शिवराज्याभिषेक सोहळा 

शिवराज्याभिषेक दिनाच्या सर्वांना खूप खूप शुभेच्छा 🙏🙏

• स्वराजाची मुहूर्तमेढ रोवणारे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा रायगडावर 6 जून 1674 रोजी राज्याभिषेक सोहळा पार पडला.

⛳️  छत्रपतींचा राज्याभिषेक सोहळा :

• मुख्य पुरोहित गागाभट्ट यांनी महाराजांचा शिवछत्रपती म्हणून उच्चार करत महाराजांच्या डोक्यावर मोत्याची झालर ठेवली आणि स्वराज्याच्या धन्याचा मोठ्या दिमाखात राज्याभिषेक सोहळा पार पडला.

• छत्रपती शिवरायांच्या राज्याभिषेका प्रसंगी महाराणी म्हणून सोयराबाई आणि युवराज म्हणून छत्रपती संभाजी राजे यांचा देखील अभिषेक करण्यात आला.

• राज्याभिषेकामुळे महाराज आता स्वराज्याचे छत्रपती झाले. सार्वभौमत्वाचे प्रतीक म्हणून "राज्याभिषेक शक" सुरू करण्यात आले. 

राज्याभिषेकाप्रसंगी “ श्री राजा शिवछत्रपती”  ही अक्षरे कोरली गेली.

• स्वराज्याची नाणी छापण्यात आली यांमध्ये सोन्याचा हून तर तांब्याची शिवराई ही खास नाणी होती.

• तत्कालीन राजमुद्रेवर संस्कृत भाषेत 

ㅤㅤㅤㅤप्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववन्दिता।

ㅤㅤㅤㅤशाहसुनो शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते॥

• याचा अर्थ "शहाजींचा पुत्र शिवाजी याचे प्रतिपदेच्या चंद्रकोर प्रमाणे वाढत जाणारे हे राज्य लोकांच्या कल्याणासाठी आहे." असं होतो.

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेक सोहळ्याला हेन्री ऑक्सिडेन हा इंग्रज वकील उपस्थित होता. 

• त्यांनी संपूर्ण सोहळ्याची अतिशय विस्तृत व सखोल माहिती आपल्या डायरीत नमूद केली आहे हा इतिहासाचा एक महत्त्वपूर्ण पुरावा मानला जातो.

• स्वराज्याच्या केंद्रीय प्रशासनातील महत्त्वाचे अंग म्हणून अष्टप्रधान मंडळ ओळखले जाते, हे अष्टप्रधान मंडळ शिवराज्याभिषेकाच्या वेळी अस्तित्वात आले.

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) छत्रपती शिवाजी महाराजांचा रायगडावर राज्याभिषेक सोहळा -----रोजी झाला. 

(महाराष्ट्र पोलीस भरती पोलीस 2023, SRPF 2018,....)

1. 6 जून 1674 
2. 6 जानेवारी 1874
3.  6 जून 1774
4. 6 जानेवारी  1574

उत्तर : 6 जून 1674 

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मंत्रिमंडळात पंतप्रधानांना काय म्हणतात ?

(महाराष्ट्र पोलीस भरती :  भंडारा 2023)

1. पेशवा 
2. अमात्य 
3. सचिव 
4. मंत्री

उत्तर : पेशवा

प्रश्न) 6 जून 1674 रोजी कोणत्या गडावर छत्रपती शिवरायांचा राज्याभिषेक सोहळा संपन्न झाला ?

(महाराष्ट्र पोलीस भरती : अहमदनगर 2023)

1. शिवनेरी 
2. प्रतापगड 
3. रायगड 
4. राजगड

उत्तर : रायगड

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकासाठी ------ हा इंग्रज वकील उपस्थित होता.

(महाराष्ट्र पोलीस भरती : ठाणे ग्रामीण पोलीस 2023) 

1. फिलीप गिफर्ड
2. रिचर्ड टेलर
3. हेन्री ॲाक्सिडेन
4. हेन्री रिवेन्दन

उत्तर : हेन्री ॲाक्सिडेन

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेक सोहळ्याला इंग्रज अधिकारी हेन्री ऑक्सिडेन हा इंग्रज वकील उपस्थित होता. त्यांनी संपूर्ण सोहळ्याची अतिशय विस्तृत व सखोल माहिती आपल्या डायरीत नमूद केली आहे. हा इतिहासाचा एक महत्त्वपूर्ण पुरावा मानला जातो.

Revised Wholesale Price Index and New Producer Price Indices

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारत सरकारने नुकतीच मंजुरी दिलेल्या घाऊक किंमत निर्देशांकाच्या (WPI) नवीन सुधारित मालिकेचे नवीन आधारभूत वर्ष (Base Year) कोणते ठरवण्यात आले आहे ?

1. 2015–16
2. 2018–19
3. 2022–23
4. 2025–26

उत्तर : 2022–23

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारने घाऊक महागाई मोजण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जाणाऱ्या घाऊक किंमत निर्देशांकाचे (Wholesale Price Index - WPI) आधारभूत वर्ष (Base Year) 2011–12 वरून बदलून 2022–23 करण्यास अधिकृत मंजुरी दिली आहे.

• नव्या निर्णयानुसार दिनांक 15 जून 2026 रोजी दुपारी 12 वाजता आधारभूत वर्ष 2022-23 सह घाऊक किंमत निर्देशांकाची (WPI) सुधारित मालिका सरकार जारी करेल.

🧐 घाऊक किंमत निर्देशांकाच्या (WPI) नवीन सुधारित मालिकेचे नवीन आधारभूत वर्ष (Base Year) कोणते ?

• केंद्र सरकारने WPI चे आधारभूत वर्ष 2011–12 वरून सुधारित करून 2022–23 केले आहे.

• संकलन आणि प्रकाशन संस्था - हा निर्देशांक केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाच्या अंतर्गत असणाऱ्या 'उद्योग आणि अंतर्गत व्यापार प्रोत्साहन विभाग' (DPIIT) च्या आर्थिक सल्लागार कार्यालयाद्वारे (Office of Economic Adviser - OEA) संकलित आणि प्रसिद्ध केला जातो.

🧐 मूलभूत अर्थशास्त्र संकल्पना : 

🧐 WPI म्हणजे काय? (What is WPI?):

• घाऊक किंमत निर्देशांक (WPI) हा वस्तू ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वी घाऊक (Wholesale) किंवा उत्पादक स्तरावरवस्तूंच्या किमतींमध्ये होणारा सरासरी बदल मोजतो. (यात सेवांचा समावेश होत नाही, फक्त वस्तू मोजल्या जातात).

🤔 घाऊक किंमत निर्देशांक (WPI) मुख्य वापर कोठे करण्यात येतो ?

• कंत्राटांमधील किंमत वाढीचे कलम (Price Escalation Clauses), औद्योगिक आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्प, तसेच देशाचे आर्थिक विश्लेषण आणि धोरण निर्मितीसाठी याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

✍️ सुधारित WPI मालिकेतील 5 मुख्य बदल (Major Changes):

नवीन 2022-23 च्या मालिकेत अर्थव्यवस्थेचे अचूक चित्र दिसण्यासाठी खालील मोठे बदल करण्यात आले आहेत:

1) वस्तूंच्या संख्येत वाढ (Increased Items):

नवीन बास्केटमध्ये एकूण वस्तूंची संख्या 697 वरून वाढवून 957 करण्यात आली आहे.

2) नूतनीकरणक्षम ऊर्जेचा समावेश (Renewable Energy Included):

• 'वीज' (Electricity) या गटामध्ये आता सौर ऊर्जा (Solar power) आणि पवन ऊर्जेचा (Wind energy) समावेश करण्यात आला आहे.

• याशिवाय अणुऊर्जा (Nuclear electricity) देखील या बास्केटमध्ये जोडली गेली आहे.

3) ऊर्जा प्रवर्गांची पुनर्रचना (Reorganization):

• 'कच्चे पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू' (Crude petroleum & natural gas) यांना आधीच्या "प्राथमिक वस्तू" (Primary Articles) प्रवर्गातून हटवून आता "इंधन आणि ऊर्जा" (Fuel and Power) प्रवर्गात वर्ग करण्यात आले आहे.

या गटामध्ये आधीपासूनच कोळसा, वीज आणि पेट्रोलियम उत्पादनांसारखी इतर प्रमुख इंधने समाविष्ट असल्यामुळे सदर पुनर्रचनेमुळे अधिक सुसंगतता येईल

4) भार निश्चितीची नवीन पद्धत (Improved Weightage Method):

• वस्तूंचे महत्त्व (Weights) ठरवण्यासाठी जुन्या 'नेट ट्रेडेड व्हॅल्यू' ऐवजी आता 'ग्रॉस व्हॅल्यू ऑफ आउटपुट' (GVO - Gross Value of Output) चा वापर करण्यात आला आहे.

• GVO हे देशांतर्गत उत्पादनाचे खरे प्रतिनिधित्व करत असल्याने उत्पादकाच्या दृष्टीकोनातून हे अधिक अचूक मानले जाते.

5) गहाळ किंमत डेटा भरण्याची नवीन पद्धत:

• एखाद्या वस्तूची किंमत उपलब्ध नसताना जुन्या 'कॅरी-फॉरवर्ड' पद्धतीऐवजी आता 'टार्गेटेड मीन इम्पुटेशन' (Targeted Mean Imputation) या आधुनिक पद्धतीचा वापर केला गेला आहे.

✍️ भारतात 'उत्पादक किंमत निर्देशांक' (PPI) ची सुरुवात:

या सुधारणेसोबतच सरकार उत्पादक स्तरावरील महागाई मोजण्यासाठी 2022-23 आधारभूत वर्षासह तीन नवीन निर्देशांक (Producer Price Indices) जारी करणार आहे.

1) Output Producer Price Index (OPPI) - हा उत्पादकांना त्यांनी विकलेल्या वस्तू आणि सेवांसाठी मिळणाऱ्या किमतींमधील बदल मोजतो (कर आणि वाहतूक खर्चापूर्वीचा कारखाना पातळीवरील दर)

2) Input Producer Price Index (IPPI) - उत्पादकांना लागणाऱ्या कच्चा माल, ऊर्जा आणि मध्यवर्ती वस्तूंच्या किमतींमधील बदल मोजतो (उत्पादकांवर येणारा खर्चाचा ताण यातून दिसतो)

3) Service Producer Price Index (Service PPI) - सेवा क्षेत्रातील महागाई मोजण्यासाठी याचा वापर केला जाईल .

• यात सुरुवातीला 7 प्रमुख सेवांचा समावेश असेल - बँकिंग, सिक्युरिटीज ट्रान्झॅक्शन, विमा, पेन्शन फंड व्यवस्थापन, रेल्वे, हवाई वाहतूक (प्रवासी) आणि टेलिकॉम

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : घाऊक किंमत निर्देशांक नवीन मालिका

• WPI चे जुने मूळ वर्ष → 2011–12

• WPI चे नवीन सुधारित मूळ वर्ष → 2022–23

• निर्देशांक जारी करणारी संस्था → आर्थिक सल्लागार कार्यालय (OEA), DPIIT 

• मंत्रालय → केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय

• नवीन मालिकेतील एकूण वस्तूंची संख्या → 957 (पूर्वी 697 होत्या)

• इंधन आणि ऊर्जा गटात हस्तांतरित घटक → खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू

• सर्व्हिस PPI मध्ये समाविष्ट एकूण सेवा → 7 प्रमुख सेवा

Mumbai-Ahmedabad High-Speed Rail Project

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - पायाभूत सुविधा

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारत सरकारच्या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी अशा पहिल्या 'मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन' प्रकल्पाची (MAHSR) प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करणारी मुख्य संस्था खालीलपैकी कोणती आहे ?

1. दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (DMRC)
2. भारतीय रेल्वे विकास महामंडळ (IRCON)
3. नॅशनल हाय स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (NHSRCL)
4. महाराष्ट्र रेल्वे इन्फ्रास्ट्रक्चर डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन (Maharail)

उत्तर : नॅशनल हाय स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (NHSRCL)

📰 बातमी काय ?

• मुंबई-अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल्वे (MAHSR) प्रकल्पांतर्गत महाराष्ट्रातील पालघर येथे तिसऱ्या डोंगराळ बोगद्याचे (Third Mountain Tunnel) काम यशस्वीरित्या पूर्ण (Breakthrough) झाले आहे. 

• भारताच्या पहिल्या बुलेट ट्रेन कॉरिडॉरच्या बांधकामातील हा एक अत्यंत मोठा आणि महत्त्वाचा अभियांत्रिकी टप्पा मानला जात आहे.

🤔 'मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन' प्रकल्पाची (MAHSR) प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करणारी मुख्य संस्था कोणती ?

• या संपूर्ण महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाची अंमलबजावणी 'नॅशनल हाय स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड' (NHSRCL) या संस्थेद्वारे केली जात आहे.

🧐 अभियांत्रिकी वैशिष्ट्ये आणि तांत्रिक पार्श्वभूमी : 

1) परदेशी तंत्रज्ञान - 

• हा भारताचा पहिला बुलेट ट्रेन प्रकल्प असून, तो जपानच्या जगप्रसिद्ध 'शिनकानसेन' (Shinkansen) तंत्रज्ञानाचा वापर करून विकसित केला जात आहे.

• पालघरमधील हा बोगदा अत्यंत आव्हानात्मक भौगोलिक आणि खडतर भूप्रदेशावर मात करून पूर्ण करण्यात आला आहे.

2) प्रकल्पाची लांबी व संरेखन (Alignment) - 

• मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन कॉरिडॉरची एकूण लांबी 508 किलोमीटर आहे. याचे प्रादेशिक विभाजन खालीलप्रमाणे आहे -

• गुजरात आणि दादरा व नगर हवेली → 352 किमी.

• महाराष्ट्र → 156 किमी.

• भौतिक प्रगती (March 2026 पर्यंत): मार्च 2026 च्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, या प्रकल्पाचे काम गुजरातमध्ये 68.19% तर महाराष्ट्रात 40.66% पूर्ण झाले आहे.

✍️ उद्दिष्टे आणि आगामी टप्पे (Targets & Connectivity) :

1) प्रवास वेळेत घट - हा हाय-स्पीड रेल्वे कॉरिडॉर मुंबई आणि अहमदाबाद या दोन प्रमुख आर्थिक केंद्रांना जोडणार असून, त्यामुळे दोन्ही शहरांमधील प्रवासाचा वेळ कमालीचा कमी होणार आहे.

2) पहिला कार्यान्वित टप्पा (First Operational Section) - गुजरात राज्यातील 'सुरत ते बिलीमोरा' दरम्यानचा बुलेट ट्रेनचा पहिला टप्पा 15 ॲागस्ट 2027 पर्यंत पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

3) अंतिम उद्दिष्ट (Final Target) - हा संपूर्ण 508 किमीचा कॉरिडॉर डिसेंबर 2029 पर्यंत पूर्ण करण्याचे लक्ष्य निर्धारित करण्यात आले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : मुंबई-अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल्वे

• मुंबई-अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल्वे → भारताची पहिली बुलेट ट्रेन 

• वापरण्यात आलेले तंत्रज्ञान → शिनकानसेन तंत्रज्ञान (जपान)

• प्रकल्पाची अंमलबजावणी करणारी संस्था → नॅशनल हाय स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (NHSRCL)

• कॉरिडॉरची एकूण लांबी → 508 km (गुजरात: 352 किमी, महाराष्ट्र: 156 किमी)

• बुलेट ट्रेन चा वेग ( Speed) → 320 किमी. प्रति तास

• संपूर्ण प्रकल्प पूर्ण करण्याचे अंतिम लक्ष्य → डिसेंबर 2029

World Environment Day 2026

📚 Subject : GS - दिनविशेष, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमाच्या (UNEP) अंतर्गत पार पडलेल्या 'जागतिक पर्यावरण दिन 2026' चे अधिकृत यजमानपद कोणत्या देशाने भूषवले आहे ?

1. भारत
2. केनिया
3. अझरबैजान
4. स्वीडन

उत्तर : अझरबैजान (Azerbaijan) 

📰 बातमी काय ?

• जागतिक पर्यावरण दिन हा पर्यावरण संवर्धनासाठी आणि जनजागृतीसाठी दरवर्षी 5 जून रोजी जगभरात साजरा केला जातो.

🧐 वर्ष 2026 च्या जागतिक पर्यावरण दिन सोहळ्याचे यजमान देश कोण ?

• संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमाने (UNEP) जाहीर केल्यानुसार, वर्ष 2026 च्या जागतिक पर्यावरण दिन मुख्य सोहळ्याचे यजमानपद अझरबैजान प्रजासत्ताक (Republic of Azerbaijan) या देशाकडे सोपवण्यात आले आहे. 

याचे मुख्य आयोजन अझरबैजानची राजधानी बाकू (Baku) येथे करण्यात आले.

🧐 जागतिक पर्यावरण दिन 2026 ची संकल्पना (The Theme - 2026)

• या वर्षाची अधिकृत मुख्य संकल्पना "निसर्गापासून प्रेरित. हवामानासाठी. आपल्या भविष्यासाठी" (Inspired by Nature. For Climate. For Our Future) ही आहे. 

✍️ या संकल्पनेचे 3 मुख्य आधारस्तंभ खालीलप्रमाणे आहेत : 

1) निसर्गापासून प्रेरित (Inspired by Nature) → यामध्ये प्रामुख्याने 'निसर्गावर आधारित उपायांना' (Nature-based Solutions - NbS) प्रोत्साहन दिले जाते. 

जसे की मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण (Afforestation), विस्कळीत परिसंस्थांचे पुनरुज्जीवन (Ecosystem restoration) आणि पाणथळ जागांचे (Wetlands) जतन करणे.

2) हवामानासाठी (For Climate) → हवामान बदलाचे संकट रोखण्यासाठी कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेणे (Carbon sequestration) आणि पर्यावरणाची लवचिकता वाढवण्यावर यात भर दिला जातो.

3) आपल्या भविष्यासाठी (For Our Future) → नैसर्गिक संसाधनांचे अतिशोष थांबवून आगामी पिढ्यांसाठी त्यांचे रक्षण करण्याच्या गरजेवर यामध्ये प्रामुख्याने प्रकाश टाकला गेला आहे.

📜 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि आयोजक संस्था (Historical Background & UNEP)

• स्थापना - जागतिक पर्यावरण दिनाची स्थापना संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने (UNGA) 1972 मध्ये केली होती. 

मानवी पर्यावरणावर भर देणाऱ्या ऐतिहासिक 'स्टॉकहोम परिषद, 1972' (Stockholm Conference on the Human Environment) च्या उद्घाटनाच्या स्मरणार्थ (5 जून 1972) हा दिवस निश्चित करण्यात आला.

🤔 पहिला जागतिक पर्यावरण दिन केव्हा साजरी केला गेला ?

• पहिला जागतिक पर्यावरण दिन 5 जून 1973 रोजी साजरा केला गेला.

🧐 पहिल्या जागतिक पर्यावरण दिनाची संकल्पना (थीम) काय होती ?

• 5 जून 1973 मध्ये साजरी केलेल्या पहिल्या जागतिक पर्यावरण दिनाची संकल्पना (थीम) Only one Earth (फक्त एकच पृथ्वी)  ही होती.

🏛️ समन्वयक संस्था (Organizing Body):

• UNEP उपक्रम - या जागतिक मोहिमेचे संपूर्ण नियोजन आणि समन्वय संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (United Nations Environment Programme - UNEP) या संस्थेद्वारे केले जाते.

• मुख्यालय (Headquarter) - UNEP चे मुख्यालय केनिया देशातील नैरोबी (Nairobi, Kenya) या ठिकाणी आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : जागतिक पर्यावरण दिन 2026

• जागतिक पर्यावरण दिन साजरा करण्याची तारीख → 5 जून (दरवर्षी)

• 2026 मधील यजमान देश → अझरबैजान ( राजधानी - बाकू)

• 2026 ची अधिकृत थीम → Inspired by Nature. For Climate. For Our Future.

• पर्यावरण दिनाची स्थापना झालेले वर्ष → 1972 (स्टॉकहोम परिषद)

• पहिला पर्यावरण दिन साजरा झालेले वर्ष व थीम → 1973 ("Only One Earth")

RudraM-II Missile

📚 Subject : GS - संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताने अलीकडेच यशस्वी चाचणी घेतलेले स्वदेशी बनावटीचे 'रुद्रम-२' (RudraM-II) हे क्षेपणास्त्र खालीलपैकी कोणत्या प्रकारच्या माऱ्यासाठी डिझाइन केले आहे ?

1. हवेतून जमिनीवर मारा करणारे (Air-to-Surface)
2. जमिनीवरून हवेत मारा करणारे (Surface-to-Air)
3. समुद्रातून समुद्रात मारा करणारे (Surface-to-Surface)
4. हवेतून हवेत मारा करणारे (Air-to-Air)

उत्तर : हवेतून जमिनीवर मारा करणारे (Air-to-Surface)

📰 बातमी काय ?

• भारताने अत्याधुनिक आणि स्वदेशी बनावटीच्या 'रुद्रम-2' (RudraM-II) या हवेतून जमिनीवर मारा करणाऱ्या (Air-to-Surface Missile) क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी घेतली आहे.

• निर्मिती - या क्षेपणास्त्राचा विकास संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेच्या (DRDO) हैदराबाद येथील 'रिसर्च सेंटर इमरत' (RCI - Research Centre Imarat) या नोडल प्रयोगशाळेने केला आहे.

'रुद्रम-2' ची प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features):

• क्षेपणास्त्राचा प्रकार - हे प्रामुख्याने शत्रूची रडार यंत्रणा आणि दळणवळण केंद्रे उद्ध्वस्त करणारे एक प्रगत 'अँटी-रेडिएशन क्षेपणास्त्र' (Anti-Radiation Missile) आहे.

• वेग (Speed) -  हे एक हायपरसॉनिक/सुपरसॉनिक श्रेणीतील क्षेपणास्त्र असून, ते Mach 5.5 (ध्वनीच्या वेगापेक्षा 5.5 पट जास्त) या अफाट वेगाने प्रवास करू शकते.

• पल्ला (Range) - हे क्षेपणास्त्र अंदाजे 300 किलोमीटर अंतरावरील शत्रूच्या लक्ष्याचा अचूक वेध घेऊ शकते.

• वहन क्षमता (Warhead) - हे आपल्यासोबत सुमारे 200 kg वजनाचे युद्धसाहित्य (Warhead) वाहून नेण्यास सक्षम आहे.

• मार्गदर्शन यंत्रणा (Navigation System) - यामध्ये 'हायब्रिड नेव्हिगेशन सिस्टीम' वापरली आहे. यात 'इनर्शियल नेव्हिगेशन सिस्टीम' (Inertial Navigation System), 'जीपीएस' (GPS) आणि शत्रूच्या रेडिओ फ्रिक्वेन्सी लहरी शोधणारे प्रगत 'पॅसिव्ह होमिंग हेड' (Passive Homing Head) एकत्र काम करतात.

• तैनाती (Deployment) - हे क्षेपणास्त्र Sukhoi-30 MKI सारख्या लढाऊ विमानांमधून डागले जाऊ शकते.

विमाने 3 ते 15 किलोमीटर उंचीवर उडत असतानाही हे क्षेपणास्त्र यशस्वीपणे कार्यरत होते.

🤝 धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Significance) : 

• रशियन क्षेपणास्त्रांना पर्याय - 'रुद्रम-2' हे भारतीय वायू सेनेत सध्या सेवेत असलेल्या जुन्या रशियन बनावटीच्या 'Kh-31' अँटी-रेडिएशन क्षेपणास्त्रांची जागा घेईल.

• वायू सेनेची ताकद - युद्धाच्या वेळी शत्रूची हवाई संरक्षण यंत्रणा (Air Defence System) निकामी करण्यासाठी हे क्षेपणास्त्र भारतीय लष्करासाठी एक प्रमुख 'फोर्स मल्टिप्लायर' (Force Multiplier) म्हणून काम करेल.

⚔️ 'रुद्रम-1' आणि 'रुद्रम-2' मधील फरक : 

• रुद्रम-1 (RudraM-I): या आधीच्या आवृत्तीचा पल्ला 100–250 km होता आणि त्याचा सर्वोच्च वेग 2 मॅक (2 Mach) पर्यंत होता.

• रुद्रम-2 (RudraM-II): या नवीन आवृत्तीचा पल्ला वाढवून 300 km करण्यात आला आहे आणि वेग वाढवून 5.5 मॅक (5.5 Mach) करण्यात आला आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : RudraM-II

• रुद्रम-2 चा प्रकार → हवेतून जमिनीवर मारा करणारे क्षेपणास्त्र (Air-to-Surface Missile)

• DRDO प्रयोगशाळा → रिसर्च सेंटर इमरत (RCI), हैदराबाद

• क्षेपणास्त्राचा सर्वोच्च वेग → Mach 5.5

• अचूक वेध घेण्याचा पल्ला (Range) → सुमारे 300 km

• वहन क्षमता (Warhead capacity) → 200 kg

• भविष्यात कोणाची जागा घेणार → रशियन बनावटीचे Kh-31 क्षेपणास्त्र

Khet Bachao Abhiyan

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने जून 2026 मध्ये सुरू केलेल्या ' खेत बचाओ अभियान 'चा मुख्य उद्देश खालीलपैकी काय आहे ?

1. वन्य प्राण्यांपासून शेतातील पिकांचे रक्षण करणे
2. शेतजमिनींवरील अतिक्रमणे रोखणे
3. शेती योग्य जमिनीवर बांधकाम करण्यापासून रोखणे
4. सेंद्रिय शेती व रासायनिक खतांच्या संतुलित वापराबाबत शेतकर्‍यांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे

उत्तर : सेंद्रिय शेती व रासायनिक खतांच्या संतुलित वापराबाबत शेतकर्‍यांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने देशभरात महिनाभर चालणारे 'खेत बचाओ अभियान ' (Khet Bachao Abhiyan) राबवण्याची अधिकृत घोषणा केली आहे.

🧐 खेत बचाओ अभियान काय आहे ?

• स्वरूप - हा एक व्यापक देशव्यापी कृषी जागरूकता आणि पोहोच उपक्रम (Agricultural Awareness & Outreach Campaign) आहे, ज्याचा उद्देश शाश्वत शेती पद्धतींचा प्रसार करणे आणि शेती उत्पादकता वाढवणे हा आहे.

• कालावधी - हे अभियान 1 ते 30 जून 2026 या कालावधीत संपूर्ण देशभरात राबवले जात आहे.

• आयोजक मंत्रालय - केंद्रीय कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालय, भारत सरकार (Ministry of Agriculture and Farmers Welfare).

🤝 खेत बचाओ अभियानाचे मुख्य उद्दिष्ट : 

• जमिनीची आरोग्य पत्रिका (Soil Health) आणि वैज्ञानिक शिफारशींच्या आधारे रासायनिक खतांच्या संतुलित आणि वाजवी वापराला (Judicious Use of Fertilizers) प्रोत्साहन देणे.

• शेतकऱ्यांना हवामानावर आधारित आणि प्रादेशिक गरजेनुसार कृषी सल्ले (Farm Advisories) देणे, तसेच त्यांना केंद्र सरकारच्या विविध योजनांशी थेट जोडणे.

✍️ खेत बचाओ अभियानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features):

1) संतुलित खत व्यवस्थापन - 

• माती परीक्षणावर (Soil Testing) आधारित खतांचा वापर वाढवणे.

• 'एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन' (INM - Integrated Nutrient Management) पद्धतीचा अवलंब करून सेंद्रिय, जैविक आणि हिरवळीच्या खतांच्या(Organic, bio-, and green manure) वापराला चालना देणे.

2) हवामान अनुकूल कृषी सल्ले - 

• शेतकऱ्यांना पिकांची योग्य निवड, पीक विविधता (Crop Diversification), पाण्याचे व्यवस्थापन आणि हवामानाशी संबंधित जोखमींचे व्यवस्थापन यावर व्यावहारिक मार्गदर्शन करणे.

3) तळागाळातील लोकसहभाग -

• या अभियानाची अंमलबजावणी गावपातळीवर स्थानिक ग्रामपंचायती, कृषी विज्ञान केंद्रे (KVKs), भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) संस्था आणि राज्य सरकारचे कृषी विभाग यांच्या संयुक्त समन्वयातून केली जात आहे.

4) विविध योजनांचे एकत्रीकरण - 

• या अभियानांतर्गत पीएम-किसान (PM-KISAN), किसान क्रेडिट कार्ड (KCC), कडधान्ये-गळित धान्य मोहीम, ऑइल पाम मिशन, कापूस मिशन, शेती यांत्रिकीकरण आणि जलसंधारण उपक्रमांचे फायदे एकत्रितपणे शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवले जातील.

🌳 अभियानाचे आर्थिक व पर्यावरणीय महत्त्व (Significance) :

• जमिनीची सुपीकता टिकवणे - वैज्ञानिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापनामुळे रासायनिक खतांचा अतिवापर कमी होईल, ज्यामुळे जमिनीची दीर्घकालीन सुपीकता (Soil Fertility) टिकवून ठेवता येईल.

• उत्पादन खर्चात कपात - खतांचा आणि इतर निविष्ठांचा (Inputs) योग्य प्रमाणात वापर केल्यामुळे शेतकऱ्यांचा शेतीवरील उत्पादन खर्च कमी होईल आणि नफा वाढेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Khet Bachao Abhiyan

• अभियानाचे नाव → खेत बचाओ अभियान

• आयोजक मंत्रालय → केंद्रीय कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालय

• आयोजन कालावधी → 1 ते 30 जून 2026

• मुख्य भर → संतुलित खतांचा वापर आणि जमिनीचे आरोग्य (Soil Health)

• अंमलबजावणीचे केंद्र → पंचायत-केंद्रित (गाव पातळीवरील संस्था)

• कृषी तांत्रिक साहाय्य संस्था → कृषी विज्ञान केंद्रे (KVKs) आणि भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)

Prime Minister Research Chair Scheme 2026

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाने सुरू केलेल्या 'पंतप्रधान संशोधन अध्यासन योजना 2026' (PMRC Scheme) चे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे ?

1. परदेशातील भारतीय वंशाच्या शास्त्रज्ञांना मायदेशी आणून संशोधनाला चालना देणे
2. प्राथमिक शिक्षकांना प्रगत तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देणे
3. सर्व सरकारी महाविद्यालयांमध्ये मोफत वाय-फाय पुरवणे
4.  भारतीय संशोधकांना परदेशात मोफत उच्च शिक्षणासाठी पाठवणे

उत्तर : परदेशातील भारतीय वंशाच्या शास्त्रज्ञांना मायदेशी आणून संशोधनाला चालना देणे

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाच्या उच्च शिक्षण विभागाने, पंतप्रधान संशोधन अध्यासन योजना 2026, साठी आवेदनपत्रे मागवली आहेत. 

🧐 पंतप्रधान संशोधन अध्यासन योजना काय आहे ?

• ही योजना परदेशातील उच्च-कुशल भारतीय प्रतिभांना पुन्हा मायदेशी आणण्यासाठी (Talent-Repatriation) आणि भारतातील संशोधन पायाभूत सुविधा बळकट करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेली एक अत्यंत प्रतिष्ठेची राष्ट्रीय योजना आहे.

🧐 योजनेचा गाभा आणि मुख्य संरचना :

• या योजनेचे उद्दिष्ट परदेशातील नामांकित विद्यापीठे, खाजगी प्रयोगशाळा आणि टेक इंडस्ट्रीजमधील भारतीय वंशाचे संशोधक, वैज्ञानिक, तंत्रज्ञ आणि व्यावसायिक यांना भारतात आकर्षित करणे आणि देशातील 'ब्रेन ड्रेन' (Brain Drain) ची प्रक्रिया उलटवून 'ब्रेन गेन' (Brain Gain) करणे हे आहे.

⛳️ सहभागाचे 3 स्तर :

• संशोधकांच्या वयोगटानुसार आणि अनुभवानुसार या कार्यक्रमाची ३ भागांत विभागणी करण्यात आली आहे : 

1. यंग रिसर्च फेलो (Young Research Fellows) → नवोदित शास्त्रज्ञ आणि पोस्टडॉक्टोरल स्कॉलर्ससाठी.

2. सिनियर रिसर्च फेलो (Senior Research Fellows) → मध्य-कारकिर्दीतील शास्त्रज्ञ आणि उद्योग क्षेत्रातील सखोल अनुभवी तज्ज्ञांसाठी.

3. रिसर्च चेअर्स (Research Chairs) → आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यताप्राप्त शैक्षणिक नेते, लॅब प्रमुख आणि जागतिक तंत्रज्ञान प्रणेत्यांसाठी.

✍️13 प्राधान्य दिलेली धोरणात्मक क्षेत्रे : 

• ही योजना, जगभरातल्या भारतीय प्रतिभेला, देशात अत्यंत वेगाने विकसित होत असलेले संशोधन, विकास, नवोन्मेष आणि तंत्रज्ञान यांच्या व्यवस्थेशी जोडेल. यात, राष्ट्रीयदृष्ट्या महत्वाच्या 13 क्षेत्रांचा समावेश आहे.

• ही क्षेत्रे पुढीलप्रमाणे,

1. अँडव्हान्स कॉम्प्युटिंग (प्रगत संगणन): (कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्वांटम कॉम्प्युटिंग आणि सुपर कॉम्प्युटिंग)

2. सेमी कंडक्टर्स

3. ऊर्जा, शाश्वतता आणि हवामान बदल

4. सायबर सुरक्षा

5. आरोग्यसेवा आणि वैद्यकीय तंत्रज्ञान

6. जैवतंत्रज्ञान

7. प्रगत पदार्थ व महत्त्वपूर्ण खनिजे

8. अंतराळ आणि संरक्षण

9. प्रगत दूरसंवाद तंत्रज्ञान  

10. उत्पादन आणि चौथी औद्योगिक क्रांती

11. कृषी आणि अन्न तंत्रज्ञान

12. नील अर्थव्यवस्था 

13. अणुऊर्जा

संस्थात्मक पात्रता : 

• यजमान संस्था निकष: केवळ नॅशनल इन्स्टिट्यूशनल रँकिंग फ्रेमवर्क (NIRF) च्या एकूण किंवा इंजिनिअरिंग श्रेणीत टॉप 100 मध्ये असणाऱ्या, किंवा संशोधन (Research) श्रेणीत टॉप 50 मध्ये असणाऱ्या सरकारी उच्च शिक्षण संस्थांनाच या संशोधकांना सामावून घेण्याची परवानगी आहे.

• याशिवाय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग, जैवतंत्रज्ञान विभाग, भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद आणि वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषदअंतर्गत असणाऱ्या राष्ट्रीय प्रयोगशाळा देखील यात पात्र आहेत.

🏛️ 7 मुख्य लीड सेंटर्स - 

• या संपूर्ण योजनेचे कामकाज सांभाळण्यासाठी देशातील 7 प्रीमियर संस्थांना मुख्य केंद्र (Lead Hubs) घोषित केले आहे. त्या पुढीलप्रमाणे - 

• IIT दिल्ली, IIT बॅाम्बे, IIT मद्रास, IIT कानपूर, IIT हैद्राबाद, IIT (ISM) धनबाद, आणि IISc बंगळुरू.

स्वतंत्र प्रशासन आणि निधी (Governance & Funding) :

• 🏛️ नियंत्रण समिती -  उमेदवारांची आणि प्रस्तावांची निवड पूर्णपणे भारत सरकारच्या मुख्य वैज्ञानिक सल्लागारांच्या (PSA - Principal Scientific Advisor) अध्यक्षतेखालील एका उच्च-स्तरीय अधिकार समितीद्वारे (Empowered Committee) केली जाईल.

• 💰💰 आर्थिक बजेट - या योजनेच्या पहिल्या टप्प्यासाठी सुमारे ₹200 crore (२०० कोटी रुपये) निधीची प्राथमिक तरतूद करण्यात आली आहे, ज्यातून बहु-वर्षीय संशोधन अनुदाने, स्थानांतरण भत्ते आणि अत्याधुनिक लॅब पायाभूत सुविधा पुरवल्या जातील

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Prime Minister Research Chair Scheme

• योजनेचे नाव → पंतप्रधान संशोधन अध्यासन योजना

• नियंत्रक मंत्रालय व विभाग → उच्च शिक्षण विभाग, केंद्रीय शिक्षण मंत्रालय.

• योजनेचे मुख्य ध्येय → परदेशातील भारतीय वंशाच्या शास्त्रज्ञांना मायदेशी आणून संशोधनाला चालना देणे

• सहभागाचे एकूण स्तर → 3 स्तर (यंग फेलो, सिनियर फेलो आणि रिसर्च चेअर)

• प्राधान्य दिलेली एकूण धोरणात्मक क्षेत्रे → 13 क्षेत्रे

• निवड समितीचे अध्यक्ष → भारत सरकारचे मुख्य वैज्ञानिक सल्लागार

• प्रमुख लीड हब्सची एकूण संख्या → 7 अग्रगण्य संस्था (6 IITs + 1 IISc)

Majuli Island

📚 Subject : GS - भूगोल, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पात्रात वसलेले आणि जगातील सर्वात मोठे मानवी वस्ती असलेले 'माजुली नदी बेट' (Majuli Island) भारताच्या कोणत्या राज्यात स्थित आहे ?

1. पश्चिम बंगाल
2. अरुणाचल प्रदेश
3. मणिपूर
4. आसाम

उत्तर : आसाम

📰 बातमी काय ?

• 'बिरबल साहनी इन्स्टिट्यूट ऑफ पॅलिओसायन्सेस' (Birbal Sahni Institute of Palaeosciences) या संस्थेच्या शास्त्रज्ञांनी केलेल्या नवीन अभ्यासाद्वारे आसाममधील प्रसिद्ध माजुली बेटाचा गेल्या 4,000 वर्षांचा हवामान, वनस्पती आणि नदीच्या गतिशीलतेचा (Climate, Vegetation, and River Dynamics) इतिहास यशस्वीरीत्या पुनर्रचित केला आहे.

🏝️ माजुली बेटाची भौगोलिक वैशिष्ट्ये :

• स्थान - हे बेट आसाम राज्यात ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पात्रात स्थित आहे.

• जागतिक विक्रम - माजुली हे संपूर्ण जगातील सर्वात मोठे मानवी वस्ती असलेले नदी बेट (World’s Largest Inhabited River Island) म्हणून ओळखले जाते.

एकूण क्षेत्रफळ - हे एक वैशिष्ट्यपूर्ण नदी बेट जवळपास 875 चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेले आहे.

🧐 माजुली बेट का धोक्यात आले आहे ?

• हे बेट सध्यातरी वारंवार येणारे पूर (Recurrent Floods), नदीकाठची तीव्र धूप (Riverbank Erosion), वृक्षतोड आणि जमिनीचे मोठ्या प्रमाणावर होणारे नुकसान या गंभीर समस्यांचा सामना करत आहे.

⛳️ माजुली बेटाचे सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व :

• नव-वैष्णव संस्कृतीचे केंद्र - माजुली बेट हे महान संत श्रीमंत शंकरदेव (Srimanta Sankardeva) यांनी स्थापित केलेल्या • 'नव-वैष्णव' (Neo-Vaishnavite) संस्कृतीचे मुख्य ऐतिहासिक केंद्र आहे.

• सत्र / वैष्णव मठ (Sattras) - या बेटावर सुमारे 30 सत्रांचे (वैष्णव मठ - Vaishnavite Monasteries) अस्तित्व आहे, जे धर्म, संस्कृती, शिक्षण आणि सामाजिक प्रशासनाचे मुख्य केंद्र म्हणून कार्य करतात.

या बेटावरील महत्त्वाच्या सत्रांमध्ये खालील मठांचा समावेश होतो - 

➔ औनियाती सत्र (Auniati Satra)

➔ कमलाबारी सत्र (Kamalabari Satra)

➔ गरमूर सत्र (Garamur Satra)

➔ दक्षिणपत सत्र (Dakhinpat Satra)

🏹 माजुली बेटा वरील प्रमुख आदिवासी जमाती - 

• हे बेट प्रामुख्याने मिसिंग (Mising) देओरी (Deori) आणि सोनोवाल कचारी (Sonowal Kachari) या स्थानिक मूळ आदिवासी जमातींचे हक्काचे घर आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Majuli Island

• माजुली बेट → जगातील सर्वात मोठे मानवी वस्ती असलेले नदी बेट

• कोणत्या नदीवर → ब्रह्मपुत्रा नदी (आसाम)

• संस्कृतीचे ऐतिहासिक केंद्र → 'नव-वैष्णव' (Neo-Vaishnavite) संस्कृतीचे

• नव-वैष्णव संस्कृतीचे संस्थापक → श्रीमंत शंकरदेव

• बेटावरील प्रमुख आदिवासी जमाती → मिसिंग, देओरी आणि सोनोवाल कचारी