Tarapur Atomic Power Station Life Extension

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - पायाभूत सुविधा

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 1969 मध्ये सुरू झालेले आणि सध्या जगातील सर्वात जुने कार्यरत व्यावसायिक अणुऊर्जा केंद्र मानले जाणारे 'तारापूर अणुऊर्जा केंद्र' महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात स्थित आहे ?

1. मुंबई उपनगर जिल्हा

2. पालघर जिल्हा

3. रायगड जिल्हा

4. रत्नागिरी जिल्हा

उत्तर : पालघर जिल्हा

📰 बातमी काय ?

• अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष आणि अणुऊर्जा विभागाचे सचिव डॉ. अजित कुमार मोहंती (Dr. Ajit Kumar Mohanty) यांनी महाराष्ट्रातील तारापूर अणुऊर्जा केंद्राला भेट देऊन नुकत्याच मंजूर झालेल्या 10 वर्षांच्या कार्यकाळ मुदतवाढीचा (Life Extension) आढावा घेतला.

• तारापूर अणुऊर्जा केंद्रातील युनिट 1 आणि 2 हे सध्या जगातील सर्वात जुने कार्यरत व्यावसायिक अणुऊर्जा रिॲक्टर्स (World's Oldest Operating Commercial Nuclear Power Reactors) आहेत.

• व्यापक आधुनिकीकरण (Modernization) आणि सुरक्षेच्या कठोर मानकांची पूर्तता केल्यानंतर अणुऊर्जा नियामक मंडळाने (AERB - Atomic Energy Regulatory Board) या दोन्ही युनिट्सना पुढील सुमारे 10 वर्षांसाठी कार्यान्वित ठेवण्यास अधिकृत मान्यता दिली आहे.

⚡ तारापूर अणुऊर्जा केंद्राबद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

• हा प्रकल्प महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यात स्थित असून 1969 मध्ये कार्यान्वित झाला. 

• सध्या या प्रकल्पाचे व्यवस्थापन व संचालन न्यूक्लियर पॉवर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (NPCIL) कडून केले जाते.

⏳तारापूर अणुऊर्जा केंद्र महत्त्वाचा कालक्रम आणि तत्कालीन पंतप्रधान : 

 1) द्विपक्षीय करार व मंजुरी (1963) - तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या काळात भारत आणि अमेरिका यांच्यात अधिकृत अणुऊर्जा सहकार्य करार झाला.

2) प्रत्यक्ष पायाभरणी व बांधकाम (1964) - तत्कालीन पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांच्या काळात IAEA नोंदीनुसार प्रत्यक्ष बांधकाम व पायाभरणी सुरू झाली.

 3) व्यावसायिक वीजनिर्मिती (1969) - तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या काळात केंद्राने अधिकृतपणे व्यावसायिक स्तरावर ग्रीडमध्ये वीजपुरवठा सुरू केला.

4) देशाला औपचारिक समर्पण (1970) - तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या हस्ते औपचारिक उद्घाटन होऊन प्रकल्प देशाला समर्पित करण्यात आला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : तारापूर अणुऊर्जा केंद्र

• भारतातील पहिले अणुऊर्जा केंद्र → तारापूर (पालघर जिल्हा, महाराष्ट्र)

• व्यवस्थापन व संचालन → NPCIL (Nuclear Power Corporation of India Limited)

• द्विपक्षीय करार व मंजुरी → पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू (भारत - अमेरिका)

• पायाभरणी → पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांच्या हस्ते

• देशाला समर्पित → पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या हस्ते

Prambanan Temple Complex

📚 Subject : GS - प्राचीन इतिहास - भारतीय संस्कृतीचा जागतिक प्रभाव , आंतरराष्ट्रीय संबंध

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी भेट दिलेले आणि युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असलेले 'प्रमबानन मंदिर' (Prambanan Temple) संकुल खालीलपैकी कोणत्या देशात स्थित आहे ?

1. कंबोडिया

2. थायलंड

3. व्हिएतनाम

4. इंडोनेशिया 

उत्तर : इंडोनेशिया

📰 बातमी काय ?

• भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी इंडोनेशियाच्या अधिकृत दौऱ्यादरम्यान योग्याकार्ता (Yogyakarta) येथील युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ (UNESCO World Heritage Site) असलेल्या भव्य 'प्रमबानन मंदिर' (Prambanan Temple Complex) संकुलाला भेट दिली.

• भारत आणि इंडोनेशिया यांच्यातील प्राचीन सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि धार्मिक संबंध अधोरेखित करण्याच्या दृष्टीने ही भेट अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.

🧐 प्रमबानन मंदिर संकुलाविषयी माहिती : 

( Prambanan Temple Complex): 

1) धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व :

• हे इंडोनेशियातील सर्वात मोठे हिंदू मंदिर संकुल आहे.

• हे मुख्यत्वे भगवान शिव (Lord Shiva) यांना समर्पित आहे.

2) ऐतिहासिक काळ व निर्मिती :

• या मंदिराची निर्मिती इसवी सनाच्या 10व्या शतकात (10th Century CE) जावा (Java) बेटावरील 'माताराम साम्राज्याच्या' (Mataram Kingdom) काळात करण्यात आली.

• भौगोलिक स्थान - हे मंदिर इंडोनेशियातील जावा बेटावर योग्याकार्ता आणि मध्य जावा यांच्या सीमेवर वसलेले आहे.

3) युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ :

• युनेस्कोने (UNESCO) या प्राचीन मंदिर संकुलाला 1991 मध्ये जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले होते.

🏛️ वास्तुशिल्प आणि वैशिष्ट्ये : 

1) ब्रह्मांडीय रचना (Cosmological Design) - 

• संपूर्ण मंदिर संकुल तीन समकेंद्री चौकोनी रचनेत (Three Concentric Squares) बांधलेले असून, ते हिंदू पुराणातील विश्वाच्या संरचनेचे (Hindu Cosmology) प्रतिनिधित्व करते.

2) त्रिदेव मंदिरे (Trimurti Temples) - 

• मंदिराच्या मध्यवर्ती भागात हिंदू धर्मातील त्रिदेव — ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) यांना समर्पित उत्तुंग मंदिरे आहेत.

• यामध्ये मध्यभागी असलेले भगवान शिवाचे मंदिर सर्वात उंच (सुमारे 47 मीटर) आहे.

3) रामायण कोरीव काम (Ramayana Bas-reliefs) - 

• मंदिराच्या भिंतींवर रामायणातील प्रसंग अत्यंत बारकाईने दगडात कोरलेले (Bas-relief Carvings) आहेत, जे आग्नेय आशियात (Southeast Asia) भारतीय संस्कृती आणि महाकाव्यांच्या ऐतिहासिक प्रसाराची साक्ष देतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रमबानन मंदिर

• स्थान → इंडोनेशिया

• ओळख → इंडोनेशियातील सर्वात मोठे हिंदू मंदिर संकुल

• मुख्य दैवत → भगवान शिव (सोबत ब्रह्मा आणि विष्णू)

• निर्मिती काळ → 10 वे शतक (माताराम साम्राज्य)

• रचना व कोरीव काम → तीन समकेंद्री चौकोनी रचना व रामायणातील शिल्पे

• युनेस्को जागतिक वारसा दर्जा → 1991

Padma Vibhushan Teejan Bai Passes Away

📚 Subject : GS - कला आणि संस्कृती - लोककला 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नुकतेच निधन झालेल्या पद्मविभूषण सन्मानित 'तीजन बाई' या खालीलपैकी कोणत्या राज्यातील प्रसिद्ध 'पंडवानी' लोककलेशी संबंधित होत्या ?

1. महाराष्ट्र

2. छत्तीसगड

3. बिहार

4. राजस्थान

उत्तर : छत्तीसगड

📰 बातमी काय ?

• छत्तीसगडच्या जगप्रसिद्ध पंडवानी लोकगायिका आणि पद्मविभूषण सन्मानित तीजन बाई (Teejan Bai) यांचे वयाच्या 72 व्या वर्षी रायपूर येथे निधन झाले.

• राष्ट्रपती, पंतप्रधान आणि विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांनी भारतीय लोककलेला जागतिक स्तरावर नेणाऱ्या या महान कलाकाराला भावपूर्ण आदरांजली वाहिली.

🧐 'पंडवानी' लोककला परंपरा काय आहे ?

( Pandavani Folk Tradition)

1) अर्थ व स्वरूप : 

• 'पंडवानी' या शब्दाचा शाब्दिक अर्थ 'पांडवांची गाणी आणि कथा' (Songs & Stories of Pandavas) असा होतो.

• ही मध्य भारतातील एक अत्यंत प्रभावी लोकनाट्य (Folk Theatre) आणि कथागायन (Ballad Singing) परंपरा आहे.

2) कथानकाचा मुख्य केंद्रबिंदू : 

• यामध्ये प्राचीन महाकाव्य 'महाभारत' मधील प्रसंगांचे संगीतमय सादरीकरण केले जाते.

• या सादरीकरणात पाच पांडवांपैकी दुसरा भाऊ असणाऱ्या 'भीम' (Bhima) ला मुख्य नायक (Central Hero) मानून कथा रचली जाते.

3) भौगोलिक विस्तार : 

• मुख्य केंद्र - छत्तीसगड राज्य हे पंडवानीचे मूळ केंद्र आहे.

• इतर भाग - छत्तीसगडला लागून असलेल्या मध्य प्रदेश, ओडिशा आणि आंध्र प्रदेशच्या सीमावर्ती भागातही ही कला सादर केली जाते.

4) समृद्ध वारसा व महिलांचे योगदान :

• प्राचीन काळापासून ही मौखिक परंपरेने (Oral Storytelling Tradition) चालत आलेली कला आहे.

• पूर्वी हा केवळ पुरुषांचे वर्चस्व असलेला प्रकार होता; परंतु 1980 च्या दशकात तीजन बाई यांच्यामुळे महिलांनी या क्षेत्रात प्रवेश केला आणि ही परंपरा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचवली.

🎭 पंडवानी सादरीकरणाच्या दोन प्रमुख शैली : 

1) कापालिक शैली (Kapalik Style) - कलाकार उभे राहून, हातामध्ये तंबोरा किंवा झांज घेऊन अत्यंत नाट्यमय पद्धतीने हालचाली करत कथा सादर करतो. (उदा. तीजन बाई या कापालिक शैलीच्या प्रणेत्या होत्या).

2) वेदमती शैली (Vedmati Style) - कलाकार शांतपणे जमिनीवर बसून शास्त्रीय पद्धतीने कथा आणि श्लोकांचे गायन करतो. (उदा. पुनाराम निषाद).

🏅 तीजन बाई यांना मिळालेले प्रमुख सन्मान : 

• पद्मश्री → 1987

• संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार → 1995

• पद्मभूषण → 2003

• पद्मविभूषण → 2019

• फुकुओका कला आणि संस्कृती पुरस्कार (जपान) → 2018

✍️ नोट : 

• महाराष्ट्रातील 'गोंधळ/भारुड' आणि सुरुवातीचे कथक कथावाचक (Kathak Storytellers) यांच्याशी पंडवानीचे सादरीकरण साधर्म्य दर्शवते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : पंडवानी लोककला

• तीजन बाई यांचे क्षेत्र → पंडवानी लोककला 

• पंडवानीचे मूळ कथानक → महाभारत (मुख्य नायक: भीम)

• तीजन बाईंची सादरीकरण शैली → कापालिक शैली (उभे राहून तंबोऱ्यासह सादरीकरण)

• पंडवानी कलेचे प्रमुख राज्य → छत्तीसगड

• सर्वोच्च नागरी सन्मान → पद्मविभूषण (2019), पद्मभूषण (2003), पद्मश्री (1987)

Mizoram’s Natural History Museum notified as India’s 21st Designated Repository

📚 Subject : GS - पर्यावरण - जैवविविधता व संवर्धन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जैवविविधता कायदा 2002 च्या कलम 39 अंतर्गत भारतातील 21 वे 'नियुक्त भांडार' (Designated Repository) म्हणून खालीलपैकी कोणत्या संस्थेची निवड करण्यात आली आहे ?

1. बॉटनिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, कोलकाता

2. नॅचरल हिस्ट्री म्युझियम, मिझोराम विद्यापीठ

3. नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओशनोग्राफी, गोवा

4. बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी, मुंबई

उत्तर : नॅचरल हिस्ट्री म्युझियम, मिझोराम विद्यापीठ

📰 बातमी काय ?

• मिझोराम विद्यापीठांतर्गत कार्यरत असलेल्या 'नॅचरल हिस्ट्री म्युझियम'ला (Natural History Museum, Mizoram) 'जैवविविधता कायदा, 2002' च्या कलम 39 (Section 39 of Biological Diversity Act, 2002) अंतर्गत भारताचे 21 वे नियुक्त भांडार (21st Designated Repository) म्हणून अधिकृतपणे अधिसूचित करण्यात आले आहे.

• वैज्ञानिक संशोधन, वर्गीकरण (Taxonomy) आणि जैवविविधतेचे बाह्य-स्थान संवर्धन (Ex-situ Conservation) मजबूत करण्याच्या दृष्टीने हे ईशान्य भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल आहे.

🔍 'राष्ट्रीय नियुक्त भांडार' (National Designated Repositories) नक्की काय आहे ?

✍️ व्याख्या - जैवविविधता कायदा, 2002 (Biological Diversity Act, 2002) च्या कलम 39 अंतर्गत 'राष्ट्रीय नियुक्त निक्षेपागार' किंवा राष्ट्रीय नियुक्त भांडार (Designated Repositories) म्हणजे अशा सरकारी मान्यताप्राप्त संस्था, प्रयोगशाळा किंवा विद्यापीठे, ज्या जैविक संसाधने (Biological Resources) आणि त्यांच्याशी संबंधित माहिती (Associated Information) सुरक्षितपणे जपून ठेवण्याचे आणि त्यांचे दस्तऐवजीकरण (Documentation) करण्याचे कायदेशीर काम करतात.

• ही एक प्रकारची सरकारी 'तिजोरी' आहे, जिथे पैशांऐवजी निसर्गातील मौल्यवान 'प्रमाणक नमुने' (Voucher Specimens) सुरक्षित ठेवले जातात.

🛡️ संरक्षण - नवीन शोधलेल्या प्रजातींचे नमुने येथे जमा करणे कायद्याने बंधनकारक आहे, ज्यामुळे 'जैविक चोरी' (Biopiracy) रोखता येते.

 ⚖️ कायदेशीर हक्क - येथे नमुना जमा करणे म्हणजे त्या प्रजातीवर भारताचा 'सार्वभौम हक्क' (Sovereign Right) प्रस्थापित करणे होय.

🏛️ मिझोराम नॅचरल हिस्ट्री म्युझियमबद्दल : 

• स्थापना - 2022 मध्ये मिझोराम विद्यापीठाच्या (Mizoram University) अधिपत्याखाली स्थापना.

• भौगोलिक स्थान - हे संग्रहालय जागतिक स्तरावर अत्यंत समृद्ध अशा 'इंडो-बर्मा जैवविविधता हॉटस्पॉट' (Indo-Burma Biodiversity Hotspot) च्या क्षेत्रात वसलेले आहे.

📚 संकल्पना स्पष्टीकरण - पर्यावरण (GS Static)

🤔 In-situ vs Ex-situ Conservation : 

• इन-सिटू संवर्धन (In-situ) - सजीवांचे त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातच रक्षण करणे (उदा. राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, बायोस्फिअर रिझर्व्ह).

• एक्स-सिटू संवर्धन (Ex-situ) - सजीवांचे किंवा त्यांच्या जनुकीय नमुन्यांचे त्यांच्या मूळ अधिवासाबाहेर सुरक्षित ठिकाणी जतन करणे (उदा. Designated Repositories, प्राणीसंग्रहालय, बोटॅनिकल गार्डन्स, सीड बँक).

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Designated Repositories

• भारतातील 21 वे नियुक्त भांडार → नॅचरल हिस्ट्री म्युझियम, मिझोराम विद्यापीठ

• संबंधित कायदा व कलम → जैवविविधता कायदा 2002 (कलम 39)

• म्युझियम स्थापना → 2022

• संबंधित जैवविविधता हॉटस्पॉट → इंडो-बर्मा हॉटस्पॉट (Indo-Burma Hotspot)

• जागतिक उद्दिष्ट सांगड → कुनमिंग-मॉन्ट्रियल फ्रेमवर्क (Target 4)

Landslides in Maharashtra

📚 Subject : GS - भूगोल - आपत्ती व्यवस्थापन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणाच्या (GSI) 'इंडिया लँडस्लाइड ससेप्टिबिलिटी मॅप' (ILSM) अहवालानुसार भारतातील खालीलपैकी कोणत्या राज्यात तिच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत सर्वाधिक (57.6%) भाग भूस्खलनप्रवण (Landslide-Prone) आहे ?

1. महाराष्ट्र

2. हिमाचल प्रदेश

3. सिक्कीम

4. केरळ

उत्तर : सिक्कीम

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्रात सुरू असलेल्या सततच्या मुसळधार मान्सून पावसामुळे राज्यातील अनेक डोंगराळ आणि घाट रस्ते भागात 'भूस्खलन' (Landslides) आणि रस्ते खचण्याच्या घटना घडल्या आहेत, ज्यामुळे रस्ते वाहतूक व दळणवळण मोठ्या प्रमाणावर विस्कळीत झाले आहे.

• विशेषतः महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट (Western Ghats / सह्याद्री) परिसरात अतिवृष्टीमुळे दरड कोसळण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.

🧐 भूस्खलन म्हणजे काय ? (What is a Landslide ?)

1) व्याख्या - गुरुत्वाकर्षणाच्या प्रभावामुळे टेकडीच्या किंवा डोंगराच्या उतारावरून दगड, माती, खडक किंवा कचरा (Debris) खाली घसरण्याच्या किंवा कोसळण्याच्या प्रक्रियेला 'भूस्खलन' (Landslide) म्हणतात.

• ही घटना अचानक (Sudden) घडू शकते किंवा दीर्घकाळ हळूहळूही होऊ शकते.

2) भूस्खलनाचे मूळ कारण :

• जेव्हा जमिनीच्या उतारावर काम करणारे गुरुत्वाकर्षण बल (Force of Gravity) हे जमिनीच्या रोधात्मक बलापेक्षा (Resisting Force) जास्त होते, तेव्हा तो उतार ढासळतो.

3) भूस्खलनासाठी जबाबदार बाह्य घटक (External Triggers):

• मुसळधार पावसामुळे जमीन संपृक्त (Saturation) होणे.

• उघड्या पडलेल्या उतारांची झीज (Erosion) होणे.

• हवामानातील बदलांमुळे खडकांची ताकद आणि रचना कमकुवत होणे.

📊 भारतातील भूस्खलनाबाबत प्रमुख तथ्ये (Key Facts on Landslides in India) :

1) प्रवण क्षेत्र (Prone Area)- 'इंडिया लँडस्लाइड ससेप्टिबिलिटी मॅप' (ILSM) नुसार, भारताच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी 13.17% भाग भूस्खलनप्रवण आहे, तर 4.75% भाग 'अत्यंत उच्च धोक्याच्या' (Very High Susceptibility) श्रेणीत येतो.

2) हॉटस्पॉट्स (Major Hotspots) - हिमालय पर्वतरांग, ईशान्येकडील राज्ये आणि पश्चिम घाट (Western Ghats) हे भारतातील मुख्य भूस्खलनप्रवण क्षेत्र आहेत.

3) सर्वाधिक प्रभावित राज्ये - सिक्कीम या राज्यातील सर्वाधिक म्हणजे 57.6% क्षेत्र भूस्खलनप्रवण आहे.

4) मानवी हानी - जगभरात भूस्खलनामुळे होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी सुमारे 8% मृत्यू एकट्या भारतात होतात.

5) नोडल संस्था (Nodal Mapping Agency) - भारतातील भूस्खलनप्रवण क्षेत्रांचे नकाशे तयार करणे आणि धोक्याचे मूल्यांकन करण्याची जबाबदारी भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (GSI - Geological Survey of India) या संस्थेकडे आहे.

⛰️ भूस्खलनाची प्रमुख कारणे :

A) हिमालयीन क्षेत्र (Himalayan Region):

1) नैसर्गिक कारणे - 

• हिमालय पर्वत हे भौगोलिकदृष्ट्या तरुण आणि टेक्टॉनिकदृष्ट्या अतिशय सक्रिय (Young and Tectonically Active) आहेत. 

• तसेच या भागात होणारा तीव्र मान्सून पाऊस, हिमवृष्टी आणि ढगफुटी (Cloudbursts) मुळे जमीन वेगाने ढासळते.

2) मानवनिर्मित कारणे - 

• अनियंत्रित रस्ते रुंदीकरण, बोगदे (Tunnelling) खोदणे, जलविद्युत प्रकल्प आणि डोंगराळ भागातील अव्यवस्थित बांधकामांमुळे उघडे पडलेले उतार कमकुवत होतात.

B) पश्चिम घाट क्षेत्र / सह्याद्री (Western Ghats Region):

1) नैसर्गिक कारणे -

• पश्चिम घाट हा हिमालयाच्या तुलनेत भूवैज्ञानिकदृष्ट्या जुना आणि स्थिर (Geologically Older & Stable) मानला जातो; मात्र या भागात होणारा मुसळधार मान्सून हे माती खचण्याचे मुख्य कारण ठरते.

2) मानवनिर्मित कारणे: 

• अवैध खाणकाम (Mining), दगडखाणी (Quarrying), अनियंत्रित पर्यटन, जंगलतोड आणि उतारांवर नियोजनशून्य पद्धतीने केले जाणारे बांधकाम यामुळे भूस्खलनाचा धोका मोठ्या प्रमाणावर वाढतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Landslides in India

• भारतातील भूस्खलनप्रवण क्षेत्र → 13.17% (4.75% अत्यंत उच्च श्रेणी)

• सर्वाधिक भूस्खलनप्रवण राज्य → सिक्कीम (57.6% क्षेत्र)

• भारतातील प्रमुख भूस्खलन हॉटेस्पॉट्स → हिमालय, ईशान्य राज्ये व पश्चिम घाट

• जागतिक भूस्खलन मृत्यूंमधील भारताचा वाटा → सुमारे 8%

• मॅपिंग करणारी नोडल संस्था → Geological Survey of India

Unlawful Activities (Prevention) Act, 1967

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र व प्रशासन - अंतर्गत सुरक्षा, कायदे

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बेकायदेशीर कारवाया (प्रतिबंधक) कायदा (UAPA) अंतर्गत केंद्र सरकारला एखाद्या 'व्यक्तीला' दहशतवादी म्हणून घोषित करण्याचा अधिकार खालीलपैकी कोणत्या वर्षीच्या दुरुस्ती कायद्याद्वारे देण्यात आला ?

1. 2008

2. 2012

3. 2019

4. 2021

उत्तर : 2019

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय गृह मंत्रालयाने 'बेकायदेशीर कारवाया (प्रतिबंधक) कायदा, 1967' (UAPA) अंतर्गत आणखी 23 व्यक्तींना अधिकृतपणे 'दहशतवादी' (Terrorists) म्हणून घोषित केले आहे.

• ही घोषणा UAPA च्या कलम 35 (Section 35) मधील अधिकारांचा वापर करून करण्यात आली असून, या व्यक्तींची नावे कायद्याच्या चौथ्या अनुसूचीमध्ये (Fourth Schedule) समाविष्ट करण्यात आली आहेत.

🧐 'बेकायदेशीर कारवाया (प्रतिबंधक) कायदा, 1967' अंतर्गत व्यक्तीला 'दहशतवादी' घोषित करण्याची तरतूद : 

Unlawful Activities (Prevention) Act, 1967 - UAPA : 

1) कलम 35 आणि 2019 ची दुरुस्ती :

• मूळ कायद्यानुसार केंद्र सरकार केवळ दहशतवादी 'संघटनांवर' (Organizations) बंदी घालू शकत होते.

• मात्र, 2019 च्या UAPA दुरुस्ती कायद्याद्वारे केंद्र सरकारला दहशतवादी कारवायांमध्ये सहभागी असणाऱ्या 'वैयक्तिक व्यक्तींना' (Individuals) देखील दहशतवादी घोषित करण्याचा कायदेशीर अधिकार देण्यात आला.

2) चौथी अनुसूची (Fourth Schedule):

• दहशतवादी घोषित केलेल्या व्यक्तींची नावे UAPA च्या चौथ्या अनुसूचीत जोडली जातात.

⚖️ बेकायदेशीर कारवाया (प्रतिबंधक) कायदा, 1967 (UAPA)

• उद्दिष्ट - भारताचे सार्वभौमत्व (Sovereignty) आणि अखंडता (Integrity) यांना धोका पोहोचवणाऱ्या बेकायदेशीर व दहशतवादी कारवायांना आळा घालणे हा या मुख्य दहशतवादविरोधी कायद्याचा उद्देश आहे.

• अधिनियमन - भारतीय संसदेने 1967 मध्ये हा कायदा संमत केला.

• चार्जशीटची मुदत - या कायद्याखाली अटक केलेल्या आरोपीविरुद्ध आरोपपत्र (Chargesheet) दाखल करण्यासाठी न्यायालयाच्या परवानगीने तपास यंत्रणांना 180 दिवसांपर्यंतचा मुदतवाढ कालावधी मिळतो.

• मुख्य तपास यंत्रणा - या कायद्यांतर्गत दाखल होणाऱ्या बहुतांश गंभीर प्रकरणांचा तपास राष्ट्रीय तपास संस्था (NIA) करते.

🏛️ राष्ट्रीय तपास संस्था (NIA - National Investigation Agency) :

• स्थापना: 26/11 मुंबई दहशतवादी हल्ल्यानंतर NIA कायदा, 2008 अंतर्गत स्थापना झाली.

• मुख्यालय: नवी दिल्ली.

• स्वरूप: भारताची केंद्रीय दहशतवादविरोधी कायदा अंमलबजावणी संस्था (Central Counter-Terrorism Law Enforcement Agency).

✍️ 2019 मधील NIA दुरुस्ती कायदा (Key Changes) : 

1) अधिकारक्षेत्राचा विस्तार - भारताबाहेर भारतीय नागरिकांविरुद्ध किंवा भारताच्या हिताला बाधा पोहोचवणाऱ्या अनुसूचित गुन्ह्यांचा तपास करण्याचे अधिकार NIA ला मिळाले.

2) कार्यकक्षा विस्तार - मानवी तस्करी (Human Trafficking), सायबर दहशतवाद (Cyber Terrorism), स्फोटक पदार्थ कायदा 1908 आणि शस्त्र कायदा 1959 यांखालील गुन्हे तपासाच्या कक्षेत आणले गेले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : बेकायदेशीर कारवाया (प्रतिबंधक) कायदा, 1967 (UAPA)

• UAPA मूळ कायदा वर्ष → 1967

• व्यक्तीला दहशतवादी घोषित करण्याचे कलम → कलम 35 (2019 दुरुस्ती)

• दहशतवादी व्यक्तींची यादी → चौथी अनुसूची (Fourth Schedule)

• चार्जशीट मुदतवाढ मर्यादा → 180 दिवस

• राष्ट्रीय तपास संस्था (NIA) स्थापना → 2008 

• मुख्यालय → नवी दिल्ली

Pyre Protest

📚 Subject : GS - पर्यावरण, भूगोल - नदीजोड प्रकल्प, सामाजिक न्याय

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतातील पहिल्या 'केन-बेतवा नदी जोड प्रकल्पा'मुळे विस्थापित होणाऱ्या नागरिकांनी योग्य पुनर्वसनाच्या मागणीसाठी खालीलपैकी कोणत्या राज्यात 'चिता आंदोलन' (Pyre Protest) सुरू केले आहे ?

1. महाराष्ट्र

2. मध्य प्रदेश

3. राजस्थान

4. गुजरात

उत्तर : मध्य प्रदेश

📰 बातमी काय ?

• मध्य प्रदेशात केन-बेतवा नदी जोड प्रकल्पाच्या (Ken–Betwa Link Project) भूसंपादन व कामामुळे विस्थापित होणाऱ्या नागरिकांनी योग्य पुनर्वसन, नुकसानभरपाई आणि निवाऱ्याच्या मागणीसाठी 'चिता आंदोलन' (Pyre Protest) पुन्हा सुरू केले आहे.

• प्रकल्पग्रस्तांच्या मते, प्रशासनाकडून योग्य पुनर्वसन पॅकेज न देता जबरदस्तीने घरांवर कारवाई केली जात असल्याने आदिवासी बांधवांनी हे प्रतिकात्मक आंदोलन छेडले आहे.

🧐 'चिता आंदोलन' म्हणजे काय ?

 (What is the Pyre Protest ?)

1) प्रतिकात्मक स्वरूप (Symbolic Protest) :

• हे एक शांततापूर्ण व प्रतिकात्मक आंदोलन आहे, ज्यामध्ये विस्थापित नागरिक सरणावर (Funeral Pyres) किंवा चितेशेजारी बसून निषेध नोंदवतात.

• "जमीन, घरे, जंगले आणि उपजीविका गमावणे म्हणजे सामाजिक मृत्यूसारखेच आहे" ही वेदना व्यक्त करण्यासाठी हे आंदोलन केले जाते.

2) घोषणा व नेतृत्व:

• घोषणा - "आम्हाला न्याय द्या किंवा मृत्यू" (Provide Us Justice or Death).

• नेतृत्व - केन-बेतवा आणि इतर सिंचन प्रकल्पांमुळे बाधित झालेल्या स्थानिक आदिवासी महिला या आंदोलनाचे नेतृत्व करत आहेत.

3) प्रमुख मागण्या:

• योग्य आणि वेळेत आर्थिक भरपाई देणे.

• विस्थापनापूर्वी पक्की घरे आणि संपूर्ण पुनर्वसन पॅकेज देणे.

• पुनर्वसन पूर्ण झाल्याशिवाय घरे पाडण्याची कारवाई त्वरित थांबवणे.

🌿 केन-बेतवा नदीजोड प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय समस्या : 

• पन्ना व्याघ्र प्रकल्प (Panna Tiger Reserve) : या प्रकल्पामुळे पन्ना व्याघ्र प्रकल्पाचा मोठा भाग (कोर व बफर झोन) पाण्याखाली जाण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.

• जंगलतोड व परिसंस्था : हजारो हेक्टर जंगले नष्ट होऊन केन नदीच्या स्थानिक जैवविविधतेला आणि वन्यजीवांच्या अधिवासाला धोका निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

🤝 केन-बेतवा नदीजोड प्रकल्पा बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

(Ken-Betwa River Link Project)

• भारतातील पहिला प्रकल्प - केन-बेतवा नदीजोड प्रकल्प हा भारताच्या 'राष्ट्रीय नदी जोड प्रकल्पां'तर्गत (National River Linking Project) राबवला जाणारा पहिला नदी जोड प्रकल्प आहे.

• उद्दिष्ट - मध्य प्रदेशातील केन नदीचे अतिरिक्त पाणी उत्तर प्रदेश व मध्य प्रदेशातील दुष्काळग्रस्त भाग असणाऱ्या 'बुंदेलखंड' (Bundelkhand) प्रदेशातील बेतवा नदीमध्ये वळवणे.

• संबंधित नद्या - केन आणि बेतवा या दोन्ही यमुना नदीच्या उपनद्या आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• चिता आंदोलन राज्य → मध्य प्रदेश

• संबंधित प्रकल्प → केन-बेतवा नदी जोड प्रकल्प

• नेतृत्व → बाधित आदिवासी महिला व शेतकरी

• प्रभावित संरक्षित क्षेत्र → पन्ना व्याघ्र प्रकल्प (मध्य प्रदेश)

• भारतातील पहिला नदी जोड प्रकल्प → केन-बेतवा लिंक प्रकल्प

• लाभार्थी प्रदेश → बुंदेलखंड भाग (MP आणि UP)

Maharashtra to Allocate ₹ 22,898 Crore Extra for Jal Jeevan Mission

📚 Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने 'जल जीवन मिशन' (Jal Jeevan Mission) साठी ₹ 22,898 कोटींचा अतिरिक्त निधी मंजूर केला आहे. हे 'जल जीवन मिशन' खालीलपैकी कशाशी संबंधित आहे ?

1. ग्रामीण भागात सिंचनासाठी पाणी पुरवणे

2. नद्या एकमेकांना जोडणे

3. शेततळ्यांची निर्मिती करणे

4. ग्रामीण भागातील प्रत्येक घरात नळाद्वारे शुद्ध पिण्याचे पाणी पुरवणे 

उत्तर : ग्रामीण भागातील प्रत्येक घरात नळाद्वारे शुद्ध पिण्याचे पाणी पुरवणे

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने 'जल जीवन मिशन' (Jal Jeevan Mission - JJM) अंतर्गत ग्रामीण भागातील पिण्याच्या पाण्याच्या योजनांना गती देण्यासाठी ₹ 22,898 कोटींचा अतिरिक्त निधी राज्याच्या स्वतःच्या तिजोरीतून देण्यास मान्यता दिली आहे.

• मुख्य उद्देश - केंद्र सरकारच्या मॅचिंग शेअर व्यतिरिक्त (Matching Share) प्रकल्पांच्या प्रत्यक्ष खर्चातील तफावत (Funding Gap) भरून काढून कामे वेळेत पूर्ण करणे हा या निर्णयाचा मुख्य उद्देश आहे.

📊 महाराष्ट्रातील जल जीवन मिशनची आर्थिक मांडणी व प्रगती : 

1) निधीचे विवरण : 

• केंद्राचा वाटा (Centre's Share) → सुमारे ₹11,000 कोटी

• राज्याचा समतुल्य वाटा (State's Matching Share) → सुमारे ₹11,000 कोटी

• राज्याचा अतिरिक्त निधी (Additional State Funding) → ₹22,898 कोटी

• एकूण उपलब्ध निधी (Total Funds) → सुमारे ₹44,000 कोटी

2) महाराष्ट्रातील प्रकल्पांची स्थिती (Project Status):

• एकूण मंजूर प्रकल्प (Sanctioned Projects) → 51,560

• पूर्ण झालेले प्रकल्प (Completed Projects) → 27,823

🧐 'जल जीवन मिशन' (JJM) बद्दल थोडक्यात माहिती : 

• सुरुवात - 2019 

• मंत्रालय - जल शक्ती मंत्रालय (Ministry of Jal Shakti).

• मुख्य उद्दिष्ट - 'हर घर जल' (Har Ghar Jal) उपक्रमांतर्गत ग्रामीण भागातील प्रत्येक घराला कार्यक्षम नळ कनेक्शन (Functional Household Tap Connection) पुरवणे.

🎯 'जल जीवन मिशन'चा मुख्य भर (Focus Areas):

1) पुरेशा प्रमाणात आणि गुणवत्तेचे सुरक्षित पिण्याचे पाणी देणे.

2) पाण्याच्या स्रोतांचे पुनरुज्जीवन व शाश्वतता (Source Sustainability).

3) पाण्याच्या गुणवत्तेचे नियमित निरीक्षण (Water Quality Monitoring).

4) 'ग्राम पाणी व स्वच्छता समित्यांद्वारे' (VWSC) स्थानिक समुदायाचा सहभाग वाढवणे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'जल जीवन मिशन' 

• महाराष्ट्राचा अतिरिक्त निधी → ₹ 22,898 कोटी

• एकूण प्रकल्प → 51,560 मंजूर

 • पूर्ण झालेले प्रकल्प → 27,823 पूर्ण

• जल जीवन मिशन सुरुवात → 2019 (जल शक्ती मंत्रालय)

• लक्ष्य → ग्रामीण भागातील प्रत्येक घरात नळाद्वारे शुद्ध पिण्याचे पाणी पुरवणे