The Smart Seed Coating Technology

📚 Subject : GS - भूगोल - कृषी, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बियाण्यांच्या शाश्वत संरक्षणासाठी 'स्मार्ट सीड कोटिंग’ हे नवीन तंत्रज्ञान विकसित करणारी 'भारतीय तेलबिया संशोधन संस्था' (ICAR-IIOR) खालीलपैकी कोणत्या शहरात स्थित आहे ?

1. पुणे

2. नागपूर

3. हैदराबाद

4. बेंगळुरू

उत्तर : हैदराबाद

📰 बातमी काय ? 

• 'भारतीय तेलबिया संशोधन संस्थेने' (ICAR-IIOR) पिकांची उगवण क्षमता सुधारण्यासाठी आणि हवामान बदलाच्या धोक्यांपासून पिकांचे संरक्षण करण्यासाठी एक नाविन्यपूर्ण आणि पेटंटप्राप्त 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' विकसित केले आहे.

🧐 हे 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' नेमके काय आहे ?

• हे भारतात पेटंट मिळालेले, पूर्णपणे जैविक पद्धतीने विघटन होणारे (Biodegradable) एक प्रगत बीज संवर्धन प्लॅटफॉर्म आहे. 

• हे पारंपारिक एकतर्फी बीजप्रक्रियेऐवजी बियाण्याला बहुउद्देशीय सुरक्षा कवच प्रदान करते.

🤔 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' कोणी विकसित केले ? —

• हे तंत्रज्ञान हैदराबाद येथिल 'आयसीएआर-भारतीय तेलबिया संशोधन संस्थेने' (ICAR-IIOR) विकसित आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रमाणित केले आहे.

🧐 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' मुख्य उद्देश कोणता ? 

• हवामान-अनुकूल शेतीला (Climate-Resilient Agriculture) बळ देणे, 

• पावसावर अवलंबून असलेल्या कोरडवाहू शेतीतील जोखीम कमी करणे आणि 

• पिकांची एकूण उत्पादकता वाढवणे - हा या तंत्रज्ञानाचा हेतू आहे.

🤔 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' कसे काम करते ? 

1) थरांचे आवरण (Layered Encapsulation) — मूळ बियाण्यावर पर्यावरणपूरक आणि विघटनशील 'बायोपॉलिमर'चा (Biopolymer) एक विशेष थर चढवला जातो.

2) एकात्मिक पुरवठा (Input Integration) — या थरामध्ये फायदेशीर सूक्ष्मजीव (Microorganisms), मुख्य अन्नद्रव्ये, सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि पीक संरक्षण देणारी संयुगे एकत्र पॅक केली जातात.

3) कार्यक्षमतेची सुरुवात (Microenvironment Activation) — बियाणे पेरल्यानंतर, जमिनीत असणाऱ्या ओलाव्याशी संपर्क येताच हे कोटिंग सक्रिय होते आणि बियाण्याभोवती एक सुरक्षित वातावरण तयार करते.

4) अचूक पुरवठा (Targeted Release) — बियाणे रुजताना त्यातील पोषक घटक आणि जिवाणू थेट मुळांच्या भागात (Root Zone) सोडले जातात. यामुळे मुळांचा विकास वेगाने होतो आणि पिकाला सुरुवातीलाच आवश्यक पोषण मिळते.

🔹 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञानाची' मुख्य वैशिष्ट्ये आणि फायदे काय आहेत ?

1) पूर्णपणे शाश्वत — यात वापरलेले पॉलिमर जमिनीत नैसर्गिकरित्या विरघळून जाते. यामुळे जमिनीचा पोत बिघडत नाही किंवा कोणतेही रासायनिक प्रदूषण होत नाही.

2) सर्वसमावेशक उपाय — पारंपारिक बीजप्रक्रियेसारखे हे फक्त कीड नियंत्रणापुरते मर्यादित नाही; तर हे एकाच वेळी संरक्षण, पोषण आणि जैविक आधार (All-in-One) देते.

3) विविध पिकांसाठी योग्य — हे कोटिंग तृणधान्ये, कडधान्ये, गळिताची धान्ये (ऑईलसीड्स), कापूस, भाजीपाला आणि मसाल्याच्या पिकांच्या गरजेनुसार या कोटिंग मध्ये बदल केले जाऊ शकतात (म्हणजे कस्टमाइझ करू शकतात) 

4) उत्पादकतेत मोठी वाढ — देशभरात मका, हरभरा, कापूस, मोहरी आणि तूर या पिकांवर झालेल्या चाचण्यांमध्ये, या तंत्रज्ञानामुळे उत्पादनात 12% ते 37% पर्यंत स्पष्ट वाढ दिसून आली आहे.

📚 संदर्भ : कृषी सिलॅबस : 

• ICAR-IIOR ची पार्श्वभूमी → 'Indian Institute of Oilseeds Research' ही संस्था हैदराबाद (तेलंगणा) येथे असून ती भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या (ICAR) अंतर्गत काम करते.

भारतातील तेलबिया पिकांच्या संशोधनातील ही सर्वोच्च संस्था आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• तंत्रज्ञानाचा मुख्य प्रकार → जैविक पद्धतीने विघटन होणारे (Biodegradable) बायोपॉलिमर आधारित स्मार्ट सीड कोटिंग

• विकसित करणारी संस्था → ICAR-भारतीय तेलबिया संशोधन संस्था (ICAR-IIOR), हैदराबाद

• पिकांची उत्पादकता वाढ → विविध पिकांच्या चाचण्यांमध्ये 12% ते 37% पर्यंत उत्पादनात वाढ नोंदवली

• तंत्रज्ञानाचा मुख्य फायदा → बियाण्याला पेरणीच्या सुरुवातीच्या काळातच मुळांच्या क्षेत्रात • • अचूक पोषण आणि कीड संरक्षण पुरवणे

RBI Allows Banks to Offer Higher Interest Rates to NRIs/PIOs

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) अनिवासी भारतीयांसाठीच्या FCNR(B) आणि NRE या परकीय चलन ठेवींवरील व्याजदराचे निर्बंध तात्पुरते उठवण्यामागील मुख्य आर्थिक हेतू काय आहे ?

1. देशांतर्गत बाजारातील महागाईचा दर तातडीने कमी करणे.

2. कमर्शियल बँकांचे बुडीत कर्जाचे (NPA) प्रमाण नियंत्रित करणे.

3. केंद्र सरकारची वित्तीय तूट शून्यावर आणणे.

4. परकीय चलन साठा वाढवून घसरणाऱ्या रुपयाला आधार देणे.

उत्तर : परकीय चलन साठा वाढवून घसरणाऱ्या रुपयाला आधार देणे.

📰 बातमी काय ? 

• भारतातील परकीय चलन साठा (Forex Reserves) वाढवण्यासाठी आणि रुपयाच्या घसरणीला आळा घालण्यासाठी, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) अनिवासी भारतीयांच्या (NRI) काही विशिष्ट मुदत ठेवींवरील व्याजाची उच्च मर्यादा 30 सप्टेंबर 2026 पर्यंत तात्पुरती काढून घेण्याचा निर्णय घेतला आहे.

🧐 रिझर्व्ह बँकेने (RBI) नक्की कोणता निर्णय घेतला आहे ?

1) FCNR(B) ठेवींवरील सूट — 3 ते 5 वर्षांच्या मुदतीच्या नवीन 'फॉरेन करन्सी नॉन-रेसिडंट - बँक' [FCNR(B)] ठेवींवरील व्याजदराची कमाल मर्यादा (Ceiling) तात्पुरती शिथिल करण्यात आली आहे.

2) NRE ठेवींवरील सूट — 3 वर्षे आणि त्याहून अधिक मुदतीच्या 'नॉन-रेसिडंट एक्सटर्नल' (NRE) ठेवींवरील व्याजदराचे निर्बंध देखील हटवण्यात आले आहेत.

 3) मूळ नियम काय आहे ? — सामान्य नियमांनुसार, बँकांना NRE/NRO ठेवींवर देशांतर्गत मुदत ठेवींपेक्षा (Domestic Rupee Term Deposits) जास्त व्याजदर देण्याची परवानगी नसते. परंतु, परकीय चलन वाढवण्यासाठी सध्या हा तात्पुरता बदल केला आहे.

🤔 या निर्णयाचे देशाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी काय महत्त्व आहे ?

• डॉलरची आवक वाढणार — व्याजदरावरील मर्यादा हटवल्यामुळे भारतीय बँका आता अनिवासी भारतीयांना आकर्षित करण्यासाठी जास्त व्याज देऊ शकतील. यामुळे भारतात डॉलरचा ओघ वाढेल.

• परकीय चलन साठ्याला बळ (Forex Boost) — या मोबिलायझेशनमुळे भारताचा परकीय चलन साठा मजबूत होईल, ज्यामुळे घसरणाऱ्या रुपयाला (Depreciating Rupee) आधार मिळेल आणि देशाची आंतरराष्ट्रीय देयके (Balance of Payment - BoP) फेडण्यास मदत होईल.

• NRIs आणि PIOs यांना फायदा — अनिवासी भारतीय (NRI) आणि भारतीय वंशाच्या व्यक्तींना (PIO) त्यांच्या पैशांवर आता भारतीय बँकांकडून अधिक परतावा मिळवण्याची सुवर्णसंधी मिळेल.

🧐 फॉरेन करन्सी नॉन-रेसिडंट बँक [FCNR(B)] खाते म्हणजे काय ? 

1) खात्याचे स्वरूप — हे अशा प्रकारचे मुदत ठेव (Term Deposit) खाते आहे, ज्यामध्ये जमा होणारा पैसा भारतीय रुपयात न ठेवता परकीय चलनातच (Foreign Denomination) ठेवला जातो.

2) उपलब्ध चलने — या ठेवी प्रामुख्याने अमेरिकन डॉलर (USD), ब्रिटिश पाउंड (GBP), युरो (EUR), जपानी येन (JPY), ऑस्ट्रेलियन डॉलर (AUD) आणि कॅनेडियन डॉलर (CAD) अशा प्रमुख जागतिक चलनांमध्ये ठेवता येतात.

3) चलन घसरणीपासून संरक्षण (No Currency Fluctuation Risk) — पैसा परकीय चलनातच राहत असल्यामुळे, आंतरराष्ट्रीय बाजारात रुपया घसरला किंवा वधारला तरी अनिवासी भारतीयांच्या मूळ रकमेवर त्याचा कोणताही वाईट परिणाम होत नाही.

4) पात्रता — केवळ अनिवासी भारतीय (NRI), भारतीय वंशाच्या व्यक्ती (PIO) आणि भारताचे परदेशी नागरिक (OCI) हेच हे खाते उघडू शकतात. 

• यासाठी त्यांचा NRI दर्जा हा 'फेमा' (FEMA - Foreign Exchange Management Act) कायद्याच्या नियमांनुसार असावा लागतो.

5) मुदत मर्यादा — हे खाते केवळ मुदत ठेव (Term Deposit) म्हणूनच उघडता येते, ज्याची मुदत 1 वर्ष ते 5 वर्षे या दरम्यान असू शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• बातमी → RBI ने अनिवासी भारतीयांच्या (NRI) विशिष्ट मुदत ठेवींवरील व्याजाची उच्च मर्यादा तात्पुरती काढली 

• मुख्य हेतू → अनिवासी भारतीयांकडून डॉलर आकर्षित करून Forex साठा वाढवणे, रुपया स्थिर करणे आणि व्यवहार तोल (BoP) संतुलित राखणे.

• FCNR(B) चे मुख्य वैशिष्ट्य → ठेवी केवळ परकीय चलनातच ठेवल्या जातात (रुपयामध्ये नाही).

• पात्रता → केवळ अनिवासी भारतीय (NRI), भारतीय वंशाच्या व्यक्ती (PIO) आणि भारताचे परदेशी नागरिक (OCI)

International Yoga Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 21 जून 2026 रोजी जगभरात साजरा करण्यात आलेल्या '12 व्या आंतरराष्ट्रीय योग दिनाची' अधिकृत मुख्य संकल्पना खालीलपैकी कोणती आहे ?

1. योगा आणि पर्यावरण (Yoga and Environment)

2. निरोगी वृद्धत्वासाठी योग (Yoga for Healthy Ageing)

3. आरोग्यासाठी योग (Yoga for Health)

4. जागतिक शांततेसाठी योग (Yoga for World Peace)

उत्तर : निरोगी वृद्धत्वासाठी योग (Yoga for Healthy Ageing)

📰बातमी काय ? 

• दरवर्षी 21 जूनला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस जगभरात उत्साहात साजरा केला जातो.

• यंदाचा हा 12वा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस आहे.

🧐 आंतरराष्ट्रीय योग दिवस 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• “निरोगी वृद्धत्वासाठी योग” (Yoga for Healthy Ageing) ही या वर्षीच्या आंतरराष्ट्रीय योग दिनाची संकल्पना आहे.

🧐 दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय योग दिवस का साजरी करतात ?

• जगभरातील लोकांना योगाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी, योगा बद्दल लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी 21 जूनला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस साजरा केला जातो.

🧐 आंतरराष्ट्रीय योग दिवस 21 जूनलाच का साजरी करतात ?

• 21 जून हा उत्तर गोलार्धातील सर्वात मोठा दिवस आहे. या दिवसानंतर सूर्य दक्षिण गोलार्धात प्रवेश करतो.

• योग आणि अध्यात्मा साठी हा दिवस खूप महत्त्वाचा मानला जातो.

• या दिवसाला ग्रीष्म संक्रांती असेही म्हणतात. 

• यामुळे आंतरराष्ट्रीय योग दिवस 21 जूनला साजरी करतात.

✍️ पहिला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस केव्हा साजरी केला ?

• 21 जून 2015 रोजी पहिला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस साजरी केला.

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 27 सप्टेंबर 2014 रोजी संयुक्त राष्ट्र महासभे मध्ये (UNGA) आंतरराष्ट्रीय योग दिनाबद्दल प्रस्ताव मांडला.

• या प्रस्तावास संयुक्त राष्ट्र महासभेने ११ डिसेंबर 2014 रोजी मान्यता दिली आणि 21 जून हा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस म्हणून घोषित केला.

⛳️ युनेस्को च्या अमृत सांस्कृतिक वारसा : 

• 2016 मध्ये योगाला मानवताच्या युनेस्को च्या अमृत सांस्कृतिक वारसाच्या (UNESCO - Intangible Cultural Heritage of Humanity) यादी मध्ये समावेश करण्यात आले.

🤔 योगाचे पितामह म्हणून कोणास ओळखले जाते ?

• महर्षी पतंजली यांना योगाचे पितामहा म्हणून ओळखले जाते. 

• महर्षी पतंजली हे एक प्राचीन भारतीय ऋषी आणि तत्वज्ञानी होते.

• त्यांनी योग सूत्रांचे लेखन केले यात त्यांनी योगाची नैतिक मार्गदर्शक तत्त्वे, ध्यान तंत्रे आणि आध्यात्मिक उद्दिष्टांसह तत्त्वे आणि पद्धतींची रूपरेषा सांगितली आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Yoga Day

• आंतरराष्ट्रीय योग दिवस → 21 जून

• वर्ष 2026 ची आवृत्ती → 12 वा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस.

• वर्ष 2026 ची संकल्पना (Theme) → “निरोगी वृद्धत्वासाठी योग” (Yoga for Healthy Ageing)

• 21 जून चे भौगोलिक वैशिष्ट्य → उत्तर गोलार्धातील सर्वात मोठा दिवस

• पहिला आंतरराष्ट्रीय योग दिवस → 21 जून 2015 

• युनेस्को (UNESCO) मान्यता → वर्ष 2016 मध्ये 'अमूर्त सांस्कृतिक वारसा' यादीत समावेश

• योगाचे पितामह → महर्षी पतंजली ('योग सूत्र' ग्रंथाचे लेखक)

The Chapekar Brothers

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - महाराष्ट्रातील क्रांतीकारक

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 22 जून 1897 रोजी पुण्यात प्लेग कमिशनर वॉल्टर चार्ल्स रँडचा वध खालीलपैकी कोणी केला होता ?

1. वासुदेव बळवंत फडके

2. सावरकर बंधू

3. अनंत कान्हेरे

4. चाफेकर बंधू

उत्तर : चाफेकर बंधू

📰 बातमी काय ?

• 22 जून 1897 रोजी पुण्यात चाफेकर बंधूंनी पुण्याचे प्लेग कमिशनर वॉल्टर चार्ल्स रँड याचा वध करून ब्रिटीश राजवटीविरोधात सशस्त्र क्रांतीची धुरा सांभाळली होती.

⛳️ चाफेकर बंधू आणि त्यांची पार्श्वभूमी : 

1) तिघे सख्खे भाऊ - दामोदर हरी चाफेकर (28 वर्षे), बाळकृष्ण हरी चाफेकर (24 वर्षे) आणि वासुदेव हरी चाफेकर (18 वर्षे) हे महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक होते. 

• भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात एकाच कुटुंबातील तीन सख्ख्या भावांना फाशी देण्यात आलेले हे एकमेव आणि ऐतिहासिक उदाहरण आहे.

2) कौटुंबिक व वैचारिक पार्श्वभूमी - हे कुटुंब मूळचे कोकणातील असून नंतर पुण्यातील सदाशिव पेठेत स्थायिक झाले. त्यांचे वडील हरिपंत चाफेकर प्रसिद्ध कीर्तनकार होते.

3) प्रेरणास्थान - चाफेकर बंधूंवर वासुदेव बळवंत फडके यांच्या सशस्त्र क्रांतीचा, पौराणिक कथांचा आणि लोकमान्य टिळकांच्या 'केसरी' वृत्तपत्रातील जहाल विचारांचा मोठा प्रभाव होता.

🎯 प्लेगचे संकट आणि रँडचा वध (22 जून 1897) : 

1) पुण्यात प्लेगची साथ - 

• ऑक्टोबर 1896 मध्ये पुण्यात प्लेगची भीषण साथ पसरली. 

• यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी मुंबई प्रांताचे गव्हर्नर सँडहर्स्ट यांनी वॉल्टर चार्ल्स रँड (W.C. Rand) याची 'पुना प्लेग कमिटी'च्या अध्यक्षपदी नेमणूक केली.

2) ब्रिटीश सैन्याचा अत्याचार -

• रँडने प्लेग नियंत्रणाच्या नावाखाली ब्रिटीश सैनिकांना मोकळे रान दिले. 

• सैनिकांनी बूट घालून घरात प्रवेश करणे, देवघरांचा आणि स्वयंपाकघराचा अनादर करणे आणि महिलांशी असभ्य वर्तन करणे यामुळे पुण्यात संतापाची लाट उसळली.

3) वधाची योजना आणि 'गोंद्या आला रे' कोडवर्ड - 

• राणी व्हिक्टोरियाच्या राज्यरोहणाच्या हिरक महोत्सवाच्या दिवशी (22 जून 1897) रँडचा वध करण्याची योजना आखण्यात आली.

• मुठा नदीच्या पुलाजवळ दबा धरून बसलेल्या चाफेकर बंधूंनी ईशाऱ्यासाठी

'गोंद्या आला रे' या सांकेतिक शब्दाचा (Code Word) वापर केला.

4) घटनाक्रम -

• अंधारामुळे चुकीचा अंदाज आल्याने वासुदेवच्या संकेतानंतर बाळकृष्ण यांनी पहिल्या बग्गीवर गोळी झाडली, ज्यामध्ये लेफ्टनंट आयर्स्ट (Lt. Charles Ayerst) मारला गेला. 

• आपली चूक लक्षात येताच दामोदर यांनी दुसऱ्या बग्गीवर उडी मारून रँडवर गोळ्या झाडल्या.

• गंभीर जखमी रँडचा 3 जुलै 1897 रोजी मृत्यू झाला.

🔥 आत्मबलिदान आणि क्रांतीची मशाल : 

1) द्रविड बंधूंचा विश्वासघात - 

• गणेश द्रविड आणि रामचंद्र द्रविड या फितुरांनी पोलिसांना माहिती दिल्याने चाफेकर बंधूंना अटक झाली.

• बदला म्हणून चाफेकर बंधूंचे सहकारी महादेव रानडे आणि वासुदेव चाफेकर यांनी द्रविड बंधूंचा गोळ्या झाडून वध केला.

2) फाशीची शिक्षा - 

• दामोदर चाफेकर यांना 18 एप्रिल 1898 रोजी फाशी देण्यात आली. 

• त्यानंतर वासुदेव चाफेकर यांना 8 मे 1899 आणि बाळकृष्ण चाफेकर यांना 12 मे 1899 रोजी फाशी देण्यात आली.

3) क्रांतिकारकांना प्रेरणा - 

• चाफेकर बंधूंच्या या बलिदानाने प्रेरित होऊन नाशिकमध्ये तरुण स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी आपल्या अष्टभुजा देवीसमोर देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी प्राणार्पण करण्याची शपथ घेतली होती.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : चाफेकर बंधू

• रँडच्या वधाची तारीख → 22 जून 1897 

• ठिकाण → गणेशखिंड रस्ता, पुणे

• ईशाऱ्याचा सांकेतिक शब्द (Code word) → 'गोंद्या आला रे'

• फाशी दिलेले तीन भाऊ → दामोदर, बाळकृष्ण आणि वासुदेव चाफेकर

Kanchan Devi Committee 

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मे 2026 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने अरावली पर्वतरांगेच्या संरक्षणासाठी नियुक्त केलेल्या समितीच्या अध्यक्षा 'कांचन देवी' या खालीलपैकी कोणत्या केंद्रीय संस्थेच्या पहिल्या महिला महासंचालक (Director General) आहेत ?

1. भारतीय वानिकी संशोधन आणि शिक्षण परिषद (ICFRE)
2. भारतीय वन सर्वेक्षण (FSI)
3. राष्ट्रीय हरित लवाद (NGT)
4. भारतीय संविधान वन्यजीव संस्था (WII)

उत्तर : भारतीय वानिकी संशोधन आणि शिक्षण परिषद (ICFRE)

📰 बातमी काय ?

• पर्यावरण तज्ञ आणि माजी अधिकाऱ्यांनी सर्वोच्च न्यायालयाने नियुक्त केलेल्या 'कांचन देवी समितीच्या' रचनेवर तीव्र आक्षेप घेत तिच्या पुनर्रचनेची (Restructuring) मागणी केली आहे. यामुळे ही समिती पुन्हा एकदा चर्चेत आली आहे.

🧐 कांचन देवी समिती (Kanchan Devi Committee) नेमकी काय आहे ?

1) समितीची स्थापना — सर्वोच्च न्यायालयाने 25 मे 2026 रोजी या तज्ञ समितीची स्थापना केली आहे.

2) समितीला हे नाव का ? — सर्वोच्च न्यायालयाने या समितीचे अध्यक्षपद कांचन देवी (IFS - Kanchan Devi) यांच्याकडे सोपवले आहे. कांचन देवी या 1991 च्या बॅचच्या वरिष्ठ भारतीय वन सेवा अधिकारी आहे. 

3) देशातील पहिल्या महिला — कांचन देवी या 'भारतीय वानिकी संशोधन आणि शिक्षण परिषद' (Indian Council of Forestry Research and Education) च्या महासंचालक (Director General) पदावर पोहोचणाऱ्या देशातील पहिल्या महिला अधिकारी आहेत.

4) समितीचा मुख्य उद्देश — अरावली पर्वतरांगेचे (Aravalli Range) संरक्षण आणि वर्गीकरण या संदर्भातील सर्वोच्च न्यायालयाच्या पूर्वीच्या निवाड्याचे (Judgment) पुनरावलोकन करणे आणि तेथील वन सीमांकन (Forest Demarcation) व शाश्वत भू-वापर व्यवस्थापनासाठी उपाययोजना सुचवणे हा या समितीचा मुख्य हेतू आहे.

🤔 या समितीवर पर्यावरण तज्ञांनी कोणते आक्षेप घेतले आहेत ?

• स्वतंत्र तज्ञांचा अभाव — समितीमध्ये पर्यावरण, पाणी (Hydrology) आणि वन्यजीव संरक्षण क्षेत्रातील स्वतंत्र शास्त्रज्ञांचा समावेश नाही.

• अधिकारीशाहीचा वरचष्मा — विज्ञान आणि पर्यावरण क्षेत्रातील तज्ञांऐवजी केवळ सरकारी आणि निवृत्त अधिकाऱ्यांचा (Bureaucrats) भरणा या समितीत जास्त आहे.

• हितसंबंधांचा संघर्ष — ज्या प्रशासकीय चौकटीने (सरकारी व्यवस्थेने) पूर्वी अरावलीच्या सीमा ठरवल्या होत्या, त्याच व्यवस्थेतील अधिकारी या समितीत असल्याने निष्पक्ष निर्णय होईल का, अशी शंका घेतली जात आहे.

• अपूर्ण वन ओळख — प्रसिद्ध 'गोदावर्मन खटल्याच्या' (Godavarman Framework) नियमांनुसार जोपर्यंत अरावली क्षेत्रातील जंगलांची अचूक ओळख आणि सीमांकन पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत संरक्षणाचा पुनर्विचार करणे घाईचे ठरेल, असा तज्ञांचा युक्तिवाद आहे.

📚 राज्यशास्त्र संकल्पना : 

🤔 निवाड्याचे पुनरावलोकन म्हणजे काय ? (Review of Judgment)

• अर्थ — जेव्हा सर्वोच्च न्यायालय आपल्याच एखाद्या जुन्या अंतिम निर्णयामध्ये किंवा आदेशामध्ये काही तांत्रिक चूक किंवा कायदेशीर त्रुटी राहिली आहे का, हे तपासण्यासाठी पुन्हा विचार करते, त्याला 'निवाड्याचे पुनरावलोकन' म्हणतात.

• समितीचा संदर्भ — कांचन देवी समिती ही सर्वोच्च न्यायालयाने स्वतःच्याच पूर्वीच्या अरावली संदर्भातील निवाड्याचा (Judgment) पुनर्विचार करण्यासाठी आणि त्यातील वस्तुस्थिती तपासण्यासाठी स्थापन केली आहे. हा न्यायालयाचा स्वतःच्याच निर्णयाची दुरुस्ती करण्याचा अंतर्गत अधिकार आहे.

• अनुच्छेद 137 — भारतीय संविधानाचे अनुच्छेद 137 (Article 137) सर्वोच्च न्यायालयाला स्वतःच्याच पूर्व निवाड्यांचे पुनरावलोकन करण्याचा अधिकार देते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Kanchan Devi Committee

• समितीचे नाव → कांचन देवी समिती 

• कोणाद्वारे नियुक्त? → सर्वोच्च न्यायालय

• स्थापना दिनांक → 25 मे 2026

• कांचन देवी समितीचे कार्य → अरावली पर्वतरांगेच्या पूर्व निवाड्याचे पुनरावलोकन करणे.

• अनुच्छेद 137 → सर्वोच्च न्यायालयाला स्वतःच्याच पूर्व निवाड्यांचे पुनरावलोकन करण्याचा अधिकार

High Energy Medical Cyclotron Project (HEMCP) in Maharashtra

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने वर्ष 2026 मध्ये 300 कोटी रुपयांच्या मंजुरीसह 'उच्च ऊर्जा वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन प्रकल्प' (HEMCP) खालीलपैकी कोणत्या शहरात उभारण्यास मान्यता दिली आहे ?

1. पुणे

2. नागपूर

3. छत्रपती संभाजीनगर

4. मुंबई

उत्तर : नागपूर

📰 बातमी काय ? 

• महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने नागपूर येथे 300 कोटी रुपयांच्या निधी वाटपासह 'उच्च ऊर्जा वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन प्रकल्पाच्या' (High Energy Medical Cyclotron Project - HEMCP) स्थापनेला मंजुरी दिली आहे.

🧐 वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन (Medical Cyclotron) म्हणजे नक्की काय ?

• वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन हा एक प्रकारचा विशिष्ट 'कण त्वरक' (Particle Accelerator) म्हणजेच अशी मशीन आहे, जी आरोग्य सेवेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'रेडिओआयसोटोप्स' (Radioisotopes - रेडिओधर्मी समस्थानिके) ची निर्मिती करते.

⚛️ कार्यपद्धती — 

• ही यंत्रणा विद्युत आणि चुंबकीय क्षेत्रांचा (Electric and Magnetic Fields) वापर करून प्रोटॅानसारख्या (Protons) प्रभारित कणांना अतिशय उच्च गती देते. 

• हे हाय-स्पीड कण नंतर एका विशिष्ट लक्ष्यावर (Target Material) आदळतात, ज्यामुळे न्यूक्लियर रिॲक्शन (Nuclear Reaction) घडून येते आणि रेडिओआयसोटोप्स (रेडिओधर्मी समस्थानिके) तयार होतात.

🤔 या सायक्लोट्रॉन प्रकल्पाचे आरोग्य क्षेत्रात काय महत्त्व आहे ?

1) कर्करोग (Cancer) निदान व उपचार — या सायक्लोट्रॉनद्वारे तयार होणारे रेडिओआयसोटोप्स प्रामुख्याने कॅन्सरच्या निदानासाठी आणि उपचारासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

2) प्रगत इमेजिंग (Advanced Imaging) — याद्वारे उत्पादित रेडिओधर्मी पदार्थ हे PET (Positron Emission Tomography) स्कॅन आणि PET-CT इमेजिंग मध्ये वापरले जातात, ज्यामुळे शरीरातील ट्यूमर किंवा अंतर्गत आजारांची अचूक माहिती मिळते.

3) टार्गेटेड थेरपी (Targeted Therapy) — या कणांचा वापर करून कर्करोगाच्या पेशींवर थेट मारा करणाऱ्या 'टार्गेटेड रेडिओन्यूक्लाइड थेरपी' (Targeted Radionuclide Therapies) राबवल्या जातात.

🧐 प्रमुख रेडिओआयसोटोप्स (रेडिओधर्मी समस्थानिके) कोणते ?

• वैद्यकीय क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाणारे फ्लोरिन-18 (F-18), गॅलियम-68 (Ga-68) आणि ल्युटेशियम-177 (Lu-177) हे काही प्रमुख वैद्यकीय रेडिओआयसोटोप्स आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : HEMCP नागपूर

• प्रकल्पाचे नाव → उच्च ऊर्जा वैद्यकीय सायक्लोट्रॉन प्रकल्प (HEMCP)

• मंजूर ठिकाण → नागपूर

• निधी वाटप → 300 कोटी रुपये

• सायक्लोट्रॉनचे स्वरूप → कण त्वरक (Particle Accelerator)

• मुख्य उपयोग → PET स्कॅन, कॅन्सर निदान व उपचार थेरपी

• वैद्यकीय रेडिओआयसोटोप्स उदाहरणे → Fluorine-18 (F-18), Gallium-68 (Ga-68), Lutetium-177 (Lu-177)

Telegram Ban Under Section 69A of the IT Act 2000

📚 Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कायदेशीर कारवाईमुळे चर्चेत राहिलेल्या 'टेलिग्राम' (Telegram) या प्रसिद्ध सोशल मीडिया मेसेजिंग ॲपचे सध्याचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) खालीलपैकी कोण आहेत ?

1. मार्क झुकरबर्ग (Mark Zuckerberg)

2. सुंदर पिचाई (Sundar Pichai)

3. सत्य नडेला (Satya Nadella)

4. पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov)

उत्तर : पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov)

📰 बातमी काय ? 

• केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने (MeitY) माहिती तंत्रज्ञान कायदा, 2000 च्या कलम 69A (Section 69A) चा वापर करून भारतात 'टेलिग्राम' (Telegram) ॲपवर तात्पुरती बंदी घातली आहे. 

• राष्ट्रीय परीक्षा संस्थेच्या (NTA) शिफारशीनुसार ही कारवाई करण्यात आली आहे, कारण गुन्हेगारी नेटवर्कने NEET UG 2026 च्या पुनर्रचना परीक्षेतील उमेदवारांची फसवणूक करण्यासाठी या ॲपच्या मेसेज-एडिटिंग वैशिष्ट्याचा गैरवापर केला होता.

🧐 माहिती तंत्रज्ञान कायद्याचे कलम 69A (Section 69A) काय आहे ?

• केंद्र सरकारचा अधिकार — या कलमांतर्गत केंद्र सरकार किंवा त्यांनी विशेषरित्या प्राधिकृत केलेला अधिकारी कोणत्याही सरकारी एजन्सीला अथवा मध्यस्थाला (Intermediary - उदा. इंटरनेट सेवा पुरवठादार किंवा टेलिकॉम ऑपरेटर्स) डिजिटल माहितीवरील सार्वजनिक प्रवेश ब्लॉक करण्याचे आदेश देऊ शकतो.

🏛️ बंदी घालण्याचे कायदेशीर आधार —

हे कलम केवळ खालील विशिष्ट आणि मर्यादित कारणांसाठीच लागू केले जाऊ शकते:

1. भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता

2. देशाचे संरक्षण आणि सुरक्षा

3. परदेशी राज्यांशी मैत्रीपूर्ण संबंध

4. सार्वजनिक सुव्यवस्था (Public Order)

5. दखलपात्र गुन्ह्यांना चिथावणी देण्यापासून रोखणे.

🏛️⚖️ सर्वोच्च न्यायालयाचा ऐतिहासिक निर्णय — 

• 'श्रेया सिंघल विरुद्ध भारत सरकार' (Shreya Singhal v. Union of India - 2015) या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने कलम 69A ची घटनात्मक वैधता कायम ठेवली. 

न्यायालयाने याचे वर्णन 'अनेक सुरक्षा उपायांसह (Safeguards) तयार केलेली एक अचूक तरतूद' असे केले होते.

✍️ या आधीचा संदर्भ — 

• जून 2020 मध्ये टिकटॉक (TikTok), युसी ब्राउझर (UC Browser) आणि शेअरीट (ShareIt) यांसारख्या 59 चिनी ॲप्सवर बंदी घालण्यासाठी याच कलम 69A चा वापर करण्यात आला होता.

🤔 टेलिग्राम (Telegram) ॲप बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• ॲपचे स्वरूप — टेलिग्राम हे एक क्लाउड-आधारित, इन्स्टंट मेसेजिंग, व्हॉईस ओव्हर आयपी (VoIP) आणि एंड-टू-एंड एन्क्रिप्टेड सेवा देणारे जागतिक सोशल मीडिया ॲप आहे.

• स्थापना वर्ष — या ॲपची सुरुवात 2013 मध्ये झाली.

• संस्थापक आणि सीईओ (CEO) — निकोलाई दुरोव्ह (Nikolai Durov) आणि पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov) या रशियन बंधूंनी हे ॲप विकसित केले आहे. पावेल दुरोव्ह हे सध्या टेलिग्रामचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) आहेत.

• मुख्यालय (Headquarters) — टेलिग्रामचे अधिकृत मुख्यालय दुबई, संयुक्त अरब अमिराती (Dubai, UAE) येथे आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : IT Act & Telegram 

• बातमी → भारतात 'टेलिग्राम' ॲपवर तात्पुरती बंदी

• कारवाई करणारे मंत्रालय → इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY)

• वापरलेले कायदेशीर कलम → माहिती तंत्रज्ञान कायदा (IT Act) 2000 चे कलम 69A

• श्रेया सिंघल खटला (2015) → सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे कलम 69A च्या वैधतेवर शिक्कामोर्तब

• टेलिग्रामचे सीईओ (CEO) → पावेल दुरोव्ह (Pavel Durov)

• टेलिग्रामचे मुख्यालय → दुबई, संयुक्त अरब अमिराती (Dubai, UAE)

PRESIDENT OF INDIA GRACES INTERNATIONAL SICKLE CELL DAY COMMEMORATION AT OMKARESHWAR, MADHYA PRADESH

International Sickle Cell Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रोग आणि आजार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सिकलसेल (Sickle Cell) या अनुवांशिक आजारामध्ये रुग्णाच्या शरीरातील कोणत्या पेशींच्या मूळ आकारात बदल होऊन त्या विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या बनतात ?

1. लाल रक्तपेशी
2. पांढऱ्या रक्तपेशी
3. रक्तपट्टीका
4. प्लाझ्मा पेशी 

उत्तर : लाल रक्तपेशी 

📰 बातमी काय ?

• 'आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिना'निमित्त (International Sickle Cell Day 2026), राष्ट्रपतींनी 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' (NSCEM) अंतर्गत वर्ष 2047 पूर्वी भारतातून सिकलसेल पूर्णपणे नष्ट करण्याच्या ध्येयाचा पुनरुच्चार केला आहे.

🧐 आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन (International Sickle Cell Day) केव्हा असतो आहे ?

• सिकलसेल आजाराबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि लवकर निदान, उपचार व प्रतिबंधाला चालना देण्यासाठी दरवर्षी 19 जून रोजी हा दिवस साजरा केला जातो.

• मान्यता — संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) 22 डिसेंबर 2008 रोजी एका ठरावाद्वारे या आजाराला एक प्रमुख जागतिक सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून मान्यता दिली.

🧐 2026 साठी आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिनाची संकल्पना (थीम) कोणती ?

• यंदाच्या वर्षाची मुख्य थीम "क्लोजिंग द सर्व्हायव्हल गॅप: इक्विटी इन सिकलसेल डिसीज" (Closing the Survival Gap: Equity in Sickle Cell Disease) अशी आहे.

• या थीमचा मुख्य उद्देश जगभरातील सिकलसेल रुग्णांना मिळणाऱ्या आरोग्य सेवांमधील तफावत आणि असमानता दूर करणे हा आहे.

• प्रत्येकाला वेळेवर निदान आणि दर्जेदार उपचार मिळावेत यावर यात भर दिला गेला आहे.

📚📚 विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संदर्भ - 

🤔 सिकलसेल विकार (Sickle Cell Disorder) नक्की काय असतो ? 

1) विकाराचे स्वरूप — सिकलसेल हा एक वारसाहक्काने मिळणारा (Inherited) हिमोग्लोबिनचा विकार आहे. हा जनुकीय उत्परिवर्तनामुळे (Genetic Mutation) होतो.

2) हिमोग्लोबिनमधील मूळ बदल — निरोगी व्यक्तीमध्ये सामान्य हिमोग्लोबिन (HbA) असते, तर सिकलसेल रुग्णामध्ये उत्परिवर्तनामुळे हिमोग्लोबिन एस (HbS) तयार होते.

• हे हिमोग्लोबिन एस ऑक्सिजनची पातळी कमी झाल्यावर शरीरात एकत्र जमते आणि पेशींचा आकार बदलून टाकते.

3) विळ्यासारखा आकार — या बदलामुळे आपल्या शरीरातील नेहमीच्या गोल लाल रक्तपेशी (Red Blood Cells) गोल न राहता विळ्यासारख्या किंवा चंद्रकोरीसारख्या (Sickle or Crescent-shaped) होतात.

 4) अनुवांशिक प्रकार (Type of Disease) — 

• हा एक 'ऑटोसोमल रिसेसिव्ह' (Autosomal Recessive) विकार आहे. 

• याचा अर्थ असा की, मुलामध्ये हा आजार दिसण्यासाठी त्याला आई आणि वडील या दोघांकडूनही दोष असलेले जनुक (Gene) मिळणे आवश्यक असते. जर फक्त एका पालकाकडून हे जनुक मिळाले, तर तो व्यक्ती फक्त 'वाहक' (Carrier) बनतो, त्याला आजार होत नाही.

🧐 सिकलसेल ॲनिमिया या आजाराचा रुग्णाच्या शरीरावर आणि आरोग्यावर काय परिणाम होतो ?

• रक्ताभिसरणात अडथळा — या बदललेल्या लाल रक्तपेशी कडक आणि चिकट बनतात, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांमधून त्यांचा प्रवाह सुरळीत होत नाही आणि रक्ताभिसरण (Circulation) खंडित होते.

• ऑक्सिजनचा तुटवडा — रक्त गोठल्यामुळे शरीराच्या महत्त्वाच्या अवयवांना होणारा ऑक्सिजनचा पुरवठा विस्कळीत होतो.

• आरोग्यावरील दुष्परिणाम — यामुळे रुग्णाला तीव्र ॲनिमिया (रक्ताल्पता) होतो, शरीराचे अवयव निकामी होतात, वारंवार असह्य वेदना (Pain Episodes) होतात आणि रुग्णाचे आयुर्मान कमी होते.

🔹 भारताचे राष्ट्रीय प्रयत्न : 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' 

 1) मिशनची पार्श्वभूमी — सिकलसेल आजाराचे मोठे ओझे, विशेषतः आदिवासी लोकसंख्येमधील याचे गंभीर प्रमाण लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने 2023 मध्ये हे मिशन सुरू केले.

2) निर्मूलनाचे उद्दिष्ट — भारताला वर्ष 2047 पर्यंत सिकलसेल मुक्त करण्याचे ध्येय आहे.

3)अंमलबजावणी व लक्ष्य — हे मिशन 'राष्ट्रीय आरोग्य मिशन' (NHM) अंतर्गत भारतातील 17 हाय-फोकस राज्यांमध्ये राबवले जात आहे. या अंतर्गत 3 वर्षांत (2023-26) 0 ते 40 वयोगटातील अंदाजे 7 कोटी लोकांची तपासणी (Screening) करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले होते.

4) संयुक्त मंत्रालय — हे मिशन केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय आणि केंद्रीय आदिवासी व्यवहार मंत्रालय यांच्याद्वारे संयुक्तपणे राबवले जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : International Sickle Cell Day

• आंतरराष्ट्रीय सिकलसेल दिन → 19 जून

• आजाराचा प्रकार → ऑटोसोमल रिसेसिव्ह (आई-वडील दोन्हींकडून जनुक आवश्यक)

• तयार होणारे सदोष हिमोग्लोबिन → हिमोग्लोबिन एस (HbS)

• भारताचे प्रयत्न → 'राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन मिशन' 

• सिकलसेल निर्मूलनाचे लक्ष्य वर्ष → 2047

• अंमलबजावणी मंत्रालय → आरोग्य मंत्रालय + आदिवासी व्यवहार मंत्रालय