PM RAHAT Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने अलिकडेच सुरू केलेली ‘पीएम- राहत योजना (PM RAHAT Scheme)’ कोणत्या मंत्रालयाशी संबंधित आहे ?

1. आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय

2. गृहमंत्रालय

3. वित्त मंत्रालय

4. रस्ते परिवहन व महामार्ग मंत्रालय

उत्तर : रस्ते परिवहन व महामार्ग मंत्रालय

बातमी काय ?

• ‘सेवा तीर्थ’ या नव्या प्रशासकीय संकुलात घेतलेल्या पहिल्या महत्त्वाच्या निर्णयात केंद्र सरकारने पीएम- राहत योजना (PM RAHAT Scheme) सुरू केली.

• या योजनेचा उद्देश रस्ते अपघातातील जखमींना तत्काळ आणि कॅशलेस उपचार उपलब्ध करून देणे हा आहे.

🤔 PM RAHAT योजना म्हणजे काय ?

✍️ PM RAHAT फूल फॅार्म Road Accident Victim Hospitalization and Assured Treatment Scheme.

• ही योजना रस्ते अपघातातील जखमींना अपघातानंतरच्या ‘गोल्डन अवर’मध्ये (Golden Hour) त्वरित वैद्यकीय उपचार मिळावेत यासाठी तयार करण्यात आली आहे. 

👉 Golden Hour म्हणजे अपघातानंतरचा पहिला 1 तास- कारण या कालावधीत योग्य उपचार मिळाल्यास 50 % मृत्यू टाळता येऊ शकतात.

✍️ मंत्रालय : रस्ते अपघातातील जखमींना तत्काळ आणि कॅशलेस उपचार उपलब्ध करून देण्याचा हा रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाचा (Ministry of Road Transport and Highways) एक उपक्रम आहे.

🧐 योजनेची कार्यपद्धती :

• या योजनेअंतर्गत अपघातग्रस्तांना देशातील कोणत्याही रस्त्यावर अपघात झाल्यास पहिल्या 7 दिवसांसाठी ₹1.5 लाखांपर्यंत कॅशलेस उपचार दिले जातात.

• रुग्णाची स्थिती गंभीर असल्यास अधिक काळासाठी प्राथमिक उपचारांची सोय केली जाते.

तंत्रज्ञानावर आधारित प्रक्रिया : 

• ही योजना पूर्णपणे तंत्रज्ञान-आधारित (Technology-driven) असून अपघाताची नोंदणीपासून उपचार खर्चाच्या परतफेडीपर्यंत संपूर्ण प्रक्रिया डिजिटल पद्धतीने जोडलेली (seamless digital link) आहे.

✍️ यासाठी दोन महत्त्वाच्या प्रणालींचा वापर केला जातो -

1) eDAR (Electronic Detailed Accident Report) - रस्ते परिवहन व महामार्ग मंत्रालयाची अपघात नोंद प्रणाली

2) TMS 2.0 (Transaction Management System) - राष्ट्रीय आरोग्य प्राधिकरणाची (NHA) आर्थिक व्यवहार प्रणाली

👉 या दोन्ही प्रणालींमुळे अपघाताची माहिती, रुग्णालयातील उपचार आणि खर्चाची परतफेड ही प्रक्रिया वेगवान, पारदर्शक आणि समन्वयित होते.

• तसेच 112 या आपत्कालीन मदत क्रमांकाद्वारे रुग्णवाहिका व जवळचे रुग्णालय तत्काळ उपलब्ध करून दिले जाते.

💰निधी व्यवस्था : 

• या योजनेचा खर्च मुख्यतः Motor Vehicle Accident Fund (MVAF) मधून केला जातो.

• जर अपघात करणारे वाहन विमाधारक असेल तर विमा कंपन्या खर्च भरतात, आणि Hit-And-Run किंवा विमा नसलेल्या प्रकरणांमध्ये केंद्र सरकार खर्च करते.

महत्त्व : 

• या योजनेमुळे अपघातानंतर तात्काळ उपचार मिळाल्याने अनेकांचे प्राण वाचण्यास मदत होईल.

• तसेच कॅशलेस सुविधेमुळे आर्थिक अडचणीमुळे उपचार न मिळण्याची समस्या कमी होते.

• डिजिटल प्रणालीमुळे संपूर्ण प्रक्रिया वेगवान आणि पारदर्शक होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : पीएम- राहत योजना

• PM RAHAT योजना → रस्ते अपघातातील जखमींना तत्काळ आणि कॅशलेस उपचार

• मंत्रालय → रस्ते परिवहन व महामार्ग मंत्रालय

• कॅशलेस मर्यादा → ₹1.5 लाख (7 दिवस)

• Golden Hour → अपघातानंतरचा पहिला 1 तास 

• मदत क्रमांक → 112

P-8I Anti-Submarine Warfare

Subject : GS - संरक्षण, आंतरराष्ट्रीय करार 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे भारतीय नौदलासाठी अतिरिक्त Boeing P-8I Poseidon विमाने खरेदी करण्याच्या प्रस्तावाला मंजुरी देण्यात आली तर हे विमाने कोणत्या देशाकडून घेण्यात आली ?

1. फ्रान्स

2. रशिया

3. अमेरिका

4. इस्रायल

उत्तर : अमेरिका

बातमी काय ?

• अलिकडे संरक्षण खरेदी मंडळ (Defence Procurement Board – DPB) ने भारतीय नौदलासाठी Boeing P-8I Poseidon ही 6 अतिरिक्त विमाने खरेदी करण्याच्या प्रस्तावाला मंजुरी दिली आहे. 

खरेदीचा करार : 

• ही खरेदी भारत-अमेरिका आंतरसरकारी करार (Inter-Governmental Agreement – IGA) अंतर्गत करण्यात येत आहे.

• हा करार Defence Acquisition Procedure (DAP) 2020 अंतर्गत प्रक्रिया केला जात आहे. 

• या प्रक्रियेत offset clause लागू होत नाही, त्यामुळे या करारामध्ये तंत्रज्ञान हस्तांतरण किंवा सहउत्पादनाची अट नाही.

भारतीय नौदलासाठी Boeing P-8I Poseidon खरेदी उद्देश - 

• ही विमाने अमेरिकेकडून खरेदी करण्यात येणार असून त्याद्वारे हिंदी महासागर क्षेत्रातील (Indian Ocean Region) भारताची पाळत व युद्धसंबंधी क्षमता वाढवण्याचा उद्देश आहे.

P-8I Poseidon म्हणजे काय ?

• Boeing P-8I Poseidon हे दीर्घ पल्ल्याचे बहुउद्देशीय समुद्री गस्ती विमान (Maritime Patrol Aircraft) आहे. 

• हे विमान मुख्यतः समुद्रातील शत्रूची हालचाल शोधणे आणि नौदलाला माहिती पुरवणे यासाठी वापरले जाते.

✍️ या विमानाच्या प्रमुख भूमिका:

• Anti-Submarine Warfare (ASW) — पाणबुड्यांचा शोध घेणे व त्यांच्यावर कारवाई

• Anti-Surface Warfare (ASuW) — समुद्रावरील जहाजांवर नजर ठेवणे

• Intelligence, Surveillance and Reconnaissance (ISR) — गुप्त माहिती व देखरेख

• Maritime Domain Awareness — समुद्री क्षेत्रातील हालचालींचे निरीक्षण

• Search and Rescue Operations — शोध व बचाव मोहिमा

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Boeing P-8I

• Boeing P-8I — समुद्री गस्ती विमान

• खरेदी प्रस्ताव — 6 अतिरिक्त विमाने

• मंजुरी — Defence Procurement Board (DPB)

• करार — भारत-अमेरिका Inter-Governmental Agreement (IGA)

• प्रक्रिया — Defence Acquisition Procedure (DAP) 2020

Centre’s New Guidelines on ‘Vande Mataram’

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) ‘वंदे मातरम्’ संदर्भातील नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे कोणत्या मंत्रालयाने जारी केली ?

1. संस्कृती मंत्रालय

2. माहिती व प्रसारण मंत्रालय

3. शिक्षण मंत्रालय

4. गृहमंत्रालय

उत्तर : गृहमंत्रालय

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने ‘वंदे मातरम्’ संदर्भात नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे जाहीर केली आहेत.

• या नव्या नियमांनुसार अधिकृत सरकारी कार्यक्रमांमध्ये आता गीताची सर्व 6 कडवी गाणे आवश्यक करण्यात आले आहे.

• ही घोषणा या गीताच्या 150 व्या वर्धापन दिनानिमित्त करण्यात आली आहे.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी : 

• बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी ‘वंदे मातरम्’ हे गीत लिहिले.

• हे गीत त्यांच्या ‘आनंदमठ’ (1882) या कादंबरीतील असून, स्वातंत्र्य चळवळीत ते देशभक्तीचे शक्तिशाली प्रतीक बनले.

संकल्पना स्पष्टता : 

• ‘वंदे मातरम्’ हे भारताचे राष्ट्रीय गीत आहे.

• आता सरकारने या गीताच्या पूर्ण (6 कडव्यांच्या) अधिकृत आवृत्तीला मान्यता देऊन त्याच्या सादरीकरणासाठी निश्चित नियम ठरवले आहेत.

नवीन नियम : 

• आता सरकारी कार्यक्रमांमध्ये ‘वंदे मातरम्’ गाताना संपूर्ण 6 कडवी गाणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी सुमारे 3 मिनिटे 10 सेकंदांचा कालावधी निश्चित केला आहे.

• भारताच्या राष्ट्रपतींच्या आगमनावेळी आणि प्रस्थानावेळी वाजवले जाईल.

• आकाशवाणी आणि दूरदर्शनवर प्रसारित झालेल्या राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणाच्या आधी आणि नंतर.

• त्याचबरोबर राज्यपालांच्या भाषणाच्या आधी व नंतर, राज्य समारंभांमध्ये आणि अधिकृत कार्यक्रमांमध्ये वाजवले/ गाईले जाईल.

• तसेच शाळांच्या प्रार्थना सभांमध्ये, ध्वजारोहण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये समूहगान करणे आवश्यक आहे.

• गीत सुरू असताना सर्वांनी सावधान स्थितीत उभे राहणे आवश्यक आहे, 

• परंतु चित्रपटगृहात ते बंधनकारक नाही.

• गाण्यापूर्वी वाद्य संकेत दिला जातो आणि मार्चिंगमध्येही ठरावीक पद्धत पाळली जाते.

महत्त्व :

• या निर्णयामुळे ‘वंदे मातरम्’च्या ऐतिहासिक आणि राष्ट्रीय महत्त्वाला पुन्हा अधोरेखित करण्यात आले आहे.

• तसेच देशभरात एकसारखे नियम लागू झाल्यामुळे सादरीकरणात एकरूपता येईल.

• शाळा व सार्वजनिक कार्यक्रमांमधून राष्ट्रीय एकात्मता वाढण्यास मदत होईल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ‘वंदे मातरम्’

• मार्गदर्शक तत्त्वे जारी — गृहमंत्रालयाकडून

• ‘वंदे मातरम्’ — राष्ट्रीय गीत

• लेखक — बंकिमचंद्र चॅटर्जी

• सर्व 6 कडवी गाणे बंधनकारक

• कालावधी — 3 मिनिटे 10 सेकंद

• संदर्भ — 150 वा वर्धापन दिन

Ayushman Sahakar Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘आयुष्मान सहकार योजना’ कोणत्या संस्थेद्वारे राबविली जाते ?

1. राष्ट्रीय आरोग्य प्राधिकरण

2. राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ

3. भारतीय आयुर्विज्ञान संशोधन परिषद 

4. आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय

उत्तर : राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ (NCDC)

बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्री व सहकार मंत्री यांनी राज्यसभेत ‘आयुष्मान सहकार योजना’ च्या अंमलबजावणी व निधी संरचनेबाबत माहिती दिली.

• या योजनेअंतर्गत सहकारी संस्थांना आरोग्य क्षेत्रातील पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी आर्थिक मदत दिली जाते.

आयुष्मान सहकार योजना म्हणजे काय ?

✍️ आयुष्मान सहकार योजना ही राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ (National Cooperative Development Corporation - NCDC) ची योजना आहे.

✍️ या योजनेद्वारे सहकारी संस्थांना खालील आरोग्य सुविधा उभारण्यासाठी आर्थिक सहाय्य दिले जाते :

• रुग्णालये

• निदान केंद्रे

• वैद्यकीय महाविद्यालये

• AYUSH आरोग्य केंद्रे

• टेलीमेडिसिन व डिजिटल हेल्थ सेवा

✍️ यामुळे स्थानिक पातळीवर समुदाय आधारित आरोग्य सेवा (Community-based Healthcare) विकसित करण्यास मदत होते.

आयुष्मान सहकार योजना केव्हा सुरू करण्यात आली ?

• आयुष्मान सहकार योजना 2020 मध्ये सुरू करण्यात आली.

• ही योजना राष्ट्रीय आरोग्य धोरण 2017 च्या उद्दिष्टांनुसार आरोग्य सेवा विस्तार आणि पायाभूत सुविधा वाढवण्यासाठी सुरू करण्यात आली.

आयुष्मान सहकार योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

पात्र संस्था :

• राज्य किंवा बहुराज्य सहकारी संस्था (Cooperative Societies)

• संस्थेच्या नियमावलीत आरोग्य सेवा देण्याची तरतूद असणे आवश्यक

आर्थिक सहाय्य : 

• NCDC कडून दीर्घकालीन कर्ज (Term Loan) दिले जाते

• कर्ज कालावधी — कमाल 8 वर्षे

• 1–2 वर्षे मोरॅटोरियम (परतफेडीची सवलत)

निधी संरचना : 

• प्रकल्प खर्चाच्या 90% पर्यंत कर्ज उपलब्ध

• निधी राज्य सरकारमार्फत किंवा थेट NCDC कडून मिळू शकतो

महिलांसाठी प्रोत्साहन :

• महिलांची बहुसंख्य असलेल्या सहकारी संस्थांना 1% व्याज सवलत (Interest Rebate) दिली जाते.

आयुष्मान सहकार योजनेचे महत्त्व : 

• सहकार क्षेत्राला चालना

• सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून आरोग्य सेवा विस्तार करण्यास मदत होते.

• स्थानिक लोकांच्या सहभागातून समुदाय आधारित आरोग्य व्यवस्था (Community-Owned Healthcare System ) विकसित होते.

• आयुर्वेद, योग, यूनानी, सिद्ध, होमिओपॅथी या AYUSH प्रणालींच्या आरोग्य सुविधांना प्रोत्साहन मिळते.

संस्थात्मक चौकट : 

• अंमलबजावणी संस्था — राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ (NCDC)

• प्रशासकीय नियंत्रण — सहकारिता मंत्रालय (Ministry of Cooperation)

• धोरणात्मक आधार — राष्ट्रीय आरोग्य धोरण 2017

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• आयुष्मान सहकार योजना — 2020

• अंमलबजावणी संस्था — राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ (NCDC)

• मंत्रालय — सहकारिता मंत्रालय (Ministry of Cooperation)

• उद्देश — सहकारी संस्थांद्वारे आरोग्य पायाभूत सुविधा विकसित करणे

• निधी — प्रकल्प खर्चाच्या 90% पर्यंत कर्ज

• महिलांच्या सहकारी संस्थांना — 1% व्याज सवलत

Prime Minister inaugurated 'Seva Teerth'

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘सेवा तीर्थ (Seva Teerth)’ हा नवा प्रशासकीय संकुल कोणत्या प्रकल्पाचा भाग आहे ?

1. स्मार्ट सिटी मिशन

2. सागरमाला प्रकल्प

3. सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प

4. डिजिटल इंडिया मिशन

उत्तर : सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प

बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 13 फेब्रुवारी 2026 रोजी ‘सेवा तीर्थ’ या नव्या एकात्मिक प्रशासकीय संकुलाचे उद्घाटन केले.

• हे संकुल सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्पाचा भाग आहे.

सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प नेमका काय आहे ?

• सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प (Central Vista Redevelopment Project) हा नवी दिल्लीतील भारताच्या प्रशासकीय केंद्राचा (Power Corridor) सर्वांगीण आधुनिकीकरण व पुनर्बांधणी करण्याचा मोठा सरकारी प्रकल्प आहे.

👉 दिल्लीतील राष्ट्रपती भवन ते इंडिया गेट या भागाला Central Vista म्हणतात.

👉 या संपूर्ण परिसरातील जुनी इमारती, संसद, कार्यालये आणि पायाभूत सुविधा आधुनिक करण्याचा प्रकल्प म्हणजे सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प.

🧐 सेवा तीर्थ म्हणजे काय ?

• ‘सेवा तीर्थ’ हे एक एकात्मिक (Integrated) प्रशासकीय संकुल आहे, जिथे देशातील प्रमुख निर्णय घेणाऱ्या संस्थांचे एकत्रीकरण करण्यात आले आहे.

👉 यामध्ये समाविष्ट:

• पंतप्रधान कार्यालय (PMO)

• राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (NSCS)

• कॅबिनेट सचिवालय

✍️ यामुळे प्रशासन अधिक कार्यक्षम, समन्वयित आणि जलद निर्णयक्षम बनते.

नावाचा अर्थ (Philosophical Meaning) : 

• ‘सेवा तीर्थ’ नावाचा अर्थ - जनतेची सेवा करणारे पवित्र प्रशासनिक केंद्र

• संकुलावर “नागरिक देवो भव” (Citizen is like God) असा संदेश देण्यात आला आहे.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी : 

• जवळपास 80 वर्षांनंतर पंतप्रधान कार्यालयाचे (PMO) स्थान बदलले.

• पूर्वी PMO साउथ ब्लॉक मध्ये कार्यरत होते.

वास्तुशिल्प वैशिष्ट्ये :

1) डिझाइन(आर्किटेक्ट) — डॉ. बिमल पटेल

2) प्रेरणा (Architecture Inspiration)

• चालुक्यकालीन मंदिरांची दगडी जाळी (Stone Screen-Work)

• फुलांच्या भूमितीय आकृत्या (Floral Geometric Motifs)

• बौद्ध स्तूपांपासून प्रेरित धातूचे घुमट (Metal Domes)

🤔 ‘सेवा तीर्थ’ संकुलात घेतलेला पहिला निर्णय कोणता ?

• सेवा तीर्थ येथे घेतलेल्या आपल्या पहिल्या निर्णयात, पंतप्रधानांनी रस्ते अपघातातील पीडितांना खात्रीशीर रुग्णालयीन उपचार आणि सुविधा देण्यासाठी ‘पीएम राहत योजना’ (PM RAHAT Scheme) सुरू केली.

• जेणेकरून तात्काळ वैद्यकीय सेवेच्या अभावामुळे कोणाचाही जीव जाणार नाही.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : सेवा तीर्थ

• सेवा तीर्थ — नवे प्रशासकीय संकुल

• समावेश — पंतप्रधान कार्यालय + राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय + कॅबिनेट सचिवालय

• प्रकल्प — सेंट्रल व्हिस्टा पुनर्विकास प्रकल्प

• आर्किटेक्ट — डॉ. बिमल पटेल

• उद्घाटन — 13 फेब्रुवारी (नवी दिल्ली 1931 चा संदर्भ)

• बोधवाक्य — “नागरिक देवो भव”

• पहिला निर्णय — पीएम राहत योजना

Removal of the Lok Sabha Speaker

Subject : GS - राज्यशास्त्र - संसद

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) लोकसभा अध्यक्षांना पदावरून हटविण्याची तरतूद भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमात आहे ?

1. कलम 101

2. कलम 94

3. कलम 32

4. कलम 100

उत्तर : कलम 94

बातमी काय ?

• अलीकडे काही खासदारांनी लोकसभा अध्यक्ष ओम बिर्ला यांना पदावरून हटविण्यासाठी नोटीस दिली.

• विरोधकांनी अध्यक्षांवर पक्षपाती वर्तन केल्याचा आरोप केला असून विशेषतः विरोधी पक्षनेत्याला (LoP) बोलण्याची परवानगी न दिल्याचा मुद्दा मांडला आहे.

• यामुळे लोकसभा अध्यक्ष हटविण्याच्या घटनात्मक प्रक्रियेची चर्चा पुन्हा सुरू झाली.

✍️ संकल्पना स्पष्टता : लोकसभा अध्यक्ष हटविणे : 

• लोकसभा अध्यक्ष किंवा उपाध्यक्ष यांना सभागृहाच्या ठरावाद्वारे पदावरून हटविता येते.

• ही तरतूद भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 94 मध्ये दिली आहे.

📖 कलम 94 नुसार अध्यक्षाचे पद खालील परिस्थितीत रिक्त होते :

1) सदस्यत्व संपल्यास - कलम 94(a)

• जर अध्यक्ष लोकसभेचे सदस्य राहिले नाहीत तर त्यांचे पद आपोआप संपते.

2) राजीनामा दिल्यास - कलम 94(b)

• अध्यक्ष उपाध्यक्षांना लेखी राजीनामा देऊ शकतात.

3) सभागृहाच्या ठरावाने हटविल्यास - कलम 94(c)

• लोकसभेतील सदस्यांच्या बहुमताने ठराव मंजूर झाल्यास अध्यक्षांना पदावरून हटविता येते.

📖 अध्यक्ष हटविण्याची प्रक्रिया :

1) 14 दिवसांची पूर्वसूचना :

• अध्यक्ष हटविण्याचा ठराव मांडण्यासाठी किमान 14 दिवस आधी लेखी नोटीस द्यावी लागते.

• ही नोटीस लोकसभा सचिव-जनरल यांच्याकडे दिली जाते.

2) ठरावाला सभागृहाची परवानगी :

• ठराव सभागृहात घेतल्यावर किमान 50 खासदारांनी उभे राहून समर्थन दाखवणे आवश्यक असते.

• जर 50 पेक्षा कमी सदस्य समर्थन देत असतील तर ठराव पुढे घेतला जात नाही.

3) चर्चा :

• ठराव स्वीकारल्यानंतर सभागृहात चर्चा केली जाते.

• चर्चा फक्त ठरावात नमूद केलेल्या आरोपांपुरतीच मर्यादित असते.

4) मतदान :

• अध्यक्ष हटविण्यासाठी ठरावाला सभागृहातील सर्व विद्यमान सदस्यांच्या बहुमताची आवश्यकता असते.

• याला “प्रभावी बहुमत” (Effective Majority) म्हणतात.

🧐 “प्रभावी बहुमत” (Effective Majority) म्हणजे काय ?

• सभागृहातील सर्व विद्यमान सदस्यांच्या बहुमताने घेतलेला निर्णय, परंतु रिक्त जागा (vacant seats) वगळून.

👉 सोप्या भाषेत :

• Effective Majority = (एकूण सदस्यसंख्या – रिक्त जागा) यांपैकी निम्म्यापेक्षा जास्त सदस्यांचे समर्थन

उदाहरण (समजण्यासाठी) - 

• लोकसभेची एकूण सदस्यसंख्या = 543

• समजा 5 जागा रिक्त आहेत.

• म्हणजे विद्यमान सदस्य = 538 = (543-5)

✍️ Effective Majority साठी आवश्यक मतसंख्या :

• 538 ÷ 2 = 269 पेक्षा जास्त

• म्हणजे किमान 270 मते लागतील.

📍 कार्यवाहीदरम्यान अध्यक्षाची भूमिका : 

✍️ कलम 96 नुसार :

• अध्यक्ष स्वतःवरच्या ठरावाच्या वेळी सभागृहाचे अध्यक्षस्थान भूषवू शकत नाहीत.

• मात्र ते चर्चेत भाग घेऊ शकतात.

• ते साधा मतदान करू शकतात, पण निर्णायक मत (Casting Vote) देऊ शकत नाहीत.

विशेष बाब : 

• लोकसभा विसर्जित (Dissolution) झाल्यानंतरही अध्यक्ष नवीन लोकसभेच्या पहिल्या बैठकीपर्यंत पदावर राहतात.

• परंतु हटविण्याचा ठराव मंजूर झाल्यास त्यांना तात्काळ पद सोडावे लागते.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी :

• भारतात आतापर्यंत अध्यक्षांविरुद्ध 3 वेळा हटविण्याचे ठराव मांडले गेले आहेत.

1. 1954 — जी. व्ही. मावळंकर

2. 1966 — हुकम सिंग

3. 1987 — बलराम जाखड

👉 परंतु आजपर्यंत कोणताही लोकसभा अध्यक्ष हटविला गेलेला नाही.

कायदेशीर चौकट :

• भारतीय राज्यघटना — कलम 94

• कलम 96 — अध्यक्षाची भूमिका (Removal Motion दरम्यान)

• लोकसभा नियमावली — नियम 200 ते 203

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• लोकसभा अध्यक्ष हटविण्याची तरतूद — कलम 94(c)

• 14 दिवसांची नोटीस आवश्यक

• किमान 50 खासदारांचे समर्थन आवश्यक

• मतदान प्रकार — “प्रभावी बहुमत” (Effective Majority)

• अध्यक्ष हटविण्या दरम्यान ती व्यक्ती अध्यक्षस्थान भूषवू शकत नाही

• अध्यक्ष निर्णायक मत (Casting Vote) देऊ शकत नाहीत

• भारतात आजपर्यंत कोणताही लोकसभा अध्यक्ष हटविला गेलेला नाही

Sarojini Naidu Birth Anniversary

स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या महिला राज्यपाल, स्वातंत्र्यसेनानी, सुप्रसिद्ध कवयित्री, भारत कोकिळा सरोजिनी नायडू यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) देशात राष्ट्रीय महिला दिन कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ?

1. सरोजिनी नायडू

2. ॲनी बेझंट

3. इंदिरा गांधी

4. विजया लक्ष्मी पंडित

उत्तर : सरोजिनी नायडू (Sarojini Naidu) 

श्रीमती सरोजिनी नायडू यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

जन्म : 

• सरोजिनी नायडू यांचा जन्म 13 फेब्रुवारी 1879 रोजी हैदराबाद येथे झाला.

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत योगदान : 

✍️ असहकार चळवळ : 

1920 मध्ये महात्मा गांधीजींनी सुरू केलेल्या असहकार चळवळीत सरोजिनी नायडू यांनी भाग घेतला आणि विविध स्वातंत्र्य कार्यात सहभागी झाल्यामुळे त्यांना अनेक वेळा अटक करण्यात आली.

✍️ मीठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व : 

• 1930 मध्ये, गांधींजींनी सरोजिनी नायडू यांची भारतातील मीठ उत्पादनावरील ब्रिटिश मक्तेदारीविरुद्ध अहिंसक निषेध म्हणून सुरू केलेल्या मीठ सत्याग्रहाचे नेतृत्व करण्यासाठी निवड केली.

• 21 मे रोजी, सरोजिनी नायडू यांनी मुंबईच्या उत्तरेस सुमारे 150 मैल अंतरावर असलेल्या धारासना सॉल्ट वर्क्स 2,500 मोर्चेकऱ्यांचे नेतृत्व केले.

✍️ भारत छोडो आंदोलन :

• 1942 मध्ये, सरोजिनी नायडू यांना "भारत छोडो" चळवळीदरम्यान अटक करण्यात आली त्यांना 21 महिने तुरुंगवास भोगावा लागला.

✍️ परदेशात प्रवास आणि स्वातंत्र्यलढ्याबद्दल जागरूकता : 

• भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि आंतरराष्ट्रीय पाठिंबा मिळवण्यासाठी सरोजिनी नायडू यांनी अमेरिका आणि युनायटेड किंग्डमसह विविध देशांमध्ये प्रवास केला.

✍️ कैसर-ए -हिंद सुवर्णपदक (‘Kaisar-i-Hind’ Medal) : 

• हैदराबाद येथील प्लेगच्या साथी दरम्यान त्यांनी जनतेला सर्वतोपरी मदत केली.

• त्याबद्दल ब्रिटिश सरकारकडून सरोजिनी नायडू यांना कैसर-ए-हिंद हे सुवर्णपदक देण्यात आले.

मृत्यू : 

• 2 मार्च 1949 रोजी लखनऊ येथे सरोजिनी नायडू यांचे निधन झाले.

श्रीमती सरोजिनी नायडू यांबद्दल स्पर्धा परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न : 

प्रश्न) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्षा कोण होत्या ? 

(सरळसेवा भरती, पोलीस भरती, MPSC, UPSC, CISF, SSC GD 2021) 

• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्षा सरोजिनी नायडू या होत्या.

• 1925 मधील कानपूर येथील अखिल भारतीय काँग्रेस अधिवेशनाच्या त्या अध्यक्षा म्हणून निवडून आल्या. 

नोट :

• पहिल्या महिला अध्यक्षा : 1917 मध्ये काँग्रेसचे अध्यक्षपद भूषवणाऱ्या अँनी बेझंट या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या महिला अध्यक्षा होत्या.

• पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्षा : तर पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्षा सरोजिनी नायडू या होत्या.

प्रश्न) भारताची कोकिळा म्हणून कोणास ओळखले जाते ? 

(सरळसेवा भरती, पोलीस भरती, SSC GD 2024) 

• सरोजिनी नायडू यांच्या कविता स्वरमाधुर्य, राष्ट्रीय दृष्टिकोण असणाऱ्या, प्रेमाचा पुरस्कार व क्रांतिकारक राष्ट्रवादी विचार इ. वैशिष्ट्यांनी लोकप्रिय झाल्या. 

• त्यामुळे सरोजिनी नायडू यांना भारताची कोकिळा (The Nightingale of India) म्हणून ओळखले जाते.

प्रश्न) स्वतंत्र भारतातील पहिल्या महिला राज्यपाल कोण होत्या ? 

(सरळसेवा भरती, पोलीस भरती,MPSC, TET, SSC GD) 

• सरोजिनी नायडू या स्वतंत्र भारतातील पहिल्या महिला राज्यपाल होत्या.

• 1947 मध्ये त्यांनी संयुक्त प्रांत म्हणजे आत्ताच्या उत्तर प्रदेश राज्याचे राज्यपाल म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. 

प्रश्न) देशात राष्ट्रीय महिला दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

• भारतात 13 फेब्रुवारी हा दिवस राष्ट्रीय महिला दिन म्हणून साजरा करतात.

• महिलांच्या हक्कांसाठी आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील सरोजिनी नायडू यांच्या योगदानाच्या सन्मानार्थ, 13 फेब्रुवारी हा त्यांचा जन्मदिवस भारतात राष्ट्रीय महिला दिन म्हणून साजरा केला जातो.

नोट : 8 मार्चला जागतिक महिला दिन साजरा करण्यात येतो. 

PM SVANidhi Credit Card Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ‘पीएम स्वनिधि क्रेडिट कार्ड’ योजना कुठे सुरू केली ?

1. चेन्नई

2. हैदराबाद

3. तिरुवनंतपुरम

4. अहमदाबाद

उत्तर : तिरुवनंतपुरम (केरळ)

बातमी काय ?

• अलिकडेच पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केरळमधील तिरुवनंतपुरम येथे आयोजित कार्यक्रमात ‘पीएम स्वनिधि क्रेडिट कार्ड’ (PM SVANidhi क्रेडिट कार्ड सुरू केले.

🤔 PM SVANidhi फूल फॅार्म काय ?

• Prime Minister Street Vendor’s Atma Nirbhar Nidhi

🧐 ‘पीएम स्वनिधि क्रेडिट कार्ड’ योजना काय आहे ?

• हे क्रेडिट कार्ड स्ट्रीट वेंडर्स (फेरीवाले / रस्त्यावर विक्री करणारे) यांना त्वरित कार्यशील भांडवल उपलब्ध करून देण्यासाठी तयार केले आहे.

• हे कार्ड UPI-linked, व्याज नसलेलं (Interest-free) क्रेडिट फॅसिलिटी म्हणून कार्य करते.

• ही योजना लहान विक्रेत्यांना औपचारिक बँकिंग प्रणालीशी जोडते.

• कार्यक्रमादरम्यान सुमारे 1 लाख लाभार्थ्यांना PM SVANidhi कर्जाचे वितरण देखील करण्यात आले.

✍️ योजना सुरू करण्यामागील गरज :

• अनौपचारिक कर्जावर अवलंबित्व कमी करणे - सावकारांकडून जास्त व्याजाने घेतल्या जाणाऱ्या कर्जावरची अवलंबित्व कमी करून स्वस्त औपचारिक कर्ज उपलब्ध करणे.

• आर्थिक समावेशन (Financial Inclusion) - स्ट्रीट वेंडर्सना बँक खाते, डिजिटल पेमेंट आणि क्रेडिट इतिहासाद्वारे औपचारिक वित्तीय व्यवस्थेत समाविष्ट करणे.

• शहरी सूक्ष्म-उद्योगांना प्रोत्साहन - कार्यशील भांडवल उपलब्ध करून लहान विक्रेत्यांचा व्यवसाय स्थिर ठेवणे व त्यांची वाढ सुलभ करणे.

📍PM SVANidhi Credit Card ची प्रमुख वैशिष्ट्ये -

1) UPI-linked डिजिटल क्रेडिट सुविधा -

• हे क्रेडिट कार्ड UPI शी जोडलेले असून विक्रेत्यांना डिजिटल व्यवहार करणे सोपे होते.

2) Revolving Credit Facility -

• ठराविक मर्यादेपर्यंत रक्कम वारंवार वापरता येते आणि परतफेड केल्यानंतर पुन्हा उपलब्ध होते.

3) Formal Credit History तयार होते -

• नियमित व्यवहारांमुळे बँकेत क्रेडिट प्रोफाइल तयार होते आणि पुढील मोठ्या कर्जासाठी मदत मिळते.

✍️ लक्ष्यित लाभार्थी : 

• स्ट्रीट वेंडर्स

• फेरीवाले

• ठेला / हातगाडी विक्रेते

• फुटपाथवरील लघु विक्रेते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : PM SVANidhi Credit Card

• उद्दिष्ट : स्ट्रीट वेंडर्सना कर्ज

• सुरू केले : पंतप्रधान नरेंद्र मोदी

• ठिकाण : तिरुवनंतपुरम, केरळ

• सुविधा : UPI-linked, व्याज नसलेलं क्रेडिट फॅसिलिटी

• योजना कालावधी : 31 मार्च 2030 पर्यंत वाढविण्यात आली