Borjuli Wetland notified as Biodiversity Heritage Site 

📚 Subject : GS - पर्यावरण - जैवविविधता व पर्यावरण संवर्धन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आसाममधील 'बोरजुली पाणथळ जागेला' (Borjuli Wetland) अधिकृतपणे 'जैवविविधता वारसा स्थळ' (BHS) म्हणून घोषित करण्याचा मुख्य उद्देश कोणता ?

1. पर्यटन स्थळाचा विकास करणे

2. मत्स्य व्यवसायाला प्रोत्साहन देणे

3. दुर्मिळ वन्य तांदळाच्या प्रजातीचे संरक्षण करणे 

4. नवीन औद्योगिक प्रकल्प उभारणे

उत्तर : दुर्मिळ वन्य तांदळाच्या प्रजातीचे संरक्षण करणे

📰 बातमी काय ?

• आसाम सरकारने राज्यातील शोणितपूर (Sonitpur) जिल्ह्यातील 'बोरजुली पाणथळ जागेला' (Borjuli Wetland) अधिकृतपणे 'जैवविविधता वारसा स्थळ' (Biodiversity Heritage Site - BHS) म्हणून घोषित केले आहे.

🤔 'जैवविविधता वारसा स्थळ' म्हणून घोषित करण्याचा मुख्य उद्देश - 

• आधुनिक तांदळाच्या प्रजातींचा मुख्य पूर्वज मानल्या जाणाऱ्या आणि कीटक-रोगप्रतिकारक असणाऱ्या 'ओरिझा रुफिपोगॉन' (Oryza rufipogon) या दुर्मिळ वन्य तांदळाच्या (Wild Rice) प्रजातीचे रक्षण करणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे.

🧐 बोरजुली पाणथळ जागा आणि तिचे वैशिष्ट्य (About Borjuli Wetland)

1) स्थान व भौगोलिक रचना:

• स्थान - आसाम राज्यातील शोणितपूर (Sonitpur) जिल्ह्यात ब्रह्मपुत्रा नदीच्या महापूरप्रवण खोऱ्यात ही पाणथळ जागा पसरलेली आहे.

• परिसंस्था - ही एक गोड्या पाण्याची दलदलीची परिसंस्था (Freshwater Swamp & Marshy Ecosystem) आहे, जी मान्सून आणि स्थानिक प्रवाहांमुळे सतत पाणी साचलेल्या स्थितीत असते.

2) जैविक आणि शेतीविषयक महत्त्व :

• तांदळाचा आद्य पूर्वज (Ancestor of Cultivated Rice) -  सध्या जगात मोठ्या प्रमाणावर पिकवल्या जाणाऱ्या 'ओरिझा सॅटिव्हा' (Oryza sativa) या तांदळाचा 'ओरिझा रुफिपोगॉन' (Oryza rufipogon) हा थेट आनुवंशिक पूर्वज (Progenitor) मानला जातो.

• रोग व कीटक प्रतिकारशक्ती - शेकडो वर्षांच्या नैसर्गिक साखळीमुळे या वनस्पतीमध्ये बुरशीजन्य/जीवाणूजन्य रोग आणि कीटकांचा प्रतिकार करण्याची प्रचंड आनुवंशिक क्षमता (Genetic Resistance) विकसित झाली आहे.

• हवामान सहनशीलता (Climate Resilience) - ही वनस्पती दीर्घकाळ पाण्यात बुडून राहिल्यास किंवा क्षारयुक्त (Saline) पाण्यातही सहज जिवंत राहू शकते.

• इन-सिटू संवर्धन (In-situ Conservation) - ICAR-नॅशनल ब्युरो ऑफ प्लांट जेनेटिक रिसोर्सेस (ICAR-NBPGR) आणि आसाम राज्य जैवविविधता मंडळ यांच्या संयुक्त विद्यमाने या वनस्पतीचे तिच्या मूळ नैसर्गिक अधिवासातच (In-situ) जतन केले जात आहे.

🏛️ जैवविविधता वारसा स्थळ म्हणजे काय ? (Biodiversity Heritage Sites - BHS)

1) कायदेशीर आधार : जैवविविधता वारसा स्थळा ची घोषणा 'जैवविविधता कायदा, 2002' च्या कलम 37 (Section 37 of Biological Diversity Act, 2002) अंतर्गत राज्य सरकारांद्वारे स्थानिक संस्थांशी चर्चा करून केली जाते.

2) उद्दिष्ट - राष्ट्रीय उद्याने (National Parks) किंवा अभयारण्यांच्या (Sanctuaries) परिघाबाहेर असणाऱ्या नाजूक परिसंस्था, वन्य पिकांचे नातेवाईक (Crop Wild Relatives), देवराया (Sacred Groves) आणि जैवविविधतेने समृद्ध भागांना कायदेशीर संरक्षण देणे.

3) स्थानिक व्यवस्थापन -  याचे व्यवस्थापन स्थानिक जैवविविधता व्यवस्थापन समित्यांद्वारे (Biodiversity Management Committees - BMCs) केले जाते, ज्यामुळे स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक अधिकार व शेती टिकून राहते.

4) तांत्रिक व आर्थिक मदत - राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरणाच्या (National Biodiversity Authority - NBA) मार्गदर्शनाखाली आणि नॅशनल रेनफेड एरिया अथॉरिटी (NRAA) च्या अर्थसहाय्याने दीर्घकालीन अन्न सुरक्षा आणि हवामान-अनुकूल शेतीसाठी मदत केली जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Borjuli Wetland BHS

• नवीन BHS स्थळ → बोरजुली पाणथळ जागा (शोणितपूर, आसाम)

• संरक्षित वनस्पती → ओरिझा रुफिपोगॉन (Oryza rufipogon - तांदळाचा वन्य पूर्वज)

• संबंधित कायदा → जैवविविधता कायदा 2002 (कलम 37)

• संवर्धन संस्था → ICAR-NBPGR आणि आसाम राज्य जैवविविधता मंडळ

• स्थानिक संस्था → जैवविविधता व्यवस्थापन समिती (BMC)

'Stillbirths' a matter of concern in Maharashtra

📚 Subject : GS - अहवाल - सार्वजनिक आरोग्य 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) माता आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि टाळता येणारे मृत जन्म (Stillbirths) रोखण्यासाठी ICMR च्या सहकार्याने 'SHRiSTI' प्रकल्प खालीलपैकी कोणत्या संस्थेद्वारे राबवला जात आहे ?

1. ससून सर्वोपचार रुग्णालय, पुणे

2. केईएम हॉस्पिटल रिसर्च सेंटर, पुणे

3. जे. जे. रुग्णालय, मुंबई

4. एम्स (AIIMS), नागपूर

उत्तर : केईएम हॉस्पिटल रिसर्च सेंटर, पुणे

📰 बातमी काय ?

• SHRiSTI प्रकल्पांतर्गत करण्यात आलेल्या ताज्या अभ्यासानुसार, महाराष्ट्रात तब्बल 96% संस्थात्मक प्रसूती (Institutional Deliveries) होत असूनही जन्मापूर्वी किंवा प्रसूतीदरम्यान बाळ दगावण्याचे (Stillbirths) प्रमाण अजूनही मोठे आहे.

• या अभ्यासाने स्पष्ट केले आहे की, आरोग्य सेवांच्या उपलब्धतेपेक्षा (Access to Healthcare) आरोग्य सेवांच्या गुणवत्तेतील उणिवा (Gaps in Quality of Care) हे मृत जन्मांचे प्रमुख कारण ठरत आहे.

🧐 अभ्यासातील प्रमुख निरीक्षणे व आकडेवारी : 

1) संस्थात्मक प्रसूती व खाजगी रुग्णालये :

• महाराष्ट्र राज्यात 96% प्रसूती रुग्णालयांत होत असल्या, तरी त्यापैकी 55% प्रसूती खाजगी रुग्णालयांमध्ये (Private Hospitals) होतात.

• ही खाजगी रुग्णालये सार्वजनिक आरोग्य यंत्रणेच्या थेट देखरेख (Monitoring) व मूल्यमापन प्रणालीच्या (Feedback System) कक्षेबाहेर राहिल्यामुळे त्रुटी वेळेत लक्षात येत नाहीत.

2) भारतातील व स्थानिक स्थिती:

• भारताची स्थिती - भारतात दरवर्षी सुमारे 3.4 लाख बालकांचा मृत जन्म होतो, जे प्रमाण जागतिक स्तरावर सर्वाधिक (Highest Globally) आहे.

• पुणे जिल्ह्याचा दर (NFHS-5) - राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-5 नुसार पुणे जिल्ह्यात मृत जन्माचा दर 17.7 प्रति 1,000 जिवंत जन्म नोंदवला गेला आहे.

• राष्ट्रीय लक्ष्य (2030): भारताने 2030 पर्यंत मृत जन्माचा दर 10 पेक्षा कमी (Below 10 per 1,000 births) करण्याचे राष्ट्रीय उद्दिष्ट ठेवले आहे.

🔬 SHRiSTI मॉडेल काय आहे ?

• पूर्ण रूप - Strategies to Help in Optimal Pregnancy Outcomes and Reduce Stillbirths in India.

• अंमलबजावणी संस्था - कम्युनिटी हेल्थ रिसर्च युनिट (CHRU), केईएम हॉस्पिटल रिसर्च सेंटर (KEM Hospital Research Centre), पुणे.

• अर्थसहाय्य - भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR - Indian Council of Medical Research) द्वारे 'नॅशनल हेल्थ रिसर्च प्रायोरिटी' (NHRP) कार्यक्रमांतर्गत निधी उपलब्ध.

• उद्दिष्ट -  गर्भधारणेदरम्यान योग्य वैद्यकीय मार्गदर्शन, जोखीमयुक्त मातांची वेळीच ओळख आणि दर्जेदार प्रसूती सेवा देऊन टाळता येणारे मृत जन्म रोखणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : SHRiSTI Project & Stillbirth Data

• प्रकल्पाचे नाव → SHRiSTI

• अंमलबजावणी संस्था → KEM हॉस्पिटल रिसर्च सेंटर, पुणे

• महाराष्ट्रातील संस्थात्मक प्रसूती → 96%

• खाजगी रुग्णालयांमधील प्रसूती वाटा → 55%

• भारतातील वार्षिक मृत जन्म संख्या → सुमारे 3.4 लाख (जगात सर्वाधिक)

• पुणे जिल्ह्याचा दर (NFHS-5) → 17.7 प्रति 1,000

• राष्ट्रीय लक्ष्य (2030) → 10 पेक्षा कमी (प्रति 1,000 जन्म)

Durand Cup 2026

📚 Subject : GS - खेळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 1888 मध्ये शिमल्यात सुरू झालेली 'ड्युरंड कप' (Durand Cup) ही स्पर्धा खालीलपैकी कोणत्या खेळाशी संबंधित आशियातील सर्वात जुनी स्पर्धा आहे ?

1. क्रिकेट

2. फुटबॉल

3. हॉकी

4. पोलो

उत्तर : फुटबॉल

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या राष्ट्रपतींनी नवी दिल्ली येथील 'राष्ट्रपती भवन सांस्कृतिक केंद्रात' (RBCC) ड्युरंड कप 2026 (Durand Cup 2026) च्या 3 वैशिष्ट्यपूर्ण विजेत्या ट्रॉफींचे अधिकृत अनावरण करून 'ट्रॉफी टूर'ला हिरवा झेंडा दाखवला.

• आशियातील सर्वात जुनी आणि प्रतिष्ठित मानली जाणारी ही स्पर्धा भारतीय फुटबॉल मोसमाची (Indian Football Season) अधिकृत सुरुवात मानली जाते.

✍️ ड्युरंड कपबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• ही आशियातील सर्वात जुनी (Asia's Oldest) आणि जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची सर्वात जुनी (World's 3rd Oldest) कार्यरत फुटबॉल स्पर्धा आहे.

• 1988 मध्ये शिमला येथे उद्घाटन संस्करण झाले त्यावेळी याला आर्मी चषक म्हणून ओळखले जायचे.

• सर हेनरी मार्टिमर ड्युरंड हे या स्पर्धेचे संस्थापक होते; म्हणून या स्पर्धेस ड्युरंड कप म्हणतात.

• सुरुवातीला स्पर्धा फक्त ब्रिटिश भारतीय सैन्य दलासाठी खुली होती.

🏆 ड्युरंड कपच्या 3 वैशिष्ट्यपूर्ण ट्रॉफी : 

• इतर स्पर्धांप्रमाणे विजेत्याला एकच करंडक न देता, ड्युरंड कप विजेत्या संघाला ३ वेगवेगळ्या फिरत्या ट्रॉफी (Rolling Trophies) दिल्या जातात :

1. ड्युरंड कप (The Durand Cup) : 1888 मधील मूळ ऐतिहासिक विजेतेपद करंडक.

2. शिमला ट्रॉफी (The Shimla Trophy) : 1905 मध्ये शिमला येथील नागरिकांनी भेट म्हणून दिलेली शानदार ट्रॉफी.

3. राष्ट्रपती चषक (The President's Cup) : स्वतंत्र भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी 1956 मध्ये सुरू केलेली ट्रॉफी.

⚽ ड्युरंड कप 2026 : आयोजन आणि स्वरूप 

• व्यवस्थापन - ड्युरंड फुटबॉल टूर्नामेंट सोसायटी (DFTS) द्वारे भारतीय सशस्त्र दलांच्या (Indian Army, Navy & Air Force) संयुक्त विद्यमाने आयोजन केले जाते.

• दिनांक -  ही स्पर्धा 25 जुलै 2026 ते 23 ऑगस्ट 2026 पर्यंत खेळली जाईल.

• यजमान शहरे (2026 - 5 राज्ये): कोलकाता (पश्चिम बंगाल), गुवाहाटी (आसाम), इम्फाळ (मणिपूर), शिलाँग (मेघालय) आणि रांची (झारखंड).

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Durand Cup 2026

• सुरुवात वर्ष व ठिकाण → 1888 (शिमला, हिमाचल प्रदेश)

• संस्थापक → सर मॉर्टिमर ड्युरंड

• जागतिक क्रमवारी → आशियातील पहिली आणि जगातील 3री सर्वात जुनी स्पर्धा

• विजेत्याला मिळणाऱ्या 3 ट्रॉफी → ड्युरंड कप, शिमला ट्रॉफी, प्रेसिडेंट्स कप

• आयोजक संस्था → ड्युरंड फुटबॉल टूर्नामेंट सोसायटी (भारतीय तिन्ही सैन्य दलांच्या अंतर्गत)

Tarapur Atomic Power Station Life Extension

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - पायाभूत सुविधा

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 1969 मध्ये सुरू झालेले आणि सध्या जगातील सर्वात जुने कार्यरत व्यावसायिक अणुऊर्जा केंद्र मानले जाणारे 'तारापूर अणुऊर्जा केंद्र' महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात स्थित आहे ?

1. मुंबई उपनगर जिल्हा

2. पालघर जिल्हा

3. रायगड जिल्हा

4. रत्नागिरी जिल्हा

उत्तर : पालघर जिल्हा

📰 बातमी काय ?

• अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष आणि अणुऊर्जा विभागाचे सचिव डॉ. अजित कुमार मोहंती (Dr. Ajit Kumar Mohanty) यांनी महाराष्ट्रातील तारापूर अणुऊर्जा केंद्राला भेट देऊन नुकत्याच मंजूर झालेल्या 10 वर्षांच्या कार्यकाळ मुदतवाढीचा (Life Extension) आढावा घेतला.

• तारापूर अणुऊर्जा केंद्रातील युनिट 1 आणि 2 हे सध्या जगातील सर्वात जुने कार्यरत व्यावसायिक अणुऊर्जा रिॲक्टर्स (World's Oldest Operating Commercial Nuclear Power Reactors) आहेत.

• व्यापक आधुनिकीकरण (Modernization) आणि सुरक्षेच्या कठोर मानकांची पूर्तता केल्यानंतर अणुऊर्जा नियामक मंडळाने (AERB - Atomic Energy Regulatory Board) या दोन्ही युनिट्सना पुढील सुमारे 10 वर्षांसाठी कार्यान्वित ठेवण्यास अधिकृत मान्यता दिली आहे.

⚡ तारापूर अणुऊर्जा केंद्राबद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• हा प्रकल्प महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यात स्थित असून 1969 मध्ये कार्यान्वित झाला. 

• सध्या या प्रकल्पाचे व्यवस्थापन व संचालन न्यूक्लियर पॉवर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (NPCIL) कडून केले जाते.

⏳तारापूर अणुऊर्जा केंद्र महत्त्वाचा कालक्रम आणि तत्कालीन पंतप्रधान : 

 1) द्विपक्षीय करार व मंजुरी (1963) - तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या काळात भारत आणि अमेरिका यांच्यात अधिकृत अणुऊर्जा सहकार्य करार झाला.

2) प्रत्यक्ष पायाभरणी व बांधकाम (1964) - तत्कालीन पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांच्या काळात IAEA नोंदीनुसार प्रत्यक्ष बांधकाम व पायाभरणी सुरू झाली.

 3) व्यावसायिक वीजनिर्मिती (1969) - तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या काळात केंद्राने अधिकृतपणे व्यावसायिक स्तरावर ग्रीडमध्ये वीजपुरवठा सुरू केला.

4) देशाला औपचारिक समर्पण (1970) - तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या हस्ते औपचारिक उद्घाटन होऊन प्रकल्प देशाला समर्पित करण्यात आला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : तारापूर अणुऊर्जा केंद्र

• भारतातील पहिले अणुऊर्जा केंद्र → तारापूर (पालघर जिल्हा, महाराष्ट्र)

• व्यवस्थापन व संचालन → NPCIL (Nuclear Power Corporation of India Limited)

• द्विपक्षीय करार व मंजुरी → पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू (भारत - अमेरिका)

• पायाभरणी → पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांच्या हस्ते

• देशाला समर्पित → पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या हस्ते

Prambanan Temple Complex

📚 Subject : GS - प्राचीन इतिहास - भारतीय संस्कृतीचा जागतिक प्रभाव , आंतरराष्ट्रीय संबंध

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी भेट दिलेले आणि युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असलेले 'प्रमबानन मंदिर' (Prambanan Temple) संकुल खालीलपैकी कोणत्या देशात स्थित आहे ?

1. कंबोडिया

2. थायलंड

3. व्हिएतनाम

4. इंडोनेशिया 

उत्तर : इंडोनेशिया

📰 बातमी काय ?

• भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी इंडोनेशियाच्या अधिकृत दौऱ्यादरम्यान योग्याकार्ता (Yogyakarta) येथील युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ (UNESCO World Heritage Site) असलेल्या भव्य 'प्रमबानन मंदिर' (Prambanan Temple Complex) संकुलाला भेट दिली.

• भारत आणि इंडोनेशिया यांच्यातील प्राचीन सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि धार्मिक संबंध अधोरेखित करण्याच्या दृष्टीने ही भेट अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.

🧐 प्रमबानन मंदिर संकुलाविषयी माहिती : 

( Prambanan Temple Complex): 

1) धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व :

• हे इंडोनेशियातील सर्वात मोठे हिंदू मंदिर संकुल आहे.

• हे मुख्यत्वे भगवान शिव (Lord Shiva) यांना समर्पित आहे.

2) ऐतिहासिक काळ व निर्मिती :

• या मंदिराची निर्मिती इसवी सनाच्या 10व्या शतकात (10th Century CE) जावा (Java) बेटावरील 'माताराम साम्राज्याच्या' (Mataram Kingdom) काळात करण्यात आली.

• भौगोलिक स्थान - हे मंदिर इंडोनेशियातील जावा बेटावर योग्याकार्ता आणि मध्य जावा यांच्या सीमेवर वसलेले आहे.

3) युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ :

• युनेस्कोने (UNESCO) या प्राचीन मंदिर संकुलाला 1991 मध्ये जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले होते.

🏛️ वास्तुशिल्प आणि वैशिष्ट्ये : 

1) ब्रह्मांडीय रचना (Cosmological Design) - 

• संपूर्ण मंदिर संकुल तीन समकेंद्री चौकोनी रचनेत (Three Concentric Squares) बांधलेले असून, ते हिंदू पुराणातील विश्वाच्या संरचनेचे (Hindu Cosmology) प्रतिनिधित्व करते.

2) त्रिदेव मंदिरे (Trimurti Temples) - 

• मंदिराच्या मध्यवर्ती भागात हिंदू धर्मातील त्रिदेव — ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) यांना समर्पित उत्तुंग मंदिरे आहेत.

• यामध्ये मध्यभागी असलेले भगवान शिवाचे मंदिर सर्वात उंच (सुमारे 47 मीटर) आहे.

3) रामायण कोरीव काम (Ramayana Bas-reliefs) - 

• मंदिराच्या भिंतींवर रामायणातील प्रसंग अत्यंत बारकाईने दगडात कोरलेले (Bas-relief Carvings) आहेत, जे आग्नेय आशियात (Southeast Asia) भारतीय संस्कृती आणि महाकाव्यांच्या ऐतिहासिक प्रसाराची साक्ष देतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रमबानन मंदिर

• स्थान → इंडोनेशिया

• ओळख → इंडोनेशियातील सर्वात मोठे हिंदू मंदिर संकुल

• मुख्य दैवत → भगवान शिव (सोबत ब्रह्मा आणि विष्णू)

• निर्मिती काळ → 10 वे शतक (माताराम साम्राज्य)

• रचना व कोरीव काम → तीन समकेंद्री चौकोनी रचना व रामायणातील शिल्पे

• युनेस्को जागतिक वारसा दर्जा → 1991

Padma Vibhushan Teejan Bai Passes Away

📚 Subject : GS - कला आणि संस्कृती - लोककला 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतेच निधन झालेल्या पद्मविभूषण सन्मानित 'तीजन बाई' या खालीलपैकी कोणत्या राज्यातील प्रसिद्ध 'पंडवानी' लोककलेशी संबंधित होत्या ?

1. महाराष्ट्र

2. छत्तीसगड

3. बिहार

4. राजस्थान

उत्तर : छत्तीसगड

📰 बातमी काय ?

• छत्तीसगडच्या जगप्रसिद्ध पंडवानी लोकगायिका आणि पद्मविभूषण सन्मानित तीजन बाई (Teejan Bai) यांचे वयाच्या 72 व्या वर्षी रायपूर येथे निधन झाले.

• राष्ट्रपती, पंतप्रधान आणि विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांनी भारतीय लोककलेला जागतिक स्तरावर नेणाऱ्या या महान कलाकाराला भावपूर्ण आदरांजली वाहिली.

🧐 'पंडवानी' लोककला परंपरा काय आहे ?

( Pandavani Folk Tradition)

1) अर्थ व स्वरूप : 

• 'पंडवानी' या शब्दाचा शाब्दिक अर्थ 'पांडवांची गाणी आणि कथा' (Songs & Stories of Pandavas) असा होतो.

• ही मध्य भारतातील एक अत्यंत प्रभावी लोकनाट्य (Folk Theatre) आणि कथागायन (Ballad Singing) परंपरा आहे.

2) कथानकाचा मुख्य केंद्रबिंदू : 

• यामध्ये प्राचीन महाकाव्य 'महाभारत' मधील प्रसंगांचे संगीतमय सादरीकरण केले जाते.

• या सादरीकरणात पाच पांडवांपैकी दुसरा भाऊ असणाऱ्या 'भीम' (Bhima) ला मुख्य नायक (Central Hero) मानून कथा रचली जाते.

3) भौगोलिक विस्तार : 

• मुख्य केंद्र - छत्तीसगड राज्य हे पंडवानीचे मूळ केंद्र आहे.

• इतर भाग - छत्तीसगडला लागून असलेल्या मध्य प्रदेश, ओडिशा आणि आंध्र प्रदेशच्या सीमावर्ती भागातही ही कला सादर केली जाते.

4) समृद्ध वारसा व महिलांचे योगदान :

• प्राचीन काळापासून ही मौखिक परंपरेने (Oral Storytelling Tradition) चालत आलेली कला आहे.

• पूर्वी हा केवळ पुरुषांचे वर्चस्व असलेला प्रकार होता; परंतु 1980 च्या दशकात तीजन बाई यांच्यामुळे महिलांनी या क्षेत्रात प्रवेश केला आणि ही परंपरा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचवली.

🎭 पंडवानी सादरीकरणाच्या दोन प्रमुख शैली : 

1) कापालिक शैली (Kapalik Style) - कलाकार उभे राहून, हातामध्ये तंबोरा किंवा झांज घेऊन अत्यंत नाट्यमय पद्धतीने हालचाली करत कथा सादर करतो. (उदा. तीजन बाई या कापालिक शैलीच्या प्रणेत्या होत्या).

2) वेदमती शैली (Vedmati Style) - कलाकार शांतपणे जमिनीवर बसून शास्त्रीय पद्धतीने कथा आणि श्लोकांचे गायन करतो. (उदा. पुनाराम निषाद).

🏅 तीजन बाई यांना मिळालेले प्रमुख सन्मान : 

• पद्मश्री → 1987

• संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार → 1995

• पद्मभूषण → 2003

• पद्मविभूषण → 2019

• फुकुओका कला आणि संस्कृती पुरस्कार (जपान) → 2018

✍️ नोट : 

• महाराष्ट्रातील 'गोंधळ/भारुड' आणि सुरुवातीचे कथक कथावाचक (Kathak Storytellers) यांच्याशी पंडवानीचे सादरीकरण साधर्म्य दर्शवते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : पंडवानी लोककला

• तीजन बाई यांचे क्षेत्र → पंडवानी लोककला 

• पंडवानीचे मूळ कथानक → महाभारत (मुख्य नायक: भीम)

• तीजन बाईंची सादरीकरण शैली → कापालिक शैली (उभे राहून तंबोऱ्यासह सादरीकरण)

• पंडवानी कलेचे प्रमुख राज्य → छत्तीसगड

• सर्वोच्च नागरी सन्मान → पद्मविभूषण (2019), पद्मभूषण (2003), पद्मश्री (1987)

Mizoram’s Natural History Museum notified as India’s 21st Designated Repository

📚 Subject : GS - पर्यावरण - जैवविविधता व संवर्धन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जैवविविधता कायदा 2002 च्या कलम 39 अंतर्गत भारतातील 21 वे 'नियुक्त भांडार' (Designated Repository) म्हणून खालीलपैकी कोणत्या संस्थेची निवड करण्यात आली आहे ?

1. बॉटनिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, कोलकाता

2. नॅचरल हिस्ट्री म्युझियम, मिझोराम विद्यापीठ

3. नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओशनोग्राफी, गोवा

4. बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी, मुंबई

उत्तर : नॅचरल हिस्ट्री म्युझियम, मिझोराम विद्यापीठ

📰 बातमी काय ?

• मिझोराम विद्यापीठांतर्गत कार्यरत असलेल्या 'नॅचरल हिस्ट्री म्युझियम'ला (Natural History Museum, Mizoram) 'जैवविविधता कायदा, 2002' च्या कलम 39 (Section 39 of Biological Diversity Act, 2002) अंतर्गत भारताचे 21 वे नियुक्त भांडार (21st Designated Repository) म्हणून अधिकृतपणे अधिसूचित करण्यात आले आहे.

• वैज्ञानिक संशोधन, वर्गीकरण (Taxonomy) आणि जैवविविधतेचे बाह्य-स्थान संवर्धन (Ex-situ Conservation) मजबूत करण्याच्या दृष्टीने हे ईशान्य भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल आहे.

🔍 'राष्ट्रीय नियुक्त भांडार' (National Designated Repositories) नक्की काय आहे ?

✍️ व्याख्या - जैवविविधता कायदा, 2002 (Biological Diversity Act, 2002) च्या कलम 39 अंतर्गत 'राष्ट्रीय नियुक्त निक्षेपागार' किंवा राष्ट्रीय नियुक्त भांडार (Designated Repositories) म्हणजे अशा सरकारी मान्यताप्राप्त संस्था, प्रयोगशाळा किंवा विद्यापीठे, ज्या जैविक संसाधने (Biological Resources) आणि त्यांच्याशी संबंधित माहिती (Associated Information) सुरक्षितपणे जपून ठेवण्याचे आणि त्यांचे दस्तऐवजीकरण (Documentation) करण्याचे कायदेशीर काम करतात.

• ही एक प्रकारची सरकारी 'तिजोरी' आहे, जिथे पैशांऐवजी निसर्गातील मौल्यवान 'प्रमाणक नमुने' (Voucher Specimens) सुरक्षित ठेवले जातात.

🛡️ संरक्षण - नवीन शोधलेल्या प्रजातींचे नमुने येथे जमा करणे कायद्याने बंधनकारक आहे, ज्यामुळे 'जैविक चोरी' (Biopiracy) रोखता येते.

 ⚖️ कायदेशीर हक्क - येथे नमुना जमा करणे म्हणजे त्या प्रजातीवर भारताचा 'सार्वभौम हक्क' (Sovereign Right) प्रस्थापित करणे होय.

🏛️ मिझोराम नॅचरल हिस्ट्री म्युझियमबद्दल : 

• स्थापना - 2022 मध्ये मिझोराम विद्यापीठाच्या (Mizoram University) अधिपत्याखाली स्थापना.

• भौगोलिक स्थान - हे संग्रहालय जागतिक स्तरावर अत्यंत समृद्ध अशा 'इंडो-बर्मा जैवविविधता हॉटस्पॉट' (Indo-Burma Biodiversity Hotspot) च्या क्षेत्रात वसलेले आहे.

📚 संकल्पना स्पष्टीकरण - पर्यावरण (GS Static)

🤔 In-situ vs Ex-situ Conservation : 

• इन-सिटू संवर्धन (In-situ) - सजीवांचे त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातच रक्षण करणे (उदा. राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, बायोस्फिअर रिझर्व्ह).

• एक्स-सिटू संवर्धन (Ex-situ) - सजीवांचे किंवा त्यांच्या जनुकीय नमुन्यांचे त्यांच्या मूळ अधिवासाबाहेर सुरक्षित ठिकाणी जतन करणे (उदा. Designated Repositories, प्राणीसंग्रहालय, बोटॅनिकल गार्डन्स, सीड बँक).

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Designated Repositories

• भारतातील 21 वे नियुक्त भांडार → नॅचरल हिस्ट्री म्युझियम, मिझोराम विद्यापीठ

• संबंधित कायदा व कलम → जैवविविधता कायदा 2002 (कलम 39)

• म्युझियम स्थापना → 2022

• संबंधित जैवविविधता हॉटस्पॉट → इंडो-बर्मा हॉटस्पॉट (Indo-Burma Hotspot)

• जागतिक उद्दिष्ट सांगड → कुनमिंग-मॉन्ट्रियल फ्रेमवर्क (Target 4)

Landslides in Maharashtra

📚 Subject : GS - भूगोल - आपत्ती व्यवस्थापन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणाच्या (GSI) 'इंडिया लँडस्लाइड ससेप्टिबिलिटी मॅप' (ILSM) अहवालानुसार भारतातील खालीलपैकी कोणत्या राज्यात तिच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत सर्वाधिक (57.6%) भाग भूस्खलनप्रवण (Landslide-Prone) आहे ?

1. महाराष्ट्र

2. हिमाचल प्रदेश

3. सिक्कीम

4. केरळ

उत्तर : सिक्कीम

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रात सुरू असलेल्या सततच्या मुसळधार मान्सून पावसामुळे राज्यातील अनेक डोंगराळ आणि घाट रस्ते भागात 'भूस्खलन' (Landslides) आणि रस्ते खचण्याच्या घटना घडल्या आहेत, ज्यामुळे रस्ते वाहतूक व दळणवळण मोठ्या प्रमाणावर विस्कळीत झाले आहे.

• विशेषतः महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट (Western Ghats / सह्याद्री) परिसरात अतिवृष्टीमुळे दरड कोसळण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.

🧐 भूस्खलन म्हणजे काय ? (What is a Landslide ?)

1) व्याख्या - गुरुत्वाकर्षणाच्या प्रभावामुळे टेकडीच्या किंवा डोंगराच्या उतारावरून दगड, माती, खडक किंवा कचरा (Debris) खाली घसरण्याच्या किंवा कोसळण्याच्या प्रक्रियेला 'भूस्खलन' (Landslide) म्हणतात.

• ही घटना अचानक (Sudden) घडू शकते किंवा दीर्घकाळ हळूहळूही होऊ शकते.

2) भूस्खलनाचे मूळ कारण :

• जेव्हा जमिनीच्या उतारावर काम करणारे गुरुत्वाकर्षण बल (Force of Gravity) हे जमिनीच्या रोधात्मक बलापेक्षा (Resisting Force) जास्त होते, तेव्हा तो उतार ढासळतो.

3) भूस्खलनासाठी जबाबदार बाह्य घटक (External Triggers):

• मुसळधार पावसामुळे जमीन संपृक्त (Saturation) होणे.

• उघड्या पडलेल्या उतारांची झीज (Erosion) होणे.

• हवामानातील बदलांमुळे खडकांची ताकद आणि रचना कमकुवत होणे.

📊 भारतातील भूस्खलनाबाबत प्रमुख तथ्ये (Key Facts on Landslides in India) :

1) प्रवण क्षेत्र (Prone Area)- 'इंडिया लँडस्लाइड ससेप्टिबिलिटी मॅप' (ILSM) नुसार, भारताच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी 13.17% भाग भूस्खलनप्रवण आहे, तर 4.75% भाग 'अत्यंत उच्च धोक्याच्या' (Very High Susceptibility) श्रेणीत येतो.

2) हॉटस्पॉट्स (Major Hotspots) - हिमालय पर्वतरांग, ईशान्येकडील राज्ये आणि पश्चिम घाट (Western Ghats) हे भारतातील मुख्य भूस्खलनप्रवण क्षेत्र आहेत.

3) सर्वाधिक प्रभावित राज्ये - सिक्कीम या राज्यातील सर्वाधिक म्हणजे 57.6% क्षेत्र भूस्खलनप्रवण आहे.

4) मानवी हानी - जगभरात भूस्खलनामुळे होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी सुमारे 8% मृत्यू एकट्या भारतात होतात.

5) नोडल संस्था (Nodal Mapping Agency) - भारतातील भूस्खलनप्रवण क्षेत्रांचे नकाशे तयार करणे आणि धोक्याचे मूल्यांकन करण्याची जबाबदारी भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (GSI - Geological Survey of India) या संस्थेकडे आहे.

⛰️ भूस्खलनाची प्रमुख कारणे :

A) हिमालयीन क्षेत्र (Himalayan Region):

1) नैसर्गिक कारणे - 

• हिमालय पर्वत हे भौगोलिकदृष्ट्या तरुण आणि टेक्टॉनिकदृष्ट्या अतिशय सक्रिय (Young and Tectonically Active) आहेत. 

• तसेच या भागात होणारा तीव्र मान्सून पाऊस, हिमवृष्टी आणि ढगफुटी (Cloudbursts) मुळे जमीन वेगाने ढासळते.

2) मानवनिर्मित कारणे - 

• अनियंत्रित रस्ते रुंदीकरण, बोगदे (Tunnelling) खोदणे, जलविद्युत प्रकल्प आणि डोंगराळ भागातील अव्यवस्थित बांधकामांमुळे उघडे पडलेले उतार कमकुवत होतात.

B) पश्चिम घाट क्षेत्र / सह्याद्री (Western Ghats Region):

1) नैसर्गिक कारणे -

• पश्चिम घाट हा हिमालयाच्या तुलनेत भूवैज्ञानिकदृष्ट्या जुना आणि स्थिर (Geologically Older & Stable) मानला जातो; मात्र या भागात होणारा मुसळधार मान्सून हे माती खचण्याचे मुख्य कारण ठरते.

2) मानवनिर्मित कारणे: 

• अवैध खाणकाम (Mining), दगडखाणी (Quarrying), अनियंत्रित पर्यटन, जंगलतोड आणि उतारांवर नियोजनशून्य पद्धतीने केले जाणारे बांधकाम यामुळे भूस्खलनाचा धोका मोठ्या प्रमाणावर वाढतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Landslides in India

• भारतातील भूस्खलनप्रवण क्षेत्र → 13.17% (4.75% अत्यंत उच्च श्रेणी)

• सर्वाधिक भूस्खलनप्रवण राज्य → सिक्कीम (57.6% क्षेत्र)

• भारतातील प्रमुख भूस्खलन हॉटेस्पॉट्स → हिमालय, ईशान्य राज्ये व पश्चिम घाट

• जागतिक भूस्खलन मृत्यूंमधील भारताचा वाटा → सुमारे 8%

• मॅपिंग करणारी नोडल संस्था → Geological Survey of India