Pradhan Mantri Rashtriya Bal Puraskar

📚 Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतातील बालकांसाठी दिला जाणारा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार' दरवर्षी कोणत्या दिवशी प्रदान केला जातो ?

1. 14 नोव्हेंबर (बालदिन)

2. 26 डिसेंबर (वीर बाल दिवस)

3. 26 जानेवारी (प्रजासत्ताक दिन)

4. 8 मार्च (आंतरराष्ट्रीय महिला दिन)

उत्तर : 26 डिसेंबर (वीर बाल दिवस)

📰 बातमी काय ? 

• महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने 'प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार' 2026 साठी अधिकृतपणे नामांकने (Nominations) मागवली आहेत.

🧐 प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार म्हणजे नेमके काय ?

• सर्वोच्च सन्मान - हा पुरस्कार भारतातील बालकांसाठी दिला जाणारा सर्वोच्च नागरी सन्मान (Highest Civilian Honour) आहे.

• वितरण आणि तारीख - हे पुरस्कार दरवर्षी 26 डिसेंबर रोजी 'वीर बाल दिवस' च्या (Veer Bal Diwas) मुहूर्तावर भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रदान केले जातात.

• पुरस्काराचे स्वरूप - यामध्ये विजेत्या बालकाला एक पदक (Medal), प्रमाणपत्र आणि सन्मानचिन्ह पुस्तिका (Citation Booklet) दिली जाते.

✍️ पुरस्काराच्या 6 श्रेणी (Categories): 

• 5 ते 18 वर्षे वयोगटातील बालकांना खालील 6 क्षेत्रांतील असामान्य कामगिरीसाठी हा पुरस्कार दिला जातो:

1 - शौर्य (Bravery)

2 - कला आणि संस्कृती (Art & Culture)

3 - पर्यावरण (Environment)

4 - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान (Science & Technology)

5 - समाजसेवा (Social Service)

6 - क्रीडा (Sports)

🤔 पात्रतेचे निकष (Eligibility Criteria) काय आहेत ?

• नागरिकत्व - उमेदवार हा भारताचा नागरिक असावा आणि भारतात राहणारा असावा.

• वयोमर्यादा - बालकाचे वय नामांकनाच्या वेळी 5 ते 18 वर्षे दरम्यान असावे.

• कामगिरीचा कालावधी - बालकाने केलेली विशेष कामगिरी किंवा यश हे नामांकनाच्या अंतिम मुदतीपूर्वीच्या 2 वर्षांच्या कालावधीत मिळवलेले असावे.

• पूर्व अट - बालकाला यापूर्वी हा पुरस्कार मिळालेला नसावा.

• मरणोत्तर विचार -  सामान्यतः हा पुरस्कार मरणोत्तर दिला जात नाही; परंतु अत्यंत अपवादात्मक प्रकरणांमध्ये याचा विचार केला जाऊ शकतो.

✍️ वीर बाल दिवस का आणि केव्हा पाळला जातो ? 

• शिखांचे दहावे गुरु, गुरु गोविंद सिंग जी यांच्या पुत्रांच्या, वीर जोरावर सिंग जी आणि वीर फतेह सिंग जी यांच्या बलिदानाचे स्मरण करण्यासाठी वीर बाल दिवस पाळला जातो. 

• या दोन साहिबजादांनी मुघल शासक औरंगजेबाच्या अत्याचारांना तोंड देताना धर्मासाठी बलिदान दिले होते.

• वीर जोरावर सिंग जी आणि वीर फतेह सिंग जी यांना 26 डिसेंबर 1705 रोजी जिवंत भिंती त गाडले. 

• त्यांच्या अद्वितीय बलिदानाच्या स्मरणार्थ 26 डिसेंबर हा दिवस वीर बाल दिवस म्हणून पाळला जातो.

• पहिला वीर बाल दिवस 26 डिसेंबर 2022 रोजी पाळण्यात आला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रधानमंत्री राष्ट्रीय बाल पुरस्कार

• पुरस्काराचे स्वरूप → बालकांसाठीचा भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मान

• वितरण तारीख → 26 डिसेंबर 

• वयोमर्यादा → 5 ते 18 वर्षे वयोगट

• पुरस्कार श्रेणी → एकूण 6 श्रेणींमध्ये दिला जातो

• वीर बाल दिवस → 26 डिसेंबर

• सन्मानार्थ → वीर जोरावर सिंग जी आणि वीर फतेह सिंग जी 

Maharashtra Legislative Council Biennial Election and Constitutional Structure

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - विधानपरिषद

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्र विधान परिषदेची एकूण सदस्यसंख्या किती आहे आणि या सभागृहाचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो ?

1) 288 सदस्य आणि कार्यकाळ 5 वर्षे

2) 78 सदस्य आणि हे स्थायी सभागृह आहे

3) 48 सदस्य आणि कार्यकाळ 6 वर्षे

4) 100 सदस्य आणि हे स्थायी सभागृह आहे

उत्तर : 78 सदस्य आणि हे स्थायी सभागृह आहे

📰 बातमी काय ? 

• महाराष्ट्रातील विधान परिषदेच्या 17 जागांसाठी पार पडलेल्या द्वैवार्षिक निवडणुकीत सत्ताधारी 'महायुती' आघाडीने 16 जागांवर विजय मिळवत मोठा विजय नोंदवला आहे.  

🧐 निवडणुकीचे प्रमुख निकाल आणि राजकीय घडामोडी : 

1) महायुतीचे वर्चस्व - एकूण 17 जागांपैकी महायुतीने (भाजप, शिवसेना आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस) 16 जागांवर विजय मिळवला. विरोधी महाविकास आघाडीला (MVA) एकाही जागेवर विजय मिळवता आला नाही.  

2) पक्षनिहाय यश - भारतीय जनता पक्षाने 11 जागा, शिवसेनेने 3 जागा आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसने 2 जागा जिंकल्या.

3) नाशिकमधील अपक्ष विजय - नाशिक स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघात भाजपचे बंडखोर अपक्ष उमेदवार गोकुळ गीते यांनी शिवसेनेच्या अधिकृत उमेदवाराचा (नरेंद्र दराडे) पराभव केला.

4) बिनविरोध व प्रत्यक्ष मतदान - 17 पैकी 6 जागांवर महायुतीचे उमेदवार बिनविरोध निवडून आले होते, तर उर्वरित 11 मतदारसंघांसाठी प्रत्यक्ष मतदान पार पडले.  

📚📚 संदर्भ : राज्यशास्त्र - विधान परिषद

🏛️ महाराष्ट्र विधान परिषद : घटनात्मक रचना आणि कार्यपद्धती

🧐 भारतात कोणकोणत्या राज्यांत विधानपरिषद आहे ? 

• भारतात केवळ 6 राज्यांमध्ये विधान परिषद अस्तित्वात आहे. 

• महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तेलंगण, उत्तर प्रदेश आणि बिहार या राज्यांत विधानपरिषद आहे.

🧐 विधानपरिषदेची सदस्य संख्या किती असावी ?

• विधान परिषद असलेल्या राज्यातील विधान परिषदेत कमीत कमी 40 

• व जास्तीत जास्त त्या राज्यातील विधानसभा सदस्य संख्येच्या 1/3 इतके सभासद असू शकतात.

🧐 विधानपरिषदेत सदस्य होण्यासाठी व्यक्तिचे वय किती असावे लागते ? 

• विधानपरिषदेत सदस्य होण्यासाठी त्या व्यक्तिचे वय 30 वर्षे पूर्ण असावे लागते. 

🧐 विधान परिषदेत सदस्य कोणाकडून निवडले जातात ? 

• विधान परिषदेची 5/6 सदस्य अप्रत्यक्षपणे निवडून दिले जातात. 

• तर 1/6 सदस्य राज्यपालांकडून नामनिर्देशित ( Nominated ) केले जातात.

• हे 1/6 सदस्य वाडःमय, शास्त्र, कला, सहकारी चळवळ आणि समाजसेवा यामध्ये विशेष ज्ञान किंवा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या व्यक्तींनाच राज्यपालांकडून विधानपरिषदेवर नामनिर्देशित केले जाते.

🧐 विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ किती वर्षाचा असतो ? 

• राज्यसभेप्रमाणे विधान परिषदेलाही वरिष्ठ सभागृह असे म्हणतात.

• विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ 6 वर्षांचा असतो.

• विधान परिषद ही स्थायी सभागृह आहे म्हणजे ती विसर्जित केली जात नाही.

• मात्र विधान परिषदेतील 1/3 सदस्य दर दोन वर्षांनी निवृत्त होतात.

🧐 विधान परिषदेचे सभापती व उपसभापती कोण निवडून देतात ? 

• राज्यघटनेच्या कलम 182 अन्वये विधानपरिषद आपल्या सदस्यांमधून दोन सदस्यांना अनुक्रमे सभापती व उपसभापती म्हणून निवडून देते.

• सभापती किंवा उपसभापती बनण्यासाठी घटनेत ते विधान परिषदेचे सदस्य असावे एवढीच पात्रता सांगण्यात आली आहे.

🧐 विधान परिषदेच्या सभापतींची प्राथमिक जबाबदारी कोणती ? 

• सभापती विधान परिषदेच्या बैठकांचे अध्यक्ष स्थान भूषवतात.

• विधान परिषदेच्या कामकाजाचे नियमन करून तिथे सुव्यवस्था व सभ्यता राखणे ही सभापतींची प्राथमिक जबाबदारी आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : विधानपरिषद

• सभागृहाचे स्वरूप → स्थायी सभागृह (कधीही विसर्जित होत नाही) 

• सदस्य कार्यकाळ → 6 वर्षे (दर 2 वर्षांनी 1/3 सदस्य निवृत्त)

• सदस्य किमान वयोमर्यादा → 30 वर्षे पूर्ण असणे आवश्यक

• महाराष्ट्र विधानपरिषद एकूण सदस्यसंख्या → 78 सदस्य

Thewa Art

📚 Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच भारताच्या पंतप्रधानांनी स्लोव्हाकियाच्या अध्यक्षांना भेट म्हणून दिलेल्या 'कफलिंक्स' (Cufflinks) मुळे चर्चेत आलेली 'थेवा कला' (Thewa Art) ही खालीलपैकी कोणत्या राज्याची प्रसिद्ध पारंपरिक हस्तकला आहे ?

1. गुजरात

2. महाराष्ट्र

3. राजस्थान

4. मध्य प्रदेश

उत्तर : राजस्थान

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी स्लोव्हाकिया दौऱ्यादरम्यान तेथील राष्ट्राध्यक्ष पीटर पेलेग्रिनी यांना राजस्थानच्या प्रसिद्ध 'थेवा कलेने' बनवलेले कफलिंक्स (Thewa Cufflinks) भेट दिल्यामुळे ही पारंपरिक भारतीय कला पुन्हा एकदा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चर्चेत आली आहे.

🧐 थेवा कला (Thewa Art) काय आहे ?

• थेवा कला ही दागिने आणि वस्तू बनवण्याची एक अत्यंत नाजूक कला आहे. 

• यामध्ये रंगीत काचेवर (Coloured Glass) सोन्याची बारीक नक्षीकाम करून सोन्याचा आणि काचेचा फ्युजन (एकत्रीकरण) केला जातो. 

• 'थेवा' या शब्दाचा शब्दशः अर्थ 'बसवणे' ( किंवा 'सेट करणे') असा होतो.

📜 उगम आणि इतिहास -

• या कलेचा उगम 400 वर्षांपेक्षा जास्त जुना असून राजस्थानमधील 'प्रतापगड' (Pratapgarh) जिल्ह्यात महारावत सामंत सिंह यांच्या काळात या कलेला राजाश्रय मिळाला.

• कारागीर घराणे - ही कला परंपरेने फक्त 'नाथूलाल सोनी' कुटुंबातील सोनारांद्वारे (Goldsmiths) केली जाते. 

• हे घराणे स्वतःला 'राज-सोनी' (Raj-Sonis) म्हणवून घेते. ही गुप्त कला पिढ्यानपिढ्या केवळ याच घराण्यात चालत आली आहे.

🤔 ही कला कशी तयार केली जाते आणि तिची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

1) बनावट आणि प्रक्रिया - 

• शुद्ध सोन्याच्या (24-कारेट) बारीक पापुद्र्यावर किंवा पत्र्यावर नक्षी कोरली जाते. 

• त्यानंतर एका विशेष प्रक्रियेद्वारे ही सोन्याची नक्षी रंगीत काचेवर घट्ट बसवली जाते. 

• ही काच सोन्याच्या नक्षीला एक चमकदार (Dazzling Effect) पार्श्वभूमी प्रदान करते.

2) कलाकुसरीचे नमुने (Motifs and Designs) - 

• थेवा कलेमध्ये प्रामुख्याने हिंदू पौराणिक कथा, निसर्ग, लोककथा, ऐतिहासिक प्रसंग, राजे-महाराजे आणि भगवान श्रीकृष्ण यांच्या लीला चितारल्या जातात. 

• यासोबतच फुले, पक्षी आणि प्राण्यांचे नमुनेही वापरले जातात.

3) आधुनिक बदल - 

• बदलत्या काळानुसार या कलेमध्ये 'मीनाकारी' (Meenakari), हिरे बसवणे आणि मणी यांचा वापर करून आधुनिक (modern) वस्तू (उदा. कफलिंक्स, फोटो फ्रेम, ब्रोच, ट्रे) तयार केल्या जात आहेत.

4) निर्मिती वेळ -

• ही संपूर्ण कला हस्तकला (Handmade) असून एकच वस्तू पूर्ण करण्यासाठी कधीकधी 1 महिन्यापेक्षा जास्त कालावधी लागतो.

5) GI Tag -

• थेवा कलेला 2014 मध्ये भौगोलिक निर्देशांक म्हणजेच GI टॅग मिळाला आहे.

• तसेच युनेस्कोद्वारे (UNESCO) या कलेतील मास्टर आर्टिसन्सचा सन्मान करण्यात आला आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'थेवा कला' (Thewa Art)

• वस्तूचे स्वरूप → हस्तकला (Handmade)

• मूळ राज्य व जिल्हा → प्रतापगड जिल्हा (राजस्थान)

• मुख्य वैशिष्ट्य → रंगीत काचेवर सोन्याचे बारीक नक्षीकाम (Gold fused on coloured glass)

• पारंपरिक घराणे → नाथूलाल सोनी कुटुंब (राज-सोनी)

• GI टॅग → 2014 मध्ये GI Tag प्राप्त

What is Biochar ?

📚 Subject : GS - पर्यावरण, भूगोल - कृषी, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कृषी आणि पर्यावरणाच्या संदर्भात अत्यंत महत्त्वाचा घटक मानला जाणारा 'बायोचार' (Biochar) हा खालीलपैकी काय आहे ?

1) एक प्रकारचे रासायनिक कीटकनाशक

2) सेंद्रिय कचऱ्यापासून पायरोलिसिस प्रक्रियेद्वारे बनवलेला कोळसा

3) जनुकसंशोधित (GM) पिकांचे बी-बियाणे

4) हवेतील प्रदूषण मोजण्याचे यंत्र

उत्तर : सेंद्रिय कचऱ्यापासून पायरोलिसिस प्रक्रियेद्वारे बनवलेला कोळसा

📰 बातमी काय ? 

• शेतातील कचरा आणि कृषी अवशेषांचा वापर करून मातीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि हवामान बदलाला सामोरे जाण्यासाठी 'बायोचार' (Biochar) हे एक शाश्वत माध्यम म्हणून वेगाने समोर येत आहे.

🧐 बायोचार (Biochar) म्हणजे नेमकं काय ?

• बायोचार हा दिसायला कोळशासारखाच एक काळा पदार्थ आहे. 

• शेती आणि जंगलातील सेंद्रिय कचरा (ज्याला बायोमास म्हणतात) हवेच्या गैरहजेरीत किंवा कमी ऑक्सिजनमध्ये उच्च तापमानाला जाळून हा तयार केला जातो. या प्रक्रियेला 'पायरोलिसिस' (Pyrolysis) असे म्हणतात.

• नेहमीच्या सेंद्रिय खतांच्या (उदा. शेणखत किंवा कंपोस्ट) तुलनेत बायोचारचे जमिनीत अतिशय संथ गतीने विघटन होते. 

• त्यामुळे हा पदार्थ मातीमध्ये अनेक वर्षांपर्यंत तसाच टिकून राहू शकतो.

• बायोचार हा अत्यंत सच्छिद्र (Highly Porous) म्हणजेच स्पंजसारखा असतो. 

• या रचनेमुळे तो स्वतःमध्ये पाणी, आवश्यक पोषक घटक आणि पिकांना फायदेशीर असणारे सूक्ष्मजीव साठवून ठेवू शकतो.

🤔 बायोचारचे मुख्य शेतीविषयक आणि पर्यावरणीय फायदे कोणते ?

1) पिकांची उत्पादकता वाढवणे -

• विविध संशोधनानुसार, बायोचारच्या वापरामुळे पिकांच्या उत्पादनात 10% ते 30% पर्यंत वाढ होऊ शकते. 

• विशेषतः ज्या जमिनीमध्ये पोषक घटकांची कमतरता आहे, तिथे हा जास्त प्रभावी ठरतो.

2) कार्बन क्रेडिट्सची निर्मिती (Carbon Credits) -

• बायोचार हा वातावरणातील कार्बन शोषून तो दीर्घकाळ मातीत साठवतो (Carbon Sequestration). 

• आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार, 1 टन प्रमाणित बायोचारच्या निर्मितीतून साधारणपणे 2 ते 2.8 टन कार्बन डायऑक्साइड-समकक्ष (CO2-equivalent) कार्बन क्रेडिट्स मिळवता येतात, जे विकून शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्न मिळू शकते.

3) पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता - 

• हा पदार्थ जमिनीत स्पंजसारखे काम करतो. 

• संशोधनात असे दिसून आले आहे की, बायोचारमुळे मातीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता (Water Holding Capacity) 10% ते 25% पर्यंत वाढते, ज्यामुळे कोरडवाहू शेतीला मोठा फायदा होतो.

📚📚 संदर्भ : पर्यावरण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - 

🧐 पायरोलिसिस प्रक्रिया (Pyrolysis) म्हणजे काय ? 

• ऑक्सिजनच्या अनुपस्थितीत (किंवा अत्यंत कमी ऑक्सिजनमध्ये ) सेंद्रिय पदार्थांना उच्च तापमानाला गरम करून त्यांचे विघटन करणे म्हणजेच पायरोलिसिस होय.

• हा शब्द ग्रीक भाषेतील दोन शब्दांपासून बनला आहे - 'Pyro' म्हणजे आग/तापमान आणि 'Lysis' म्हणजे वेगळे करणे किंवा विघटन करणे.

🍀🌿 पायरोलिसिस प्रक्रिया कशी काम करते ?

• जर आपण कोणताही पदार्थ हवेच्या (ऑक्सिजनच्या) उपस्थितीत जाळला तर त्याचे ज्वलन (Combustion) होते आणि त्याची राख होते. 

• परंतु, पायरोलिसिसमध्ये ऑक्सिजन नसल्यामुळे पदार्थ जळत नाही, तर त्याचे रासायनिक विघटन होते.

• उच्च तापमान — पायरोलिसिस प्रक्रियेमध्ये सेंद्रिय कचरा किंवा बायोमास साधारणपणे 300 अंश ते 700 अंश सेल्सिअस तापमानाला गरम केला जातो. 

• या प्रक्रियेत कार्बन हवेत धूर म्हणून उडून जाण्याऐवजी घन स्वरूपात (बायोचारमध्ये) लॉक होतो.

🧐 पायरोलिसिस प्रक्रियेतून मिळणारी उत्पादने कोणती ?

• जेव्हा एखाद्या सेंद्रिय कचऱ्यावर पायरोलिसिस प्रक्रिया केली जाते, तेव्हा त्याचे रूपांतर तीन मुख्य घटकांमध्ये होते :

1) घन पदार्थ (Solid) → यातून मुख्यत्वे बायोचार (Biochar) किंवा चारकोल (कोळसा) मिळतो, जो माती सुधारण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतो.

2) द्रव पदार्थ (Liquid) → यातून बायो-ऑइल (Bio-oil) मिळते, ज्याचा वापर इंधन म्हणून किंवा इतर रसायने बनवण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

3) वायू पदार्थ (Gas) → यातून सिनगॅस (Syngas) नावाचा ज्वलनशील वायू बाहेर पडतो, ज्यामध्ये हायड्रोजन, कार्बन मोनॉक्साइड आणि मिथेनचे मिश्रण असते. याचा वापर ऊर्जा निर्मितीसाठी होतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Biochar

• बायोचार निर्मिती → बायोमासवर केल्या जाणाऱ्या 'पायरोलिसिस' (Pyrolysis) प्रक्रियेद्वारे निर्मिती.

• मुख्य वैशिष्ट्य → अत्यंत सच्छिद्र (Porous) रचना; पाणी आणि पोषक घटकांचा साठा करण्यास सक्षम.

• उत्पादकता वाढ → पिकांची उत्पादकता 10% ते 30% ने वाढते.

• कार्बन क्रेडिट प्रमाण → 1 टन बायोचारपासून 2 ते 2.8 टन कार्बन डायऑक्साइड-समकक्ष क्रेडिट्सची निर्मिती.

• पर्यावरणातील भूमिका → कार्बन सिंक (Carbon Sink) म्हणून काम करून हवामान बदल रोखण्यास मदत.

Ammonia

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र - संयुगे

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कारखान्यांमध्ये अमोनिया वायूची गळती झाल्यास तो मानवी डोळे आणि श्वसनसंस्थेला तीव्र इजा पोहोचवतो, कारण अमोनियाचा खालीलपैकी कोणता गुणधर्म याला कारणीभूत ठरतो ?

1. अमोनियाचे हवेपेक्षा जड असणे

2. अमोनियाची पाण्यामधील अत्यंत उच्च विद्राव्यता

3. अमोनियाचे ज्वलनशील असणे

4. अमोनियाचे रंगहीन असणे

उत्तर → अमोनियाची पाण्यामधील अत्यंत उच्च विद्राव्यता (High Solubility in Water)

📰 बातमी काय ?

• तमिळनाडूतील तिरुवल्लूर जिल्ह्यातील एका खाजगी सी-फूड (Seafood) प्रक्रिया आणि निर्यात कारखान्यात अमोनिया वायूची (Ammonia Gas) मोठी गळती झाल्यामुळे अनेक कामगारांना रुग्णालयात दाखल करावे लागले आहे.

🧐 अमोनिया (NH3) वायू बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1) भौगोलिक व रासायनिक स्वरूप — 

• अमोनिया हा एक रंगहीन (Colourless) वायू असून त्याला अत्यंत तीव्र, उग्र आणि गुदमरवून टाकणारा (Pungent) वास असतो. 

• हा नायट्रोजन आणि हायड्रोजन यांच्या संयोगातून बनलेला एक साधा अजैविक (Inorganic) पदार्थ आहे.

2) नैसर्गिक अस्तित्व —

• सेंद्रिय पदार्थांचे (Organic matter) विघटन किंवा कुजण्याची प्रक्रिया होत असताना निसर्गात अगदी कमी प्रमाणात अमोनिया नैसर्गिकरित्या तयार होतो.

3) औद्योगिक उत्पादन (Haber-Bosch Process) — 

• व्यावसायिक स्तरावर अमोनियाचे उत्पादन 'हाबर-बॉश' (Haber-Bosch) प्रक्रियेद्वारे केले जाते. 

• यामध्ये लोहाच्या (Iron Catalyst) उपस्थितीत, उच्च तापमान आणि दाबाखाली हवेतील नायट्रोजनची हायड्रोजनसोबत रासायनिक अभिक्रिया केली जाते.

🤔 अमोनियाचा मुख्य औद्योगिक वापर कुठे केला जातो ?

1) खत उद्योग (Fertilizers) — उत्पादित अमोनियाचा सर्वात मोठा वाटा (सुमारे 80% पेषा जास्त) युरिया, अमोनियम नायट्रेट आणि अमोनियम फॉस्फेट यांसारख्या रासायनिक खतांच्या निर्मितीसाठी वापरला जातो.

2) शीतकरण प्रणाली (Refrigeration/Cooling) — अमोनियाची थंड करण्याची क्षमता (Cooling Efficiency) अत्यंत उत्कृष्ट असते. त्यामुळे मोठ्या कोल्ड स्टोरेज, सी-फूड प्रोसेसिंग युनिट्स आणि बर्फाच्या कारखान्यांमध्ये याचा 'रेफ्रिजरंट' (Refrigerant) म्हणून मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

3) रासायनिक उद्योग — प्लास्टिक, स्फोटके, कापड उद्योग आणि रंग निर्मितीमध्ये अमोनियाचा वापर कच्चा माल म्हणून केला जातो.

🧐 अमोनिया गळती मानवी शरीरासाठी घातक का ठरते ?

• पाण्याशी तीव्र ओढ (High Affinity for Water) — अमोनिया हा पाण्यात अत्यंत विद्राव्य (Soluble) आहे. 

• त्यामुळे शरीराशी संपर्क येताच तो शरीरातील ओलाव्यासोबत अभिक्रिया करतो.

• अमोनियम हायड्रॉक्साईडची निर्मिती — ओलाव्याशी संपर्क आल्यावर अमोनियाचे रूपांतर 'अमोनियम हायड्रॉक्साईड' (Ammonium Hydroxide) या तीव्र दाहक क्षारामध्ये (Caustic Alkaline) होते. 

• यामुळे शरीराच्या पेशी नष्ट होतात (Cellular Damage) आणि श्वास कोंडून मृत्यू ओढवू शकतो.

📚 संदर्भ : विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - रसायनशास्त्र

⚛️ अमोनिया चे मुख्य रासायनिक गुणधर्म : 

1) सौम्य आम्लारी (Weak Base) - अमोनिया (NH₃) हा रासायनिक दृष्ट्या सौम्य आम्लारी आहे.

2) पाण्यातील अभिक्रिया - जेव्हा अमोनिया पाण्यात मिसळतो, तेव्हा तो अमोनियम हायड्रॉक्साइड (Ammonium Hydroxide - NH₄OH) तयार करतो. हा द्रावण भाग हायड्रॉक्साइड आयन्स (OH⁻) सोडतो, ज्यामुळे ते आम्लारी बनते.

3) लिटमस पेपर चाचणी - अमोनिया वायू किंवा त्याचे द्रावण लाल लिटमस पेपरला निळा बनवते.

4) pH मूल्य (pH Value) - अमोनियाच्या द्रावणाचा pH साधारणपणे 11 ते 12 च्या दरम्यान असतो (7 पेक्षा जास्त pH म्हणजे आम्लारी)

5) आम्लासोबत अभिक्रिया (Neutralization) -

• जेव्हा अमोनियाची प्रक्रिया एखाद्या आम्लासोबत (Acid) होते, तेव्हा तो त्याचे उदासिनीकरण करतो आणि क्षार (Salt) तयार करतो. 

• उदाहरणार्थ: अमोनिया + हायड्रोक्लोरिक आम्ल = अमोनियम क्लोराइड 

(Ammonium Chloride - एक प्रकारचे क्षार आहे)

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अमोनिया 

• रासायनिक सूत्र → NH₃

• औद्योगिक उत्पादन पद्धती → हाबर-बॉश पद्धत 

• रासायनिक स्वभाव → सौम्य आम्लारी (Weak Base)

• लिटमस पेपर चाचणी → लाल लिटमस पेपरला निळा होतो 

• मुख्य औद्योगिक उपयोग → रासायनिक खते निर्मिती आणि कोल्ड स्टोरेजमध्ये रेफ्रिजरंट म्हणून वापर

• मानवी शरीरावरील परिणाम → डोळे, नाक, घसा, त्वचा आणि फुफ्फुसांमध्ये तीव्र जळजळ

Western Ghats

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पश्चिम घाटाच्या संरक्षणासाठी केंद्र सरकारने पर्यावरणपूरक संवेदनशील क्षेत्र (ESA) घोषित करण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या समितीच्या अहवालाचा आधार घेतला आहे ?

1. कस्तुरीरंगन समिती

2. कांचन देवी समिती

3. स्वामीनाथन समिती

4. बलवंत राय मेहता समिती 

उत्तर → कस्तुरीरंगन समिती (Kasturirangan Committee)

📰 बातमी काय ? 

• पहिले मसुदा परिपत्रक (Draft Notification) जारी केल्यापासून तब्बल 12 वर्षांनंतर, केंद्र सरकार आता पश्चिम घाटाच्या (Western Ghats) काही विशिष्ट भागांमध्ये अखेर 'पारिस्थितिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रे' (ESAs - Ecologically Sensitive Areas) अंतिम आणि अधिसूचित (Notify) करण्याची तयारी करत आहे.

🧐 पश्चिम घाट (Western Ghats) इतका महत्त्वाचा का आहे ? 

• भौगोलिक स्वरूप — हा भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याला समांतर असलेला एक अत्यंत प्राचीन आणि नाजूक पर्वत समूह आहे. 

• जागतिक वारसा — हा जगातील 8 सर्वात प्रमुख 'हॉटेस्ट बायोडायव्हर्सिटी हॉटस्पॉट्स' (Hottest Biodiversity Hotspots) पैकी एक असून याला UNESCO जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला आहे.

• भौगोलिक विस्तार — उत्तरेत तापी नदीच्या खोऱ्यापासून सुरू होऊन थेट भारताच्या दक्षिण टोकापर्यंत (कन्याकुमारी) हा पर्वत पसरला आहे.

• 6 राज्यांमध्ये विस्तार — पश्चिम घाट भारतातील एकूण 6 राज्यांमध्ये पसरलेला आहे: 1) गुजरात, 2) महाराष्ट्र, 3) गोवा, 4) कर्नाटक, 5) केरळ, आणि 6) तमिळनाडू.

• एकूण क्षेत्रफळ — हा घाट सुमारे 1,80,000 चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर पसरला असून, तो भारताच्या एकूण भूभागाच्या साधारणपणे 6% भाग व्यापतो.

🤔 पश्चिम घाटाची मुख्य पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

1) प्रचंड जैविक साठा — भारताच्या केवळ 6% भूभागावर असूनही, देशातील एकूण वनस्पती, मासे, पक्षी आणि सस्तन प्राण्यांच्या प्रजातींपैकी 30% पेक्षा जास्त प्रजाती एकट्या पश्चिम घाटात आढळतात.

2) उच्च स्थानिक प्रजाती (High Endemism) — येथील भौगोलिक विलगतेमुळे, भारतातील 50% उभयचर (Amphibians) आणि 67% माशांच्या प्रजाती केवळ याच भागात आढळतात (जगाच्या इतर कुठेही त्या सापडत नाहीत).

• उदाहरण → धोक्यात आलेला 'निलगिरी ताहर' (शेळीचा प्रकार) आणि 'सिंहासारखी शेपटी असलेला माकड' (Lion-tailed macaque) हे केवळ याच भागात राहतात.

3) शोला परिसंस्था (The Shola Ecosystem) — घाटाच्या उंचावरील भागात 'शोला' नावाची वैशिष्ट्यपूर्ण परिसंस्था आढळते.

 • डोंगराळ गवताळ प्रदेश आणि त्यांच्या खोऱ्यांमध्ये असणारे उष्णकटिबंधीय सदाहरित जंगलांचे छोटे-छोटे पट्टे (Patches) म्हणजेच शोला होय. यात दुर्मिळ औषधी वनस्पतींचा साठा आहे.

4) वन्यजीवांचे मोठे घर — हा दक्षिण भारतातील जंगलांचा सर्वात मोठा सलग पट्टा आहे, जिथे जगातील 25 ते 30% आशियाई हत्ती आणि 17% वाघ राहतात.

🧐 या घाटाचे आर्थिक व पर्यावरणीय महत्त्व आणि ESA चा काय फायदा होईल ?

1) जलवाहिनी आणि मान्सून नियंत्रण — हा घाट गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी यांसारख्या दक्षिण भारताच्या प्रमुख नद्यांचा उगम स्त्रोत आहे. 

• तसेच भारताचा मान्सून (पाऊस) नियंत्रित करण्यात याची भूमिका मोठी आहे.

• द्विकल्पीय भारतातील (Peninsular India) जवळपास 245 दशलक्ष लोक पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि शेतीसाठी या नद्यांवर अवलंबून आहेत.

2) ESA अधिसूचनेचा फायदा — एकदा का हा भाग 'पारिस्थितिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र' (ESA) म्हणून जाहीर झाला की, तिथे मोठ्या प्रमाणावर होणारे खाणकाम (Mining), दगड खाणी (Quarrying), प्रदूषणकारी उद्योग आणि मोठे गृहप्रकल्प उभारण्यावर कायदेशीर बंदी येईल, ज्यामुळे हा निसर्ग वाचवता येईल.

✍️ संदर्भ : पर्यावरण (Static GS) - 

👨‍⚕️माधव गाडगीळ समिती (2011) → 

• या समितीने पश्चिम घाटाच्या 1, 29037 चौरस किलोमीटरच्या संपूर्ण क्षेत्राला 'पारिस्थितिकदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) घोषित करण्याची आणि तिथे खाणकामावर पूर्ण बंदी घालण्याची अत्यंत कडक शिफारस केली होती. 

• मात्र, राज्यांच्या विरोधामुळे ती लागू झाली नाही.

👨‍⚕️ कस्तुरीरंगन समिती (2012) → 

• गाडगीळ अहवालानंतर नेमलेल्या या समितीने मवाळ भूमिका घेत पश्चिम घाटाचा केवळ 37% भागच संवेदनशील (ESA) म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली. 

• केंद्र सरकार सध्या याच मसुद्याच्या आधारे अंतिम अधिसूचना काढत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : पश्चिम घाट (Western Ghats)

• भौगोलिक व्याप्ती → उत्तरेत तापी नदीपासून भारताच्या दक्षिण टोकापर्यंत (कन्याकुमारीपर्यंत) 

• एकूण राज्य → 6 राज्यांमध्ये विस्तार

• भूभागाचे प्रमाण → भारताच्या एकूण भूभागाच्या जवळपास 6% क्षेत्र

• निवासस्थान → भारताच्या 30% पेक्षा जास्त जीवप्रजातींचे निवासस्थान

• शोला परिसंस्था → पश्चिम घाटातील उंचावरील गवताळ प्रदेश आणि सदाहरित जंगलांचे मिश्रण.

• पश्चिम घाट संबंधित समिती → 1) माधव गाडगीळ समिती 2) कस्तुरीरंगन समिती

The Smart Seed Coating Technology

📚 Subject : GS - भूगोल - कृषी, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बियाण्यांच्या शाश्वत संरक्षणासाठी 'स्मार्ट सीड कोटिंग’ हे नवीन तंत्रज्ञान विकसित करणारी 'भारतीय तेलबिया संशोधन संस्था' (ICAR-IIOR) खालीलपैकी कोणत्या शहरात स्थित आहे ?

1. पुणे

2. नागपूर

3. हैदराबाद

4. बेंगळुरू

उत्तर : हैदराबाद

📰 बातमी काय ? 

• 'भारतीय तेलबिया संशोधन संस्थेने' (ICAR-IIOR) पिकांची उगवण क्षमता सुधारण्यासाठी आणि हवामान बदलाच्या धोक्यांपासून पिकांचे संरक्षण करण्यासाठी एक नाविन्यपूर्ण आणि पेटंटप्राप्त 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' विकसित केले आहे.

🧐 हे 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' नेमके काय आहे ?

• हे भारतात पेटंट मिळालेले, पूर्णपणे जैविक पद्धतीने विघटन होणारे (Biodegradable) एक प्रगत बीज संवर्धन प्लॅटफॉर्म आहे. 

• हे पारंपारिक एकतर्फी बीजप्रक्रियेऐवजी बियाण्याला बहुउद्देशीय सुरक्षा कवच प्रदान करते.

🤔 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' कोणी विकसित केले ? —

• हे तंत्रज्ञान हैदराबाद येथिल 'आयसीएआर-भारतीय तेलबिया संशोधन संस्थेने' (ICAR-IIOR) विकसित आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रमाणित केले आहे.

🧐 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' मुख्य उद्देश कोणता ? 

• हवामान-अनुकूल शेतीला (Climate-Resilient Agriculture) बळ देणे, 

• पावसावर अवलंबून असलेल्या कोरडवाहू शेतीतील जोखीम कमी करणे आणि 

• पिकांची एकूण उत्पादकता वाढवणे - हा या तंत्रज्ञानाचा हेतू आहे.

🤔 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञान' कसे काम करते ? 

1) थरांचे आवरण (Layered Encapsulation) — मूळ बियाण्यावर पर्यावरणपूरक आणि विघटनशील 'बायोपॉलिमर'चा (Biopolymer) एक विशेष थर चढवला जातो.

2) एकात्मिक पुरवठा (Input Integration) — या थरामध्ये फायदेशीर सूक्ष्मजीव (Microorganisms), मुख्य अन्नद्रव्ये, सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि पीक संरक्षण देणारी संयुगे एकत्र पॅक केली जातात.

3) कार्यक्षमतेची सुरुवात (Microenvironment Activation) — बियाणे पेरल्यानंतर, जमिनीत असणाऱ्या ओलाव्याशी संपर्क येताच हे कोटिंग सक्रिय होते आणि बियाण्याभोवती एक सुरक्षित वातावरण तयार करते.

4) अचूक पुरवठा (Targeted Release) — बियाणे रुजताना त्यातील पोषक घटक आणि जिवाणू थेट मुळांच्या भागात (Root Zone) सोडले जातात. यामुळे मुळांचा विकास वेगाने होतो आणि पिकाला सुरुवातीलाच आवश्यक पोषण मिळते.

🔹 'स्मार्ट सीड कोटिंग तंत्रज्ञानाची' मुख्य वैशिष्ट्ये आणि फायदे काय आहेत ?

1) पूर्णपणे शाश्वत — यात वापरलेले पॉलिमर जमिनीत नैसर्गिकरित्या विरघळून जाते. यामुळे जमिनीचा पोत बिघडत नाही किंवा कोणतेही रासायनिक प्रदूषण होत नाही.

2) सर्वसमावेशक उपाय — पारंपारिक बीजप्रक्रियेसारखे हे फक्त कीड नियंत्रणापुरते मर्यादित नाही; तर हे एकाच वेळी संरक्षण, पोषण आणि जैविक आधार (All-in-One) देते.

3) विविध पिकांसाठी योग्य — हे कोटिंग तृणधान्ये, कडधान्ये, गळिताची धान्ये (ऑईलसीड्स), कापूस, भाजीपाला आणि मसाल्याच्या पिकांच्या गरजेनुसार या कोटिंग मध्ये बदल केले जाऊ शकतात (म्हणजे कस्टमाइझ करू शकतात) 

4) उत्पादकतेत मोठी वाढ — देशभरात मका, हरभरा, कापूस, मोहरी आणि तूर या पिकांवर झालेल्या चाचण्यांमध्ये, या तंत्रज्ञानामुळे उत्पादनात 12% ते 37% पर्यंत स्पष्ट वाढ दिसून आली आहे.

📚 संदर्भ : कृषी सिलॅबस : 

• ICAR-IIOR ची पार्श्वभूमी → 'Indian Institute of Oilseeds Research' ही संस्था हैदराबाद (तेलंगणा) येथे असून ती भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या (ICAR) अंतर्गत काम करते.

भारतातील तेलबिया पिकांच्या संशोधनातील ही सर्वोच्च संस्था आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• तंत्रज्ञानाचा मुख्य प्रकार → जैविक पद्धतीने विघटन होणारे (Biodegradable) बायोपॉलिमर आधारित स्मार्ट सीड कोटिंग

• विकसित करणारी संस्था → ICAR-भारतीय तेलबिया संशोधन संस्था (ICAR-IIOR), हैदराबाद

• पिकांची उत्पादकता वाढ → विविध पिकांच्या चाचण्यांमध्ये 12% ते 37% पर्यंत उत्पादनात वाढ नोंदवली

• तंत्रज्ञानाचा मुख्य फायदा → बियाण्याला पेरणीच्या सुरुवातीच्या काळातच मुळांच्या क्षेत्रात • • अचूक पोषण आणि कीड संरक्षण पुरवणे

RBI Allows Banks to Offer Higher Interest Rates to NRIs/PIOs

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) अनिवासी भारतीयांसाठीच्या FCNR(B) आणि NRE या परकीय चलन ठेवींवरील व्याजदराचे निर्बंध तात्पुरते उठवण्यामागील मुख्य आर्थिक हेतू काय आहे ?

1. देशांतर्गत बाजारातील महागाईचा दर तातडीने कमी करणे.

2. कमर्शियल बँकांचे बुडीत कर्जाचे (NPA) प्रमाण नियंत्रित करणे.

3. केंद्र सरकारची वित्तीय तूट शून्यावर आणणे.

4. परकीय चलन साठा वाढवून घसरणाऱ्या रुपयाला आधार देणे.

उत्तर : परकीय चलन साठा वाढवून घसरणाऱ्या रुपयाला आधार देणे.

📰 बातमी काय ? 

• भारतातील परकीय चलन साठा (Forex Reserves) वाढवण्यासाठी आणि रुपयाच्या घसरणीला आळा घालण्यासाठी, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) अनिवासी भारतीयांच्या (NRI) काही विशिष्ट मुदत ठेवींवरील व्याजाची उच्च मर्यादा 30 सप्टेंबर 2026 पर्यंत तात्पुरती काढून घेण्याचा निर्णय घेतला आहे.

🧐 रिझर्व्ह बँकेने (RBI) नक्की कोणता निर्णय घेतला आहे ?

1) FCNR(B) ठेवींवरील सूट — 3 ते 5 वर्षांच्या मुदतीच्या नवीन 'फॉरेन करन्सी नॉन-रेसिडंट - बँक' [FCNR(B)] ठेवींवरील व्याजदराची कमाल मर्यादा (Ceiling) तात्पुरती शिथिल करण्यात आली आहे.

2) NRE ठेवींवरील सूट — 3 वर्षे आणि त्याहून अधिक मुदतीच्या 'नॉन-रेसिडंट एक्सटर्नल' (NRE) ठेवींवरील व्याजदराचे निर्बंध देखील हटवण्यात आले आहेत.

 3) मूळ नियम काय आहे ? — सामान्य नियमांनुसार, बँकांना NRE/NRO ठेवींवर देशांतर्गत मुदत ठेवींपेक्षा (Domestic Rupee Term Deposits) जास्त व्याजदर देण्याची परवानगी नसते. परंतु, परकीय चलन वाढवण्यासाठी सध्या हा तात्पुरता बदल केला आहे.

🤔 या निर्णयाचे देशाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी काय महत्त्व आहे ?

• डॉलरची आवक वाढणार — व्याजदरावरील मर्यादा हटवल्यामुळे भारतीय बँका आता अनिवासी भारतीयांना आकर्षित करण्यासाठी जास्त व्याज देऊ शकतील. यामुळे भारतात डॉलरचा ओघ वाढेल.

• परकीय चलन साठ्याला बळ (Forex Boost) — या मोबिलायझेशनमुळे भारताचा परकीय चलन साठा मजबूत होईल, ज्यामुळे घसरणाऱ्या रुपयाला (Depreciating Rupee) आधार मिळेल आणि देशाची आंतरराष्ट्रीय देयके (Balance of Payment - BoP) फेडण्यास मदत होईल.

• NRIs आणि PIOs यांना फायदा — अनिवासी भारतीय (NRI) आणि भारतीय वंशाच्या व्यक्तींना (PIO) त्यांच्या पैशांवर आता भारतीय बँकांकडून अधिक परतावा मिळवण्याची सुवर्णसंधी मिळेल.

🧐 फॉरेन करन्सी नॉन-रेसिडंट बँक [FCNR(B)] खाते म्हणजे काय ? 

1) खात्याचे स्वरूप — हे अशा प्रकारचे मुदत ठेव (Term Deposit) खाते आहे, ज्यामध्ये जमा होणारा पैसा भारतीय रुपयात न ठेवता परकीय चलनातच (Foreign Denomination) ठेवला जातो.

2) उपलब्ध चलने — या ठेवी प्रामुख्याने अमेरिकन डॉलर (USD), ब्रिटिश पाउंड (GBP), युरो (EUR), जपानी येन (JPY), ऑस्ट्रेलियन डॉलर (AUD) आणि कॅनेडियन डॉलर (CAD) अशा प्रमुख जागतिक चलनांमध्ये ठेवता येतात.

3) चलन घसरणीपासून संरक्षण (No Currency Fluctuation Risk) — पैसा परकीय चलनातच राहत असल्यामुळे, आंतरराष्ट्रीय बाजारात रुपया घसरला किंवा वधारला तरी अनिवासी भारतीयांच्या मूळ रकमेवर त्याचा कोणताही वाईट परिणाम होत नाही.

4) पात्रता — केवळ अनिवासी भारतीय (NRI), भारतीय वंशाच्या व्यक्ती (PIO) आणि भारताचे परदेशी नागरिक (OCI) हेच हे खाते उघडू शकतात. 

• यासाठी त्यांचा NRI दर्जा हा 'फेमा' (FEMA - Foreign Exchange Management Act) कायद्याच्या नियमांनुसार असावा लागतो.

5) मुदत मर्यादा — हे खाते केवळ मुदत ठेव (Term Deposit) म्हणूनच उघडता येते, ज्याची मुदत 1 वर्ष ते 5 वर्षे या दरम्यान असू शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• बातमी → RBI ने अनिवासी भारतीयांच्या (NRI) विशिष्ट मुदत ठेवींवरील व्याजाची उच्च मर्यादा तात्पुरती काढली 

• मुख्य हेतू → अनिवासी भारतीयांकडून डॉलर आकर्षित करून Forex साठा वाढवणे, रुपया स्थिर करणे आणि व्यवहार तोल (BoP) संतुलित राखणे.

• FCNR(B) चे मुख्य वैशिष्ट्य → ठेवी केवळ परकीय चलनातच ठेवल्या जातात (रुपयामध्ये नाही).

• पात्रता → केवळ अनिवासी भारतीय (NRI), भारतीय वंशाच्या व्यक्ती (PIO) आणि भारताचे परदेशी नागरिक (OCI)