चालू घडामोडी | महाराष्ट्रात 96% संस्थात्मक प्रसूती असूनही 'मृत जन्म' चिंतेची बाब
'Stillbirths' a matter of concern in Maharashtra
📚 Subject : GS - अहवाल - सार्वजनिक आरोग्य
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) माता आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि टाळता येणारे मृत जन्म (Stillbirths) रोखण्यासाठी ICMR च्या सहकार्याने 'SHRiSTI' प्रकल्प खालीलपैकी कोणत्या संस्थेद्वारे राबवला जात आहे ?
1. ससून सर्वोपचार रुग्णालय, पुणे
2. केईएम हॉस्पिटल रिसर्च सेंटर, पुणे
3. जे. जे. रुग्णालय, मुंबई
4. एम्स (AIIMS), नागपूर
उत्तर : केईएम हॉस्पिटल रिसर्च सेंटर, पुणे
📰 बातमी काय ?
• SHRiSTI प्रकल्पांतर्गत करण्यात आलेल्या ताज्या अभ्यासानुसार, महाराष्ट्रात तब्बल 96% संस्थात्मक प्रसूती (Institutional Deliveries) होत असूनही जन्मापूर्वी किंवा प्रसूतीदरम्यान बाळ दगावण्याचे (Stillbirths) प्रमाण अजूनही मोठे आहे.
• या अभ्यासाने स्पष्ट केले आहे की, आरोग्य सेवांच्या उपलब्धतेपेक्षा (Access to Healthcare) आरोग्य सेवांच्या गुणवत्तेतील उणिवा (Gaps in Quality of Care) हे मृत जन्मांचे प्रमुख कारण ठरत आहे.
🧐 अभ्यासातील प्रमुख निरीक्षणे व आकडेवारी :
1) संस्थात्मक प्रसूती व खाजगी रुग्णालये :
• महाराष्ट्र राज्यात 96% प्रसूती रुग्णालयांत होत असल्या, तरी त्यापैकी 55% प्रसूती खाजगी रुग्णालयांमध्ये (Private Hospitals) होतात.
• ही खाजगी रुग्णालये सार्वजनिक आरोग्य यंत्रणेच्या थेट देखरेख (Monitoring) व मूल्यमापन प्रणालीच्या (Feedback System) कक्षेबाहेर राहिल्यामुळे त्रुटी वेळेत लक्षात येत नाहीत.
2) भारतातील व स्थानिक स्थिती:
• भारताची स्थिती - भारतात दरवर्षी सुमारे 3.4 लाख बालकांचा मृत जन्म होतो, जे प्रमाण जागतिक स्तरावर सर्वाधिक (Highest Globally) आहे.
• पुणे जिल्ह्याचा दर (NFHS-5) - राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-5 नुसार पुणे जिल्ह्यात मृत जन्माचा दर 17.7 प्रति 1,000 जिवंत जन्म नोंदवला गेला आहे.
• राष्ट्रीय लक्ष्य (2030): भारताने 2030 पर्यंत मृत जन्माचा दर 10 पेक्षा कमी (Below 10 per 1,000 births) करण्याचे राष्ट्रीय उद्दिष्ट ठेवले आहे.
🔬 SHRiSTI मॉडेल काय आहे ?
• पूर्ण रूप - Strategies to Help in Optimal Pregnancy Outcomes and Reduce Stillbirths in India.
• अंमलबजावणी संस्था - कम्युनिटी हेल्थ रिसर्च युनिट (CHRU), केईएम हॉस्पिटल रिसर्च सेंटर (KEM Hospital Research Centre), पुणे.
• अर्थसहाय्य - भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR - Indian Council of Medical Research) द्वारे 'नॅशनल हेल्थ रिसर्च प्रायोरिटी' (NHRP) कार्यक्रमांतर्गत निधी उपलब्ध.
• उद्दिष्ट - गर्भधारणेदरम्यान योग्य वैद्यकीय मार्गदर्शन, जोखीमयुक्त मातांची वेळीच ओळख आणि दर्जेदार प्रसूती सेवा देऊन टाळता येणारे मृत जन्म रोखणे.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : SHRiSTI Project & Stillbirth Data
• प्रकल्पाचे नाव → SHRiSTI
• अंमलबजावणी संस्था → KEM हॉस्पिटल रिसर्च सेंटर, पुणे
• महाराष्ट्रातील संस्थात्मक प्रसूती → 96%
• खाजगी रुग्णालयांमधील प्रसूती वाटा → 55%
• भारतातील वार्षिक मृत जन्म संख्या → सुमारे 3.4 लाख (जगात सर्वाधिक)
• पुणे जिल्ह्याचा दर (NFHS-5) → 17.7 प्रति 1,000
• राष्ट्रीय लक्ष्य (2030) → 10 पेक्षा कमी (प्रति 1,000 जन्म)
