Operation Trashi-I

Subject : GS - संरक्षण (Defence)

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘ऑपरेशन त्राशी–I’ ही दहशतवादविरोधी मोहीम कोठे राबविण्यात आली ?

1. गडचिरोली जिल्हा (महाराष्ट्र)

2. किश्तवाड जिल्हा (जम्मू-काश्मीर)

3. कोकराझार जिल्हा (आसाम)

4. बाडमेर जिल्हा (राजस्थान)

उत्तर : किश्तवाड जिल्हा (जम्मू-काश्मीर)

📰 बातमी काय ?

• जम्मू-काश्मीरमधील किश्तवाड (Kishtwar) जिल्ह्यातील दाट जंगलांमध्ये राबविण्यात येणारे ‘ऑपरेशन त्राशी–I’ जानेवारी 2026 मध्ये चौथ्या दिवशीही सुरू असून, सुरक्षा दलांनी दहशतवादविरोधी कारवाई अधिक तीव्र केली आहे.

• ही मोहीम विशेष गुप्तचर माहितीनुसार राबविण्यात येत असून, किश्तवाडमधील जंगलपट्ट्यात लपून बसलेल्या दहशतवाद्यांचा शोध घेणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.

ऑपरेशन त्राशी–I म्हणजे काय ?

• ऑपरेशन त्राशी–I ही बहुदिवसीय (Multi-day) दहशतवादविरोधी आणि क्षेत्र नियंत्रण (Area Domination) मोहीम आहे.

• या मोहिमेअंतर्गत किश्तवाड जिल्ह्यातील चत्रू (Chatroo) परिसरातील जंगलांमध्ये सक्रिय असलेल्या दहशतवादी गटांचा शोध घेऊन त्यांना निष्प्रभ करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

🪖 ही मोहीम कोण राबवत आहे ?

• ही मोहीम - भारतीय लष्कर (Indian Army) आणि

• जम्मू आणि काश्मीर पोलिस (Jammu and Kashmir Police)

• केंद्रीय राखीव पोलिस दल (Central Reserve Police Force - CRPF) - यांच्या संयुक्त सहभागातून राबविण्यात येत आहे.

🎯 मोहिमेची उद्दिष्टे : 

• या मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्ट जंगलांचा वापर करून लपलेल्या दहशतवाद्यांचा शोध घेणे आणि त्यांचे उच्चाटन करणे हे आहे.

• तसेच दहशतवाद्यांची लॉजिस्टिक साखळी, आश्रयस्थाने आणि हालचालींचे मार्ग नष्ट करणे हाही या कारवाईचा महत्त्वाचा भाग आहे.

• जम्मू भागातून काश्मीर खोऱ्याकडे जाणाऱ्या घुसखोरी व हालचालींच्या मार्गांना अडथळा आणणे हेही या मोहिमेचे उद्दिष्ट आहे.

📍 भौगोलिक व धोरणात्मक महत्त्व :

• किश्तवाड हा कठुआ–उधमपूर–डोडा मार्गाने काश्मीर खोऱ्याकडे जाणाऱ्या पारंपरिक दहशतवादी मार्गावर स्थित आहे.

• या भागातील जंगलांचा वापर करून दहशतवादी हालचाली करत असल्याचे अनेकदा निदर्शनास आले आहे.

• या मोहिमेमुळे दहशतवादी कारवायांचे केंद्र काश्मीर खोऱ्याऐवजी जम्मू विभागातील जंगलांकडे सरकत असल्याचे संकेत मिळतात.

🛰️ आधुनिक दहशतवादविरोधी पद्धती :

• या कारवाईत - हवाई निरीक्षण (Aerial Surveillance),

• श्वान पथके (Sniffer Dogs)

• मानवी गुप्तचर माहिती (Human Intelligence) यांचा वापर करण्यात येत आहे.

• यामुळे आधुनिक दहशतवादविरोधी धोरणांची अंमलबजावणी स्पष्टपणे दिसून येते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• मोहिमेचे नाव : ऑपरेशन त्राशी–I

• स्वरूप : बहुदिवसीय दहशतवादविरोधी व क्षेत्र नियंत्रण मोहीम

• स्थळ : चत्रू परिसर, किश्तवाड जिल्हा (जम्मू-काश्मीर)

• सहभागी दल : भारतीय सैन्य + जम्मू-काश्मीर पोलीस + CRPF

• मुख्य उद्दिष्ट : जंगलांत लपलेल्या दहशतवाद्यांचे उच्चाटन

• वापरलेली साधने : हवाई निरीक्षण, श्वान पथके, मानवी गुप्तचर माहिती

Administrative approval for the establishment of a Government Tasar Silk Cocoon Market

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, अर्थशास्त्र - कृषी, महाराष्ट्र राज्य 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, पूर्व विदर्भातील टसर रेशीम उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी शासकीय टसर रेशीम कोष बाजारपेठ उभारण्यास कोणत्या जिल्ह्यात प्रशासकीय मान्यता देण्यात आली आहे ?

1. चंद्रपूर

2. गडचिरोली

3. भंडारा

4. गोंदिया

उत्तर : गडचिरोली

📰 बातमी काय ?

• राज्यातील टसर रेशीम उत्पादक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनास योग्य व हमखास दर मिळावा या उद्देशाने गडचिरोली जिल्ह्यातील आरमोरी येथे शासकीय टसर रेशीम कोष बाजारपेठ उभारण्यास प्रशासकीय मान्यता देण्यात आली आहे.

🧵 टसर रेशीम कोष बाजारपेठ म्हणजे काय ?

• टसर रेशीम कोष बाजारपेठ ही अशी शासकीय सुविधा आहे, जिथे टसर रेशीम शेतकरी आपले कोष खुल्या, पारदर्शक आणि स्पर्धात्मक बाजारात विक्री करू शकतात.

• या बाजारपेठेमुळे शेतकऱ्यांना मध्यस्थांवर अवलंबून राहावे लागणार नाही आणि त्यांच्या उत्पादनाला योग्य दर मिळण्याची हमी मिळेल.

🎯 या प्रकल्पामागील मुख्य उद्दिष्टे कोणती ?

👉 या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश -

• टसर रेशीम उत्पादनाला बाजाराची स्थिरता देणे, 

• शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे आणि 

• पूर्व विदर्भातील टसर रेशीम मूल्यसाखळी अधिक सक्षम करणे हा आहे.

• तसेच स्थानिक पातळीवर रोजगारनिर्मिती करून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देणे हेही या प्रकल्पाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

🏗️ बजेट आणि निर्माण होणाऱ्या सुविधा :

• या आधुनिक टसर रेशीम कोष बाजारपेठेमध्ये टसर रेशीम साठवण, लिलाव आणि विपणनासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा निर्माण केल्या जाणार आहेत.

• यामध्ये प्रशासकीय इमारत, पाणीपुरवठा, स्वच्छता व्यवस्था, विद्युतीकरण, दिव्यांगांसाठी सुलभ सुविधा, अंतर्गत रस्ते आणि निचरा व्यवस्था यांचा समावेश असेल.

• शासकीय टसर रेशीम कोष बाजारपेठ उभारण्याचा हा निर्णय एकात्मिक व शाश्वत वस्त्रोद्योग धोरण 2023–28 अंतर्गत घेण्यात आला असून, यासाठी ₹3.88 कोटी इतक्या खर्चास मान्यता देण्यात आली आहे.

⚙️ अंमलबजावणी व्यवस्था/ यंत्रणा : 

• या प्रकल्पाची अंमलबजावणी रेशीम संचालनालय (Directorate of Sericulture) यांच्यामार्फत करण्यात येणार आहे.

• तसेच केंद्र सरकारच्या केंद्रीय रेशीम मंडळ (Central Silk Board) यांच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार कार्यवाही केली जाणार आहे.

• यासंदर्भात अधिकृत शासन निर्णय (GR) जारी करण्यात आला आहे.

🌱 या उपक्रमाचे महत्त्व : 

• हा उपक्रम टसर रेशीम शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक स्थैर्य, बाजारातील विश्वास आणि शाश्वत उत्पन्नाचा मजबूत आधार ठरणार आहे.

• पूर्व विदर्भातील आदिवासी व ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांसाठी हा प्रकल्प विशेष महत्त्वाचा मानला जात आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• प्रकल्पाचे नाव : शासकीय टसर रेशीम कोष बाजारपेठ

• स्थळ : आरमोरी, गडचिरोली जिल्हा

• संबंधित क्षेत्र : टसर रेशीम (Tasar Silk)

• धोरण : एकात्मिक व शाश्वत वस्त्रोद्योग धोरण 2023–28

• प्रकल्प खर्च : ₹3.88 कोटी

• मुख्य उद्दिष्ट : शेतकऱ्यांना योग्य व हमखास दर

• मुख्य लाभ : पारदर्शक विक्री, स्पर्धात्मक दर

• अंमलबजावणी संस्था : रेशीम संचालनालय

• मार्गदर्शक संस्था : केंद्र सरकारचे केंद्रीय रेशीम मंडळ

• परिणाम : रोजगारनिर्मिती + ग्रामीण अर्थव्यवस्था बळकट

State Foundation Day of Meghalaya, Manipur and Tripura

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र, भूगोल

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मणिपूर, त्रिपुरा आणि मेघालय यांना राज्याचा दर्जा केव्हा मिळाला ? 

1. 21 जानेवारी, 1956

2. 21 जानेवारी, 1960

3. 21 जानेवारी, 1972

4. 21 जानेवारी, 1978

उत्तर : 21 जानेवारी, 1972

बातमी काय आहे ? 

• 21 जानेवारी या दिवशी मणिपूर, मेघालय आणि त्रिपुरा या तीन राज्यांचा राज्य स्थापना दिवस साजरा करण्यात आला.

• पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी यांनी मणिपूर, मेघालय आणि त्रिपुरा या तीन राज्यांतील लोकांना राज्य स्थापना दिनानिमित्त हार्दिक शुभेच्छा दिल्या.

• ‘एक भारत श्रेष्ठ भारत’ कार्यक्रमांतर्गत आयोजित राज्य स्थापना दिवस साजरे केल्यामुळे त्या त्या राज्यांची भाषा, लोककला, जीवनशैली यांचा सर्वांना परिचय होत असून राष्ट्रीय एकात्मतेची भावना दृढ होते.

मणिपूर, त्रिपुरा आणि मेघालय स्थापना दिन केव्हा असतो ?

• भारतातील तीन प्रमुख ईशान्येकडील राज्ये, मणिपूर, त्रिपुरा आणि मेघालय दरवर्षी 21 जानेवारी रोजी त्यांचा राज्य स्थापना दिन साजरा करतात.

• हा दिवस या राज्यांचे ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय महत्त्व प्रतिबिंबित करतो.

मणिपूर, त्रिपुरा आणि मेघालय यांना राज्याचा दर्जा केव्हा मिळाला ? 

• 21 जानेवारी, 1972 रोजी, तिन्ही राज्ये ईशान्य क्षेत्र (पुनर्गठन) कायदा, 1971 अंतर्गत पूर्ण राज्ये बनली.

मणिपूर राज्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• मणिपूर चा अर्थ "रत्नजडित जमीन" असा होतो.

• मणिपूर राज्याची राजधानी इम्फाळ आहे. 

• मणिपूर राज्याला लागून म्यानमार देशाची सीमा आहे. 

त्रिपुरा राज्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• त्रिपुरा राज्याला लागून बांगलादेश देशाची सीमा आहे. 

• बांगलादेशने भारताच्या त्रिपुरा राज्याला उत्तर, पश्चिम आणि दक्षिण दिशांनी वेढलेले आहे. 

• आगरताळा ही त्रिपुरा राज्याची राजधानी आहे. 

मेघालय राज्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• मेघालय, या शब्दशः अर्थ ढगांचे निवासस्थान असा होतो, हे राज्य प्रामुख्याने डोंगराळ राज्य आहे.

• मेघालय राज्याची राजधानी शिलाँग आहे.

• मेघालय भारतामधील सर्वाधिक पाऊस पडणारे राज्य आहे.

• मावसीनराम हे जगातील सर्वात जास्त पाऊस पडणारे ठिकाण मेघालय राज्यात आहे. 

• त्याचबरेर चेरापुंजी हे ठिकाणही मेघालय राज्यात आहे. 

• मेघालय राज्यात प्रामुख्याने गारो, खासी आणि जयंतिया या आदिवासी समुदायाचे लोक राहतात.

• गारो, खासी आणि जयंतिया टेकड्या मेघालय राज्यात आहे. 

Bajaj Pune Grand Tour 2026

Subject : GS - खेळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतामध्ये प्रथमच आयोजित करण्यात आलेली आंतरराष्ट्रीय ‘ग्रँड टूर’ सायकल स्पर्धा कोणती ?

1. ग्रँड टूर ऑफ इंडिया –2026

2. बजाज पुणे ग्रँड टूर –2026

3. डेक्कन सायकल ग्रँड टूर रेस –2026

4. महाराष्ट्र इंटरनॅशनल सायकल ग्रँड टूर रेस –2026

उत्तर : बजाज पुणे ग्रँड टूर–2026

📰 बातमी काय ?

• भारतामधील पहिलीच आंतरराष्ट्रीय ‘ग्रँड टूर’ सायकल स्पर्धा असलेल्या Bajaj Pune Grand Tour 2026 या स्पर्धेच्या पहिल्या टप्प्याला पुणे जिल्ह्यात सुरुवात झाली आहे.

• ही स्पर्धा हिंजवडी येथील TCS सर्कल येथून सुरू झाली असून, महाराष्ट्र शासनाच्या पुढाकाराने आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या आयोजनातून ही स्पर्धा राबविण्यात येत आहे.

🚴‍♂️ काय आहे ‘बजाज पुणे ग्रँड टूर–2026’ ?

• ‘बजाज पुणे ग्रँड टूर–2026’ ही बहु-टप्प्यांची (Multi-stage) आंतरराष्ट्रीय सायकल स्पर्धा आहे.

• या स्पर्धेत जगभरातील विविध देशांमधील नामवंत सायकलपटू, प्रशिक्षक आणि व्यवस्थापक सहभागी झाले आहेत.

• ही स्पर्धा जागतिक दर्जाच्या नियमांनुसार (International Standards) आयोजित करण्यात आली आहे.

🌍 आंतरराष्ट्रीय स्वरूप : 

• या स्पर्धेमध्ये 35 पेक्षा अधिक देशांतील आंतरराष्ट्रीय सायकलपटू सहभागी झाले आहेत.

• अत्यंत कमी कालावधीत आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार तयारी पूर्ण करणे आणि 437 किलोमीटर लांबीचे रस्ते विकसित करणे ही या आयोजनाची महत्त्वाची बाब ठरली आहे.

🎯 आयोजनामागील उद्दिष्टे : 

• या स्पर्धेच्या आयोजनामागे पुणे जिल्ह्यातील पर्यटनक्षम स्थळे जागतिक पातळीवर पोहोचवणे हा प्रमुख उद्देश आहे.

• त्याचबरोबर स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देणे, क्रीडा पर्यटन (Sports Tourism) विकसित करणे आणि तरुणांसाठी क्रीडा व पर्यटन क्षेत्रात रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे हे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

🏆 स्पर्धेचे महत्त्व : 

• ‘बजाज पुणे ग्रँड टूर’ ही भारतातील पहिलीच आंतरराष्ट्रीय ‘ग्रँड टूर’ सायकल स्पर्धा असल्यामुळे भारतीय क्रीडा इतिहासात तिचे विशेष महत्त्व आहे.

• या स्पर्धेमुळे पुणे जिल्ह्याला जागतिक सायकलिंग नकाशावर ओळख मिळाली असून, महाराष्ट्राच्या क्रीडा आणि पर्यटन प्रतिमेला नवे परिमाण प्राप्त झाले आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• स्पर्धेचे नाव : Bajaj Pune Grand Tour 2026

• स्वरूप : आंतरराष्ट्रीय Grand Tour सायकल स्पर्धा

• भारतामधील वैशिष्ट्य : पहिलीच आंतरराष्ट्रीय Grand Tour स्पर्धा

• स्थळ : पुणे जिल्हा (हिंजवडी – TCS सर्कल)

• सहभागी देश : 35+ देश

• एकूण अंतर : 437 किमी

• आयोजन करणारे : महाराष्ट्र शासन

• मुख्य उद्दिष्ट : पर्यटन, स्थानिक अर्थव्यवस्था, रोजगार

• संबंधित संकल्पना : Sports Tourism

• पुण्याला मिळालेली ओळख : जागतिक सायकलिंग नकाशावर स्थान

Who is the champion of the Vijay Hazare Trophy 2025-26 ?

Subject : GS - खेळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) विजय हजारे ट्रॉफी (2025-26) खालील पैकी कोणी जिंकली ? 

1. मुंबई

2. सौराष्ट्र

3. कर्नाटक

4. विदर्भ

उत्तर : विदर्भ 

बातमी काय आहे ? 

• विदर्भाने अंतिम सामन्यात सौराष्ट्रावर 38 धावांनी मात करून विजय हजारे ट्रॉफी जिंकली.

• बेंगलूरूच्या BCCI सेंटर ॲाफ एक्सलन्स मैदानावर हा अंतिम सामना खेळला गेला. 

• विदर्भाने पहिल्यांदाच विजय हजारे ट्रॉफी जिंकली.

विजय हजारे ट्रॉफी बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• विजय हजारे ट्रॉफीची 33 वी आवृत्ती ही 24 डिसेंबर 2025 ते 18 जानेवारी 2026 या कालावधीत आयोजित करण्यात आली होती.

• या देशांतर्गत लिस्ट-ए क्रिकेट स्पर्धेत एकूण 38 संघांनी सहभाग घेतला होता.

विजेता संघ : विदर्भ

विदर्भाचा कर्णधार : हर्ष दुबे (Harsh Dubey)

उपविजेता संघ : सौराष्ट्र

सौराष्ट्राचा कर्णधार : हार्विक देसाई (Harvik Desai)

अंतिम सामना स्थळ (Final Match Venue) :

• BCCI सेंटर ॲाफ एक्सलन्स मैदान बेंगलूरू (Bengaluru)

टॉप परफॉर्मर्स 

• मालिकावीर (Player of the Series) : अमन मोखाडे (विदर्भ)

विजय हजारे ट्रॉफी कोणत्या खेळाशी संबंधित आहे ? 

• विजय हजारे ट्रॉफी ही भारताची प्रमुख देशांतर्गत एकदिवसीय क्रिकेट स्पर्धा आहे. 

• ज्याला महान क्रिकेटपटू विजय हजारे यांचे नाव देण्यात आले आहे. 

• विजय हजारे ट्रॉफीला रणजी वनडे ट्रॉफी म्हणूनही ओळखले जाते.

• खेळाडूंसाठी राष्ट्रीय निवडीसाठी त्यांची प्रतिभा प्रदर्शित करण्यासाठी विजय हजारे ट्रॉफी हे एक महत्त्वाचे व्यासपीठ आहे. 

• विजय हजारे यांचा जन्म 11 मार्च 1915 रोजी महाराष्ट्रातील सांगली येथे झाला.

• प्रथमश्रेणीत क्रिकेट मध्ये तिहेरी शतक (300) झळकावणारे विजय हजारे हे पहिले भारतीय फलंदाज होते.

National Disaster Response Force ( NDRF)

Subject : GS - दिनविशेष, संरक्षण, भूगोल - आपत्ती व्यवस्थापन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाची (NDRF) स्थापना कोणत्या वर्षी करण्यात आली ? 

1. 2000

2. 2006

3. 2010

4. 2012

उत्तर : 2006

बातमी काय ?

• राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाच्या स्थापना दिनानिमित्त पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी दलाच्या शूर कर्मचाऱ्यांना शुभेच्छा व्यक्त करताना त्यांचे धाडस, समर्पण आणि निस्वार्थ सेवेची प्रशंसा करत त्यांना अभिवादन केले आहे.

राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• 19 जानेवारी 2006 रोजी राष्ट्रीय आपत्ती निवारण दलाची स्थापना करण्यात आली.

• राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन कायदा (2005) च्या प्रकरण 8 च्या कलम 44 अन्वये केंद्रीय गृहमंत्रालया अंतर्गत राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल (NDRF) ची स्थापना करण्यात आली.

• 2006 मध्ये स्थापन केल्यानंतर NDRF मध्ये 8 बटालियन होत्या.

• आज NDRF मध्ये 16 बटालियन आहे. 

NDRF काय काम करते ? 

• नैसर्गिक आणि मानव निर्मित आपत्तींपासून जनतेचा शोध व बचाव करणे, आपत्तींचे शमन करणे, प्रतिबंध करणे, पूर्वतयारी करणे व प्रतिसाद देणे, वैद्यकीय प्रथमोपचार करणे हे काम NDRF करते. 

• या शूर कार्यासाठी NDRF ला ‘आपत्तीमधील देवदूत’ (Angels In Disaster) म्हटले जाते.

राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल प्रामुख्याने खालील आपत्तींमध्ये कार्य करते :

• भूकंप आणि कोसळलेल्या इमारती

• चक्रीवादळ, भूस्खलन, पूर, पाण्यातून बचाव करणे आणि इतर नैसर्गिक आपत्ती

• रासायनिक, जैविक, रेडिओलॉजिकल आणि आण्विक आणीबाणी

उदाहरणार्थ : 

• 2008 मध्ये कोसी नदी पूर 

• 2010 मध्ये बेल्लारी इमारत कोसळणे

• 2023 मधील बालासोर, ओडिशा येथे रेल्वे अपघात

• केरळ, महाराष्ट्र, उत्तराखंड मधील भूस्खलन

• त्याचबरोबर जपान त्सूनामी (२०११) आणि नेपाळ भूकंप (२०१५), तुर्की आणि उत्तर-पश्चिम सीरिया भूकंप (2023) राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाचा वेगवान प्रतिसादासाठी जागतिक स्तरावर स्तूती करण्यात आली.

राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाचे (NDRF) ब्रीदवाक्य (Motto) कोणते ? 

• "आपदा सेवा सदैव सर्वत्र" हे NDRF चे ब्रीदवाक्य आहे. 

 "Aapda Seva Sadaiv Sarvatra" 

राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाचे (NDRF) वर्तमान महासंचालक कोण आहेत ?

• श्री पीयूष आनंद, (IPS) हे राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाचे (NDRF) सध्याचे महासंचालक आहेत.

Central Vigilance Commission

Subject : GS - नियुक्ती, राज्यशास्त्र, वैधानिक संस्था

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्रीय दक्षता आयोगात (Central Vigilance Commission) नवीन दक्षता आयुक्त म्हणून कोणाची नियुक्ती करण्यात आली आहे ?

1. श्री. संजय कोठारी

2. श्री. प्रवीण वशिष्ठ

3. श्री. राजीव कुमार

4. श्री. अजय कुमार भल्ला

उत्तर : श्री. प्रवीण वशिष्ठ (Praveen Vashista)

📰 बातमी काय ?

• श्री. प्रवीण वशिष्ठ यांची केंद्रीय दक्षता आयोगात दक्षता आयुक्त (Vigilance Commissioner) म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.

• त्यांनी 16 जानेवारी 2026 रोजी पदाची शपथ घेतली.

• श्री. प्रवीण वशिष्ठ हे बिहार कॅडरचे 1991 बॅचचे IPS अधिकारी आहे.

🤔 केंद्रीय दक्षता आयोग म्हणजे काय ?

• केंद्रीय दक्षता आयोग हा भारत सरकारचा सर्वोच्च दक्षता व प्रामाणिकता संस्था आहे.

• केंद्र सरकारच्या कार्यालयांमध्ये भ्रष्टाचार रोखणे, पारदर्शकता वाढवणे आणि प्रशासनात जबाबदारी (Accountability) सुनिश्चित करणे हे या आयोगाचे मुख्य कार्य आहे.

🏛️ स्थापना व कायदेशीर दर्जा : 

• स्थापना : केंद्रीय दक्षता आयोगाची स्थापना 1964 साली भारत सरकारच्या कार्यकारी ठरावाद्वारे करण्यात आली.

• सुरुवातीला आयोगाला कायदेशीर दर्जा नव्हता, त्यामुळे त्याचे अधिकार मर्यादित होते.

• नंतर Central Vigilance Commission Act, 2003 अंतर्गत आयोगाला वैधानिक (Statutory) दर्जा देण्यात आला आणि तो एक स्वतंत्र संस्था म्हणून कार्य करू लागला.

केंद्रीय दक्षता आयोगाची (CVC) स्थापना कोणत्या समितीच्या शिफारशीवर करण्यात आली ?

• या आयोगाची संकल्पना संथानम समिती (Santhanam Committee) यांच्या शिफारशींवर आधारित आहे.

• या समितीने केंद्र सरकारमध्ये भ्रष्टाचार रोखण्यासाठी स्वतंत्र दक्षता यंत्रणेची गरज अधोरेखित केली होती.

👥 रचना व सदस्यसंख्या : 

• केंद्रीय दक्षता आयोगाचे नेतृत्व मुख्य दक्षता आयुक्त (Central Vigilance Commissioner) करतात.

• त्यांना जास्तीत जास्त दोन दक्षता आयुक्त मदत करतात.

• या पदांवरील नियुक्त्या राष्ट्रपतींकडून, उच्चस्तरीय निवड समितीच्या शिफारशीवर केल्या जातात.

• कार्यकाळ 4 वर्षे किंवा वयाची 65 वर्षे, यापैकी जे आधी पूर्ण होईल तेवढा असतो.

⚙️ संघटनात्मक रचना :

• आयोगाचे सचिवालय सचिवांच्या नेतृत्वाखाली कार्य करते.

• यामध्ये Chief Technical Examiners (CTE) शाखा कार्य करतात, ज्या कंत्राटांतील तांत्रिक बाबी तपासतात.

• Commissioners for Departmental Inquiries (CDIs) हे विभागीय चौकशी अधिकारी म्हणून काम करतात.

• तसेच विविध मंत्रालये, विभाग, सार्वजनिक क्षेत्र उपक्रम आणि बँकांमध्ये कार्यरत Chief Vigilance Officers (CVOs) हे CVC चे विस्तारित हात म्हणून कार्य करतात.

🎯 अधिकारक्षेत्र (Jurisdiction) : 

• केंद्रीय दक्षता आयोगाचे अधिकार केंद्र सरकारच्या All India Services आणि Group ‘A’ अधिकाऱ्यांपर्यंत आहेत.

• यामध्ये केंद्रीय सार्वजनिक क्षेत्र उपक्रम, सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका, Reserve Bank of India (RBI), NABARD, SIDBI, LIC आणि विमा कंपन्यांचा समावेश होतो.

• भ्रष्टाचार प्रतिबंधक कायदा, 1988 अंतर्गत होणाऱ्या चौकशींमध्ये Central Bureau of Investigation (CBI) वर CVC चे देखरेख अधिकार (Superintendence) आहेत.

• लोकपालकडून पाठवलेल्या तक्रारींवर प्राथमिक चौकशी करण्याचाही अधिकार केंद्रीय दक्षता आयोगाला (CVC) आहे.

🛡️ प्रमुख कार्ये : 

• केंद्रीय दक्षता आयोग (CVC) केंद्र सरकारमधील दक्षता यंत्रणेवर देखरेख व समन्वय साधते.

• भ्रष्टाचारासंदर्भातील तक्रारींची चौकशी किंवा चौकशीसाठी निर्देश देते.

• मंत्रालये, विभाग आणि सार्वजनिक क्षेत्र उपक्रमांना दक्षतेविषयक सल्ला देते.

• CBI कडील भ्रष्टाचार प्रकरणांवरील चौकशीच्या प्रगतीचा आढावा घेते.

• तसेच Whistle Blower संरक्षण देण्यासाठी PIDPI ठराव अंतर्गत प्राधिकृत संस्था म्हणून कार्य करते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• नियुक्त अधिकारी : प्रवीण वशिष्ठ (IPS, बिहार कॅडर, 1991)

• पद : Vigilance Commissioner

• शपथ दिनांक : 16 जानेवारी 2026

• संस्था : Central Vigilance Commission (CVC)

• स्थापना : 1964

• वैधानिक दर्जा : CVC Act, 2003

• शिफारस समिती : Santhanam Committee

• रचना : 1 CVC + 2 Vigilance Commissioners

• कार्यकाळ : 4 वर्षे / 65 वर्षे

• CBI वर अधिकार : भ्रष्टाचार प्रकरणांमध्ये देखरेख

• Whistle Blower संरक्षण : PIDPI Resolution

Composite Salary Account Package Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना, अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्रीय सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या आर्थिक कल्याणासाठी सुरू करण्यात आलेली ‘एकात्मिक वेतन खाते योजना’ कोणत्या विभागाच्या पुढाकाराने राबविण्यात येत आहे ?

1. नीति आयोग

2. वित्तीय सेवा विभाग

3. नाबार्ड

4. सेबी

उत्तर : वित्तीय सेवा विभाग (Department of Financial Services)

📰 बातमी काय ?

• Department of Financial Services (DFS) या वित्त मंत्रालयाच्या विभागाने केंद्रीय सरकारी कर्मचाऱ्यांचे आर्थिक कल्याण आणि सामाजिक सुरक्षा अधिक मजबूत करण्यासाठी ‘एकात्मिक वेतन खाते योजना’ सुरू करण्याबाबत सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांना सल्ला दिला आहे.

• या योजनेचे औपचारिक उद्घाटन DFS चे सचिव एम. नागराजू (M. Nagaraju) यांच्या हस्ते करण्यात आले असून, हा उपक्रम विकसित भारत 2047 आणि 2047 पर्यंत सर्वांसाठी विमा संरक्षण या राष्ट्रीय दृष्टीकोनाशी सुसंगत आहे.

🧐 एकात्मिक वेतन खाते योजना म्हणजे काय ?

• एकात्मिक वेतन खाते योजना ही केंद्रीय सरकारी कर्मचाऱ्यांसाठी तयार करण्यात आलेली एक सर्वसमावेशक आर्थिक योजना आहे.

• या योजनेअंतर्गत कर्मचाऱ्यांना एकाच वेतन खात्यामधून बँकिंग सुविधा, विमा संरक्षण आणि कार्ड सुविधा एकत्रित स्वरूपात उपलब्ध करून दिल्या जातात.

• ही योजना गट अ, ब आणि क मधील सर्व कर्मचाऱ्यांसाठी समान स्वरूपात लागू करण्यात येणार आहे.

🎯 योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट : 

• या योजनेचा मुख्य उद्देश केंद्रीय सरकारी कर्मचाऱ्यांना सोप्या, सुरक्षित आणि एकात्मिक खाते संरचनेतून आर्थिक सेवा उपलब्ध करून देणे हा आहे.

• तसेच कर्मचाऱ्यांची आर्थिक सुरक्षितता वाढवणे, विमा संरक्षण मजबूत करणे आणि बँक–कर्मचारी संबंध अधिक दृढ करणे हेही या योजनेचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

⚙️ योजनेचे प्रमुख घटक :

ही योजना तीन मुख्य घटकांवर आधारित आहे –

1. बँकिंग सुविधा, 

2. विमा संरक्षण आणि 

3. डिजिटल/कार्ड सुविधा - ज्यामुळे ती कर्मचाऱ्यांसाठी एक पूर्ण आर्थिक समाधान (Comprehensive Financial Solution) ठरते.

🏦 बँकिंग सुविधा :

• या योजनेअंतर्गत कर्मचाऱ्यांना शून्य शिल्लक (Zero Balance) वेतन खाते दिले जाईल.

• RTGS, NEFT आणि UPI द्वारे मोफत निधी हस्तांतरण तसेच धनादेश सुविधा उपलब्ध असतील.

• घरकर्ज, शिक्षण कर्ज, वाहन कर्ज आणि वैयक्तिक कर्जावर सवलतीचा व्याजदर देण्यात येईल.

• कर्ज प्रक्रिया शुल्कात सवलत, लॉकर भाड्यात सवलत किंवा माफी आणि कुटुंबीयांसाठी बँकिंग सुविधा देण्यात येतील.

🛡️ वाढीव विमा संरक्षण :

• या योजनेत कर्मचाऱ्यांना वाढीव विमा संरक्षण देण्यात येणार आहे.

• यामध्ये वैयक्तिक अपघात विमा ₹1.50 कोटीपर्यंत,

• विमान अपघात विमा ₹2 कोटीपर्यंत,

• तसेच कायमस्वरूपी पूर्ण किंवा अंशतः अपंगत्वासाठी ₹1.50 कोटीपर्यंत विमा संरक्षण समाविष्ट आहे.

• याशिवाय टर्म लाईफ इन्शुरन्स आणि आरोग्य विम्याची तरतूदही करण्यात येणार आहे.

💳 डिजिटल आणि कार्ड सुविधा :

• डिजिटल बँकिंग आणि कार्डशी संबंधित सुविधा या योजनेचा एक महत्त्वाचा भाग असून, यासंबंधीचे तपशील स्वतंत्रपणे अधिसूचित करण्यात येणार आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• योजनेचे नाव : एकात्मिक वेतन खाते योजना

• सुरू करणारा विभाग : Department of Financial Services (DFS)

• संबंधित मंत्रालय : वित्त मंत्रालय

• उद्घाटन करणारे अधिकारी : एम. नागराजू

• लाभार्थी : केंद्रीय सरकारी कर्मचारी (गट अ, ब, क)

• मुख्य घटक : बँकिंग + विमा + कार्ड/डिजिटल सुविधा

• झिरो बॅलन्स वेतन खाते : होय

• वैयक्तिक अपघात विमा : ₹1.50 कोटी

• विमान अपघात विमा : ₹2 कोटी

• सुसंगत राष्ट्रीय दृष्टीकोन : विकसित भारत 2047

• योजनेचे स्वरूप : सर्वसमावेशक आर्थिक सुरक्षा पॅकेज