन्ही देशांमध्ये 7व्या शतकातील एका ऐतिहासिक ग्रंथाला 'युनेस्को' (UNESCO) जागतिक वारसा नामांकनासाठी संयुक्तपणे सादर करण्याबाबत चर्चा सुरू आहे.

⛳️ मुख्य ठळक मुद्दे (Key Highlights) : 

• संयुक्त प्रस्ताव — या प्रस्तावाचे नेतृत्व चीन करत असून भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाद्वारे (MEA) याला पाठिंबा देण्याबाबत विचार सुरू आहे.

• चर्चेची पार्श्वभूमी — भारताच्या अध्यक्षतेखाली वाराणसी येथे पार पडलेल्या 'दुसऱ्या ब्रिक्स (BRICS) संस्कृती कार्यगटाच्या बैठकीत' या संयुक्त नामांकनाची कल्पना समोर आली.

• उद्देश — युनेस्कोच्या नियमांनुसार प्रत्येक देशाला एका वर्षात मर्यादित प्रस्ताव पाठवता येतात. संयुक्त नामांकनामुळे दोन्ही देशांना आपला सामायिक वारसा सुरक्षित करण्याची आणि नाव नोंदवण्याची संधी वाढते.

🧐 "द ग्रेट टँग रेकॉर्ड्स ऑन द वेस्टर्न रीजन्स" काय आहे ?

• मूळ ग्रंथ — हा ग्रंथ म्हणजे प्रसिद्ध चिनी बौद्ध भिक्खू ह्युएन श्‍वांग (Xuanzang) याने लिहिलेले जगप्रसिद्ध प्रवासवर्णन 'सि-यु-की' (Si-yu-ki) आहे.

🤔 हा ग्रंथ इतिहास अभ्यासासाठी इतका महत्त्वाचा का आहे ?

• पूर्व-मध्ययुगीन भारताचा आरसा — हा ग्रंथ 7व्या शतकातील भारताची राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती समजून घेण्यासाठी सर्वात विश्वासार्ह आणि मुख्य ऐतिहासिक स्त्रोत मानला जातो.

• हर्षवर्धन काळ — ह्युएन श्‍वांगने सम्राट हर्षवर्धन यांच्या कारकिर्दीत भारताला भेट दिली होती.

— ह्युएन श्‍वांग यांनी हर्षवर्धनाचे प्रशासन आणि धार्मिक परिषदांचे तपशीलवार वर्णन यात केले आहे.

• नालंदा विद्यापीठ — ह्युएन श्‍वांगने बिहारमधील प्रसिद्ध नालंदा विद्यापीठात सुमारे 5 वर्षे राहून बौद्ध धर्माचा अभ्यास केला, ज्याची सविस्तर माहिती या ग्रंथात मिळते.

• सांस्कृतिक दुवा — या ग्रंथाने चीन आणि मध्य आशियामध्ये महायान बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्यात आणि भारत-चीन सांस्कृतिक संबंध दृढ करण्यात मोठी भूमिका बजावली.

🔹 युनेस्को संरचनेअंतर्गत भारताचे इतर संयुक्त प्रस्ताव कोणते ?

• पंचतंत्र — भारत आणि इराण या देशांचा संयुक्त प्रस्ताव.

• सत्याग्रह तत्त्वज्ञान — भारत आणि दक्षिण आफ्रिका या देशांचा संयुक्त प्रस्ताव.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : UNESCO Joint Nomination 2026

• ग्रंथाचे मूळ नाव → द ग्रेट टँग रेकॉर्ड्स ऑन द वेस्टर्न रीजन्स (सि-यु-की)

• लेखक व काळ → ह्युएन श्‍वांग (7वे शतक, सम्राट हर्षवर्धन काळ)

• प्रस्तावित देश → भारत आणि चीन (दुसरी BRICS संस्कृती बैठक, वाराणसी)

• ह्युएन श्‍वांगचे अभ्यासाचे मुख्य केंद्र → नालंदा विद्यापीठ

• भारताचे इतर संयुक्त प्रस्ताव → 1) पंचतंत्र (इराण सोबत ) 2) सत्याग्रह तत्त्वज्ञान (दक्षिण आफ्रिका सोबत)

Death Anniversary of Rani Lakshmibai

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - 1857 चा उठाव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राणी लक्ष्मीबाईंचे मूळ नाव काय होते ?

1. मणिकर्णिका
2. राणूबाई
3. अहिल्याबाई
4. सखुबाई

उत्तर : मणिकर्णिका (Manikarnika)

⛳️ राणी लक्ष्मीबाई यांबद्दल परीक्षेसाठी महत्त्वाची माहिती : 

• राणी लक्ष्मीबाई या भारताच्या इतिहासातील सर्वात शूर महिलांपैकी एक मानल्या जातात.

• 1857 च्या क्रांतीत त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध झाशीचे नेतृत्व केले आणि शेवटपर्यंत लढल्या.

• केवळ 29 वर्षांच्या वयात त्यांचे बलिदान झाले, पण त्यांच्या धाडसाने संपूर्ण देशाला प्रेरणा दिली.

✍️ जन्म आणि शिक्षण : 

• जन्म : राणी लक्ष्मीबाईंचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1828 रोजी वाराणसी येथे झाला.

• त्यांचे बालपणीचे नाव मणिकर्णिका तांबे (मनु) होते.

• वडील मोरोपंत तांबे पेशव्यांच्या दरबारात काम करत असल्यामुळे त्यांना लहानपणापासून राजदरबाराचे वातावरण मिळाले.

• आईचे निधन लहान वयात झाल्यामुळे मनुचे संगोपन त्यांच्या वडिलांनीच केले.

• लहानपणापासूनच मनु धाडसी आणि खेळकर स्वभावाची होती.

• त्यांनी घोडेस्वारी, तलवारबाजी आणि शस्त्रविद्या यांचे कठोर प्रशिक्षण घेतले.

• नाना साहेब आणि तात्या टोपे या क्रांतिकारकांसोबत लहान मनु वाढली.

⛳️ विवाह आणि राजकीय जीवन : 

• 1842 मध्ये त्यांचा विवाह झाशीचे राजा गंगाधरराव नेवाळकर यांच्याशी झाला आणि त्यांना “लक्ष्मीबाई” हे नाव मिळाले.

• 1851 मध्ये त्यांना एक मुलगा झाला पण तो काही महिन्यांतच मरण पावला.

• राजाने दामोदर राव यांना दत्तक घेतले, पण डलहौजीच्या खालसा धोरणा नुसार ब्रिटिशांनी या दत्तकपणाला मान्यता दिली नाही.

• त्यामुळे झाशी राज्य हक्काने ब्रिटिशांनी ताब्यात घेतले.

• "मैं अपनी झाँसी नहीं दूंगी!" म्हणत राणीने ब्रिटिशां विरूद्ध बंड पुकारले.

⚔️ 1857 चा उठाव :

• 1857 च्या उठावात झाशीमध्येही मोठी बंडाळी झाली आणि राणी पुढाकार घेऊन राज्याचे रक्षण करू लागल्या.

• त्यांनी स्वतःची सेना तयार केली, ज्यामध्ये महिलांचीही एक विशेष तुकडी होती.

• मार्च 1858 मध्ये जनरल ह्यूग रोज (General Hugh Rose) याने झाशीवर हल्ला केला, पण राणीने जबरदस्त प्रतिकार केला.

• राणी घोड्यावर बसून, तलवारीने लढत, दामोदर रावांना पाठीवर बांधून युद्धात उतरल्या — अशी दृश्ये त्यांच्या शौर्याचे उदाहरण आहेत.

• झाशी पडल्यावर त्या कालपी आणि नंतर ग्वालियरला गेल्या, जिथे त्यांनी पुन्हा सैन्य उभारले.

निधन : 

• 18 जून 1858 रोजी ग्वालियरच्या युद्धात राणी लक्ष्मीबाई शत्रूशी लढता-लढता वीरगतीला प्राप्त झाल्या.

📜 इतिहास संकल्पना - 

🤔 ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ म्हणजे काय ?

🤔 What was the Doctrine of Lapse ?

• लॉर्ड डलहौसीचे खालसा धोरण याला ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ किंवा ‘व्यपगत सिद्धांतʼ असेही म्हणतात. 

• ‘ डॉक्ट्रिन ऑफ लॅप्स ’ हे एक धोरण होते, ज्या अंतर्गत जर राजाचा नैसर्गिक वारस नसेल तर त्याचे राज्य ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीमध्ये विलीन केले जात असे. 

• या धोरणाचे उद्दिष्ट ब्रिटिश साम्राज्याचा विस्तार करणे हा होता. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राणी लक्ष्मीबाई 

• राणी लक्ष्मीबाईंचे मूळ नाव → मणिकर्णिका तांबे (मनु)

• जन्म → 19 नोव्हेंबर 1828 (वाराणसी)

• राणी लक्ष्मीबाईंच्या पतीचे नाव → राजा गंगाधरराव नेवाळकर (विवाह वर्ष: 1842)

• दत्तक पुत्राचे नाव → दामोदर राव

• झाशी खालसा करणारे ब्रिटिश धोरण → लॉर्ड डलहौजीचे 'दत्तक वारसा नामंजूर धोरण' (Doctrine of Lapse).

• झाशीवर हल्ला करणारा मुख्य ब्रिटिश अधिकारी → जनरल ह्यूज रोज

• राणी लक्ष्मीबाईंचे वीरमरण → 18 जून 1858, ग्वाल्हेरचे युद्ध.