चालू घडामोडी | लोकसभेत खासदारांच्या हजेरीसाठी नवीन डिजिटल प्रणाली

Important Affairs

22-01-2026

चालू घडामोडी | इंडियन स्किमर पक्ष्याच्या संवर्धनासाठी संयुक्त प्रकल्प

New Conservation Project to Protect the endangered Indian Skimmer

Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) गंगा नदी खोऱ्यात धोक्यात आलेल्या इंडियन स्किमर पक्ष्याच्या संवर्धनासाठी संयुक्त प्रकल्प कोणत्या संस्थांनी सुरू केला आहे ?

1. रिलायन्स फाउंडेशन आणि केंद्रीय जल आयोग

2. बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन

3. टाटा ट्रस्ट्स आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन

4. अदानी फाउंडेशन आणि केंद्रीय जल आयोग

उत्तर : बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन

📰 बातमी काय ?

• बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन यांनी गंगा नदी खोऱ्यात धोक्यात आलेल्या इंडियन स्किमर पक्ष्याचे तसेच त्याच्या प्रजनन अधिवासाचे संरक्षण करण्यासाठी एक नवीन संवर्धन प्रकल्प सुरू केला आहे.

• या प्रकल्पाचा उद्देश गंगा व तिच्या उपनद्यांमधील नदीपरिसंस्थेचे आरोग्य सुधारणे आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करणे हा आहे.

इंडियन स्किमर म्हणजे काय ?

• इंडियन स्किमर (Rynchops Albicollis) हा नदीकिनारी आढळणारा पक्षी असून, पाण्याच्या पृष्ठभागावरून मासे पकडण्याची त्याची खाद्यपद्धत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

• या पक्ष्याची खालची चोच वरच्या चोचेपेक्षा लांब असल्यामुळे तो पाण्यावरून “स्किम” करत अन्न शोधतो.

🌍 अधिवास (Habitat) :

• इंडियन स्किमर प्रामुख्याने मोठ्या व संथ प्रवाहाच्या नद्यांमध्ये, वाळूचे पट्टे (Sandbars) आणि नदीतील बेटांवर आढळतो.

• गंगा, चंबळ, यमुना आणि त्यांच्या उपनद्यांमध्ये हा पक्षी प्रजननासाठी आढळतो.

• प्रजनन हंगामाबाहेर तो किनारी (Coastal) भागात स्थलांतर करतो.

🧬 इंडियन स्किमरचे वैशिष्ट्ये :

• या पक्ष्याची चोच तेजस्वी नारिंगी रंगाची असते.

• शरीराचा वरचा भाग काळा तर खालचा भाग पांढरा असतो.

• इंडियन स्किमर समूहात घरटी बांधणारा (Colonial Nester) पक्षी असून, अनेकदा टर्न्स (Terns) पक्ष्यांसोबत वाळूच्या पट्ट्यांवर आढळतो.

• हा पक्षी नदी परिसंस्थेच्या आरोग्याचा निर्देशक (Indicator Species) मानला जातो.

📉 संवर्धन स्थिती व धोके :

• IUCN लाल यादीनुसार इंडियन स्किमरची स्थिती Endangered अशी आहे.

• जगभरात त्यांची संख्या सुमारे 3,700 ते 4,400 इतकी असून, त्यापैकी सुमारे 90% लोकसंख्या भारतात आढळते.

• धरणे, नदी प्रवाहातील बदल, वाळू उपसा, मानवी हस्तक्षेप आणि अधिवास नष्ट होणे यामुळे या पक्ष्यांच्या संख्येत तीव्र घट होत आहे.

🌱 या प्रकल्पाचे महत्त्व :

• इंडियन स्किमर हा प्रतीकात्मक प्रजाती (Flagship species) तसेच आरोग्याचा निर्देशक (Indicator species) असल्यामुळे त्याचे संरक्षण म्हणजे संपूर्ण नदी परिसंस्थेचे संरक्षण होय.

• या पक्ष्यांच्या संख्येत झालेली घट नद्यांच्या ऱ्हासाचे संकेत देते.

• म्हणूनच बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन चा हा उपक्रम गंगा खोऱ्यातील जैवविविधता आणि नदी आरोग्य सुधारण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• प्रकल्प सुरू करणाऱ्या संस्था : बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन

• उद्दिष्ट : इंडियन स्किमर व त्याचा प्रजनन अधिवास संरक्षण

• पक्ष्याचे नाव : Indian Skimmer (Rynchops Albicollis)

• IUCN स्थिती : Endangered (EN)

• मुख्य अधिवास : गंगा, चंबळ, यमुना व उपनद्या

• वैशिष्ट्यपूर्ण चोच : खालची चोच वरच्या चोचेपेक्षा लांब

• जागतिक लोकसंख्या : ~3,700–4,400

• भारतातील वाटा : सुमारे 90%

• प्रजातीचा प्रकार : Indicator + Flagship species

• मुख्य धोके : धरणे, वाळू उपसा, प्रवाहातील बदल, मानवी हस्तक्षेप

new conservation project to protect the endangered Indian Skimmer

Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , रेल्वे, SSC GD , MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) गंगा नदी खोऱ्यात धोक्यात आलेल्या इंडियन स्किमर पक्ष्याच्या संवर्धनासाठी संयुक्त प्रकल्प कोणत्या संस्थांनी सुरू केला आहे ?

1. रिलायन्स फाउंडेशन आणि केंद्रीय जल आयोग
2. बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन
3. टाटा ट्रस्ट्स आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन
4. अदानी फाउंडेशन आणि केंद्रीय जल आयोग

उत्तर : बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन

📰 बातमी काय ?

• बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन यांनी गंगा नदी खोऱ्यात धोक्यात आलेल्या इंडियन स्किमर पक्ष्याचे तसेच त्याच्या प्रजनन अधिवासाचे संरक्षण करण्यासाठी एक नवीन संवर्धन प्रकल्प सुरू केला आहे.
• या प्रकल्पाचा उद्देश गंगा व तिच्या उपनद्यांमधील नदीपरिसंस्थेचे आरोग्य सुधारणे आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करणे हा आहे.

इंडियन स्किमर म्हणजे काय ?
• इंडियन स्किमर (Rynchops albicollis) हा नदीकिनारी आढळणारा पक्षी असून, पाण्याच्या पृष्ठभागावरून मासे पकडण्याची त्याची खाद्यपद्धत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
• या पक्ष्याची खालची चोच वरच्या चोचेपेक्षा लांब असल्यामुळे तो पाण्यावरून “स्किम” करत अन्न शोधतो.

🌍 अधिवास (Habitat) :

• इंडियन स्किमर प्रामुख्याने मोठ्या व संथ प्रवाहाच्या नद्यांमध्ये, वाळूचे पट्टे (Sandbars) आणि नदीतील बेटांवर आढळतो.
• गंगा, चंबळ, यमुना आणि त्यांच्या उपनद्यांमध्ये हा पक्षी प्रजननासाठी आढळतो.
• प्रजनन हंगामाबाहेर तो किनारी (Coastal) भागात स्थलांतर करतो.

🧬 इंडियन स्किमरचे वैशिष्ट्ये :

• या पक्ष्याची चोच तेजस्वी नारिंगी रंगाची असते.
• शरीराचा वरचा भाग काळा तर खालचा भाग पांढरा असतो.
• इंडियन स्किमर समूहात घरटी बांधणारा (Colonial nester) पक्षी असून, अनेकदा टर्न्स (Terns) पक्ष्यांसोबत वाळूच्या पट्ट्यांवर आढळतो.
• हा पक्षी नदी परिसंस्थेच्या आरोग्याचा निर्देशक (Indicator species) मानला जातो.

📉 संवर्धन स्थिती व धोके :

• IUCN लाल यादीनुसार इंडियन स्किमरची स्थिती Endangered अशी आहे.
• जगभरात त्यांची संख्या सुमारे 3,700 ते 4,400 इतकी असून, त्यापैकी सुमारे 90% लोकसंख्या भारतात आढळते.
• धरणे, नदी प्रवाहातील बदल, वाळू उपसा, मानवी हस्तक्षेप आणि अधिवास नष्ट होणे यामुळे या पक्ष्यांच्या संख्येत तीव्र घट होत आहे.

🌱 या प्रकल्पाचे महत्त्व :

• इंडियन स्किमर हा प्रतीकात्मक प्रजाती (Flagship species) तसेच आरोग्याचा निर्देशक (Indicator species) असल्यामुळे त्याचे संरक्षण म्हणजे संपूर्ण नदी परिसंस्थेचे संरक्षण होय.
• या पक्ष्यांच्या संख्येत झालेली घट नद्यांच्या ऱ्हासाचे संकेत देते.
• म्हणूनच बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन चा हा उपक्रम गंगा खोऱ्यातील जैवविविधता आणि नदी आरोग्य सुधारण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• प्रकल्प सुरू करणाऱ्या संस्था : बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा मिशन
• उद्दिष्ट : इंडियन स्किमर व त्याचा प्रजनन अधिवास संरक्षण
• पक्ष्याचे नाव : Indian Skimmer (Rynchops albicollis)
• IUCN स्थिती : Endangered (EN)
• मुख्य अधिवास : गंगा, चंबळ, यमुना व उपनद्या
• वैशिष्ट्यपूर्ण चोच : खालची चोच वरच्या चोचेपेक्षा लांब
• जागतिक लोकसंख्या : ~3,700–4,400
• भारतातील वाटा : सुमारे 90%
• प्रजातीचा प्रकार : Indicator + Flagship species
• मुख्य धोके : धरणे, वाळू उपसा, प्रवाहातील बदल, मानवी हस्तक्षेप

Important Affairs

22-01-2026

चालू घडामोडी | इंटरनेट गव्हर्नन्स इंटर्नशिप व कॅपॅसिटी बिल्डिंग योजना

Internet Governance Internship & Capacity Building Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

प्रश्न) इंटरनेट गव्हर्नन्स इंटर्नशिप व कॅपॅसिटी बिल्डिंग योजना (IGICBS) कोणत्या संस्थेमार्फत राबविण्यात येते ?

1. भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरण

2. नॅशनल इंटरनेट एक्स्चेंज ऑफ इंडिया

3. डिजिटल इंडिया कॉर्पोरेशन

4. रिलायन्स इंडस्ट्रीज

उत्तर : नॅशनल इंटरनेट एक्स्चेंज ऑफ इंडिया

📰 बातमी काय ?

• नॅशनल इंटरनेट एक्स्चेंज ऑफ इंडिया (National Internet Exchange of India -NIXI) ने इंटरनेट गव्हर्नन्स इंटर्नशिप व कॅपॅसिटी बिल्डिंग योजना (Internet Governance Internship & Capacity Building Scheme – IGICBS) यशस्वीरीत्या एक वर्ष पूर्ण केल्याचे जाहीर केले आहे.

• या निमित्ताने नवी दिल्ली येथे राष्ट्रीय पातळीवरील कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला.

IGICBS म्हणजे काय ?

• इंटरनेट गव्हर्नन्स इंटर्नशिप व कॅपॅसिटी बिल्डिंग योजना (Internet Governance Internship & Capacity Building Scheme – IGICBS) ही राष्ट्रीय स्तरावरील इंटर्नशिप व क्षमता-विकास योजना आहे.

• या योजनेद्वारे भारतातील तरुणांना इंटरनेट गव्हर्नन्स (Internet Governance) विषयातील धोरणे, तांत्रिक मानके आणि जागतिक मंचांवरील प्रक्रियांबाबत प्रशिक्षण दिले जाते.

• यामुळे तरुणांचा राष्ट्रीय व जागतिक इंटरनेट धोरणनिर्मितीत सक्रिय सहभाग वाढवण्याचा उद्देश आहे.

• ही योजना 2025 मध्ये सुरू झाली होती आणि जानेवारी 2026 मध्ये एक वर्ष पूर्ण झाले.

🏛️ सहभागी संस्था :

• अंमलबजावणी : या योजनेची अंमलबजावणी National Internet Exchange of India (NIXI) ही नोडल संस्था करते.

• मंत्रालय : या योजनेचे प्रशासकीय मंत्रालय, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (Ministry of Electronics and Information Technology - MeitY) आहे.

🎯 योजनेची मुख्य उद्दिष्टे कोणती ?

• भारतात इंटरनेट गव्हर्नन्स क्षेत्रातील कुशल मनुष्यबळ तयार करणे हा आहे.

• जागतिक इंटरनेट निर्णय प्रक्रियेत भारताची उपस्थिती व प्रभाव वाढवणे आणि

• सुरक्षित, सर्वसमावेशक व विश्वासार्ह इंटरनेट परिसंस्था निर्माण करणे - हे या योजनेचे उद्दिष्ट आहे.

⚙️ योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये :

• या योजनेअंतर्गत 3 महिने व 6 महिन्यांची संरचित इंटर्नशिप दिली जाते.

• प्रत्येक इंटर्नला शासन, शैक्षणिक क्षेत्र किंवा आंतरराष्ट्रीय इंटरनेट गव्हर्नन्स संस्थांतील ज्येष्ठ तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन (Mentorship) दिले जाते.

• इंटर्नना महाविद्यालये, विद्यापीठे, स्वयंसेवी संस्था आणि स्थानिक समुदायांमध्ये जनजागृती कार्यक्रम राबवणे बंधनकारक असते.

• योजनेतून आंतरराष्ट्रीय इंटरनेट गव्हर्नन्स मंचांशी संवाद व सहभाग साधला जातो.

• उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या इंटर्नना NIXI इंटरनेट इन्फ्लुएंसर म्हणून प्रमाणित केले जाते.

• अभ्यासक्रम : या योजनेचा अभ्यासक्रम तंत्रज्ञान, कायदा, सार्वजनिक धोरण, सायबर सुरक्षा, डिजिटल ओळख आणि सार्वत्रिक स्वीकार्यता (Universal Acceptance – UA) यांवर आधारित आहे.