New logo & Mascot “सांख्यिकी”

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दिनांक 1 जानेवारी 2026 रोजी कोणत्या केंद्रीय मंत्रालयाने आपले नवे बोधचिन्ह (Logo) आणि नवे मॅस्कॉट सादर केले ?

1. वित्त मंत्रालय

2. सांख्यिकी आणि अंमलबजावणी उपक्रम मंत्रालय

3. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

4. माहिती व प्रसारण मंत्रालय

उत्तर : सांख्यिकी आणि अंमलबजावणी उपक्रम मंत्रालय (Ministry of Statistics & Programme Implementation)

बातमी काय ?

• सांख्यिकी आणि अंमलबजावणी उपक्रम मंत्रालयाने (Ministry of Statistics & Programme Implementation) 1 जानेवारी 2026 रोजी आपले नवे बोधचिन्ह (Logo) आणि नवे मॅस्कॉट “सांख्यिकी” यांचे अनावरण केले आहे.

• हा निर्णय मंत्रालयाची संस्थात्मक ओळख आधुनिकीकरण, सार्वजनिक संवाद वाढवणे आणि राष्ट्र उभारणीत अधिकृत आकडेवारीची भूमिका बळकट करण्यासाठी घेण्यात आलेला महत्त्वाचा टप्पा आहे.

नव्या बोधचिन्हाचा अर्थ व संदेश : 

• नवे बोधचिन्ह भारताच्या विकास प्रक्रियेत माहिती व आकडेवारीचे महत्त्व अधोरेखित करते.

• हे बोधचिन्ह मंत्रालयाची डेटा-चालित प्रशासन, पारदर्शकता आणि विकासासाठीची वचनबद्धता दर्शवते.

• या बोधचिन्हामागे भारताचा सांस्कृतिक वारसा आणि आधुनिक सांख्यिकीय विज्ञान या दोन्हींची प्रेरणा आहे.

• यामधून मंत्रालयाचा “विकासासाठी डेटा ” (Data for Development) हा मुख्य संदेश व्यक्त होतो.

बोधचिन्हातील प्रमुख प्रतीकांचे महत्त्व : 

• बोधचिन्हामधील अशोक चक्र सत्य, पारदर्शकता आणि सुशासन (truth, transparency, and good governance) यांचे प्रतीक आहे.

• मध्यभागी असलेले रुपयाचे चिन्ह (₹) आर्थिक नियोजन, धोरणनिर्मिती आणि राष्ट्रीय विकासात आकडेवारीची महत्त्वाची भूमिका दर्शवते.

• यामधील विविध संख्या आणि चिन्हे, आधुनिक माहिती प्रणाली आणि सांख्यिकी विज्ञानाचे प्रतिनिधित्व करतात.

नवे मॅस्कॉट “सांख्यिकी” म्हणजे काय ?

• मंत्रालयाने “सांख्यिकी” नावाने नवे मॅस्कॉट सादर केले.

• “सांख्यिकी” मॅस्कॉट हे एक मैत्रीपूर्ण आणि नागरिक-केंद्री स्वरूपाचे पात्र आहे.

• याचा उद्देश सांख्यिकीय माहिती सामान्य नागरिकांसाठी सोपी, समजण्याजोगी आणि आकर्षक बनवणे हा आहे.

“सांख्यिकी” मॅस्कॉटचे महत्त्व व उपयोग : 

• “सांख्यिकी” हा मॅस्कॉट अचूकता, पारदर्शकता आणि डेटा-चालित प्रशासन या मंत्रालयाच्या मुख्य मूल्यांचे प्रतीक आहे.

• तो जटिल सांख्यिकीय संकल्पना सोप्या व दृश्य स्वरूपात स्पष्ट करण्यास मदत करतो.

• हा मॅस्कॉट राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण (NSO) जनजागृती मोहिमा, शैक्षणिक साहित्य, डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये मंत्रालयाची अधिकृत ओळख म्हणून वापरला जाणार आहे.

• यामुळे अधिकृत आकडेवारीवरील लोकांचा विश्वास वाढवणे आणि लोकसहभाग प्रोत्साहित करणे हा उद्देश साध्य होणार आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• मंत्रालय : सांख्यिकी आणि अंमलबजावणी उपक्रम मंत्रालय (MoSPI)

• लॅान्च दिनांक : 1 जानेवारी 2026

• लॅान्च : बोधचिन्ह + मॅस्कॉट “सांख्यिकी”

• थीम : Data for Development

• उद्देश : पारदर्शकता, डेटा-आधारित निर्णय, लोकसहभाग

Maharashtra Police Raising Day

Subject : GS - दिनविशेष, महाराष्ट्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी महाराष्ट्र पोलीस दलाला पोलीस ध्वज केव्हा प्रदान केला ?

(महाराष्ट्र पोलीस भरती 2023, 2021, 2016, .....)

1. 2 जानेवारी 1961

2. 26 जानेवारी 1961

3. 1 मे 1960

4. 2 ऑक्टोबर 1961

उत्तर : 2 जानेवारी 1961

महाराष्ट्र पोलीस वर्धापन दिनाच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा 🙏💐💐

महाराष्ट्र पोलीस भरती परीक्षेत वारंवार विचारलेले IMP प्रश्न : 

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस वर्धापन (स्थापना) दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

• 2 जानेवारी 1961 रोजी भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी महाराष्ट्र पोलीस दलाला पोलीस ध्वज प्रदान केला होता. त्यामुळे 2 जानेवारी हा दिवस पोलीस वर्धापन दिन म्हणून साजरा केला जातो. 

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस दलाचे ब्रीदवाक्य कोणते ?

• “सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय” हे महाराष्ट्र पोलीस दलाचे ब्रीदवाक्य आहे.

• महाराष्ट्र पोलीस सज्जनांचे रक्षण करण्यास आणि दुर्जनांवर नियंत्रण ठेवून त्यांचा नायनाट करण्यास कटीबध्द आहेत. असा या ब्रीदवाक्याचा अर्थ होतो.

प्रश्न) राज्य पोलीस दलाचे नियतकालिक मुखपत्र कोणते ? 

• राज्य पोलीस दलाचे नियतकालिक दक्षता हे मुखपत्र आहे.

• दक्षता हे मासिक आहे म्हणजे हे दर महिन्याला प्रसिद्ध होते.

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस ध्वजातील पारंपारिक चिन्ह कोणते ? 

• पंचकोनी तारा 

प्रश्न) महाराष्ट्र राज्याच्या पोलिस ध्वजावर अभय निदर्शक म्हणून कोणते चिन्ह आहे ?

• हाताचा पंजा

प्रश्न) राज्यातील पोलीस दलातील सर्वोच्च पद कोणते ? 

• पोलीस महासंचालक

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस दलाचे मुख्यालय कोठे आहे ?

• मुंबई 

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस अकॅडमी कुठे आहे ?

• नाशिक

प्रश्न) महाराष्ट्र राज्य गुन्हे अन्वेषण विभागाचे मुख्यालय कोठे आहे ?

• पुणे

प्रश्न) महाराष्ट्र पोलीस दलाचे पोलीस संशोधन केंद्र कोठे आहे ?

• पुणे

प्रश्न) महाराष्ट्र गुप्तवार्ता प्रबोधनी कोणत्या शहरात आहे ?

• पुणे

VoWiFi service launched in all Telecom Circles of the Country

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे देशातील सर्व दूरसंचार परिमंडळांमध्ये Voice over WiFi (VoWiFi) सेवा सुरू करणारी कंपनी कोणती ?

1. एअरटेल

2. जिओ

3. व्होडाफोन-आयडिया

4. भारत संचार निगम लिमिटेड

उत्तर : भारत संचार निगम लिमिटेड (BSNL)

बातमी काय ?

• भारत संचार निगम लिमिटेड (BSNL) ने देशातील सर्व दूरसंचार सर्कलमध्ये Voice over WiFi (VoWiFi) सेवा सुरू केली आहे.

• या सेवेमुळे आता ग्राहकांना मोबाईल नेटवर्क नसतानाही Wi-Fi च्या माध्यमातून कॉल आणि SMS करता येणार आहेत.

Voice over WiFi (VoWiFi) म्हणजे काय ?

• Voice over WiFi म्हणजे अशी तंत्रज्ञान सेवा आहे, ज्यामध्ये मोबाईल टॉवरऐवजी Wi-Fi नेटवर्कचा वापर करून फोन कॉल आणि संदेश सेवा (SMS) दिली जाते.

• या प्रणालीमध्ये ग्राहकाचा तोच मोबाईल क्रमांक आणि फोनमधील नेहमीचा डायलर वापरला जातो.

• ही सेवा IMS (IP Multimedia Subsystem) या तंत्रज्ञानावर आधारित असल्यामुळे कॉल सुरक्षित आणि विश्वासार्ह राहतात.

VoWiFi कसे काम करते ?

• ग्राहकाचा स्मार्टफोन जेव्हा घरातील, कार्यालयातील किंवा सार्वजनिक Wi-Fi नेटवर्कला जोडला जातो,

• तेव्हा तो मोबाईल टॉवरऐवजी थेट दूरसंचार नेटवर्कशी इंटरनेटद्वारे जोडला जातो.

• SIM कार्डच्या आधारे वापरकर्त्याची ओळख निश्चित केली जाते, त्यामुळे सुरक्षेची पातळी सामान्य मोबाईल कॉलप्रमाणेच राहते.

• आवाज डिजिटल डेटामध्ये रूपांतरित होऊन इंटरनेटद्वारे प्रसारित केला जातो.

• जर Wi-Fi सिग्नल कमजोर झाला, तर कॉल आपोआप मोबाईल नेटवर्कवर (VoLTE) वळतो, त्यामुळे कॉल खंडित होत नाही.

VoWiFi सेवेची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• ही सेवा IMS-आधारित असल्यामुळे Wi-Fi आणि मोबाईल नेटवर्कमध्ये सहज बदल होतो.

• ग्राहकांना कोणतेही नवीन अ‍ॅप डाऊनलोड करण्याची गरज नसते.

• VoWiFi कॉलसाठी अतिरिक्त शुल्क आकारले जात नाही, हे कॉल सामान्य कॉलप्रमाणेच मानले जातात.

• इमारतींच्या आत, तळघरात, उंच इमारतींमध्ये किंवा मोबाईल नेटवर्क कमजोर असलेल्या भागातही सुस्पष्ट कॉल गुणवत्ता मिळते.

• बहुतेक आधुनिक स्मार्टफोनमध्ये फक्त सेटिंगमध्ये VoWiFi सुरू केल्यावर ही सेवा वापरता येते.

• यामुळे मोबाईल टॉवरवरील ताण कमी होऊन नेटवर्कची कार्यक्षमता वाढते.

VoWiFi सेवेचे फायदे

• मोबाईल नेटवर्क नसलेल्या भागातही विश्वसनीय कॉल सेवा उपलब्ध होते.

• कॉलचा आवाज अधिक स्पष्ट आणि स्थिर राहतो.

• SIM-आधारित प्रमाणीकरणामुळे डेटा आणि कॉल सुरक्षितता कायम राहते.

• ग्रामीण भाग, डोंगराळ क्षेत्रे आणि इनडोअर लोकेशन्ससाठी ही सेवा विशेष उपयुक्त ठरते.

INSV कौंडिण्य (Kaundinya)

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) INSV कौंडिन्यच्या निर्मितीसाठी प्रेरणा कोणत्या ऐतिहासिक स्रोतामधून घेण्यात आली आहे ?

1. अजिंठा गुहेतील पाचव्या शतकातील चित्रे

2. हडप्पा संस्कृतीतील शिक्के

3. सिंधू नदीकाठावरील अवशेष

4. तामिळ संगम साहित्य

उत्तर : अजिंठा गुहेतील पाचव्या शतकातील चित्रे

बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी INSV कौंडिन्य या विशेष जहाजाच्या निर्मितीत योगदान देणाऱ्या डिझायनर्स, कारागीर, जहाज बांधणारे तज्ञ आणि भारतीय नौदल यांचे अभिनंदन केले आहे.

• हे जहाज भारताच्या प्राचीन समुद्री परंपरेचे आधुनिक प्रतीक मानले जात आहे आणि भारताच्या ऐतिहासिक सागरी क्षमतेचा गौरव करणारा एक महत्त्वाचा उपक्रम ठरतो.

INSV कौंडिन्य बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• INSV कौंडिन्य हे एक Stitched Ship म्हणजेच शिवण-तंत्राने तयार केलेले जहाज आहे.

• हे जहाज अजिंठा गुहेतील पाचव्या शतकातील जहाजांच्या चित्रांवरून प्रेरित आहे.

• या जहाजाच्या निर्मितीत लोखंडी खिळ्यांचा वापर न करता, पारंपरिक भारतीय तंत्रज्ञान वापरण्यात आले आहे.

जहाजाला “कौंडिन्य” हे नाव का देण्यात आले ?

• या जहाजाचे नाव कौंडिन्य या प्रसिद्ध भारतीय सागरी प्रवाशाच्या नावावरून देण्यात आले आहे.

• कौंडिन्य यांनी सुमारे 2,000 वर्षांपूर्वी दक्षिण-पूर्व आशियात फुनान राज्याची (आजचा कंबोडिया/व्हिएतनाम प्रदेश) स्थापना केल्याचे मानले जाते.

• हे नाव भारताच्या ऐतिहासिक सागरी प्रभावाचे प्रतीक आहे.

जहाजाची निर्मिती कशी करण्यात आली ?

• INSV कौंडिन्यचे बांधकाम पारंपरिक शिवण-तंत्राने करण्यात आले आहे. 

• यामध्ये नारळाच्या सालीपासून तयार केलेले दोर (Coir Rope), लाकडी सांधेजोड, नैसर्गिक राळ आणि कापसाचे शिड यांचा वापर करण्यात आला आहे.

• या प्रक्रियेत केरळमधील कुशल कारागिरांचा मोठा सहभाग होता.

जहाजावरील प्रतीकात्मक घटक :

• या जहाजावर गंडभेरुंड (दोन डोकी असलेला पौराणिक गरुड), सिंह-याली आणि हडप्पा संस्कृतीच्या धर्तीचा दगडी नांगर (Anchor) असे प्रतीकात्मक घटक कोरलेले आहेत.

• हे घटक भारताच्या प्राचीन सांस्कृतिक व सागरी वारशाचे प्रतिनिधित्व करतात.

या प्रकल्पाचे महत्त्व :

• INSV कौंडिन्य भारताच्या प्राचीन समुद्री ज्ञान, व्यापार आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची परंपरा दर्शवते.

• हा प्रकल्प भारताची सांस्कृतिक ओळख, सागरी मुत्सद्दीपणा (Maritime Diplomacy) आणि ऐतिहासिक वारसा जगासमोर अधोरेखित करतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• जहाज : INSV कौंडिन्य

• प्रकार : Stitched Ship (शिवण-तंत्र जहाज)

• प्रेरणा : अजिंठा गुहेतील जहाज – 5वे शतक

• नावाचा स्रोत : कौंडिन्य – प्राचीन भारतीय सागरी प्रवासी

• सहभाग : भारतीय नौदल + संस्कृती मंत्रालय + होडी इनोव्हेशन्स

• महत्त्व : प्राचीन सागरी परंपरा व आधुनिक सागरी मुत्सद्दीपणा

Greenfield Six-Lane access-controlled highway project approved in Maharashtra

Subject : GS - सरकारी योजना - महाराष्ट्र 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडे आर्थिक व्यवहार विषयक मंत्रिमंडळ समितीने (CCEA) महाराष्ट्रात कोणत्या ग्रीनफिल्ड सहा-पदरी ॲक्सेस-कंट्रोल्ड महामार्ग प्रकल्पाला मंजुरी दिली आहे ?

1. पुणे–नाशिक एक्सप्रेसवे

2. नागपूर–गोवा शक्तिपीठ महामार्ग

3. नाशिक–सोलापूर–अक्कलकोट कॉरिडॉर

4. मुंबई–नागपूर समृद्धी महामार्ग

उत्तर : नाशिक–सोलापूर–अक्कलकोट कॉरिडॉर (Nashik-Solapur-Akkalkot Corridor)

बातमी काय ?

• पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या बैठकीत आर्थिक व्यवहार विषयक मंत्रिमंडळ समिती (CCEA) ने महाराष्ट्रात 374 कि.मी. लांबीच्या सहा-पदरी ग्रीनफिल्ड ॲक्सेस-कंट्रोल्ड नाशिक–सोलापूर–अक्कलकोट महामार्ग बांधण्यास मंजुरी दिली आहे.

हा प्रकल्प काय आहे ?

• हा एक नवीन (ग्रीनफिल्ड) सहा-पदरी ॲक्सेस-कंट्रोल्ड महामार्ग प्रकल्प आहे.

• तो नाशिक, अहिल्यानगर आणि सोलापूर या महत्त्वाच्या शहरांना जोडेल आणि पुढे कुर्नूल दिशेने संपर्क मजबूत करेल.

• हा प्रकल्प पीएम गतिशक्ती राष्ट्रीय बृहद् आराखडा (PM Gati Shakti National Master Plan) या धोरणाअंतर्गत एकात्मिक वाहतूक पायाभूत सुविधा विकासासाठी मंजूर करण्यात आला आहे.

• हा प्रकल्प ₹19,142 कोटींच्या भांडवली खर्चाने बांधा–वापरा–हस्तांतरित करा(Build–Operate–Transfer) तत्त्वावर राबवला जाणार आहे.

प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

• या महामार्गाची लांबी 374 कि.मी. असेल आणि तो सहा पदरी ॲक्सेस-कंट्रोल्ड स्वरूपाचा असेल.

• या प्रकल्पामुळे प्रवासाचा वेळ सुमारे 17 तासांनी कमी

• आणि प्रवासाचे अंतर सुमारे 201 कि.मी. ने घटेल.

• हा मार्ग पश्चिम किनारपट्टीपासून पूर्व किनारपट्टीपर्यंत थेट व जलद दळणवळण उपलब्ध करून देईल.

प्रकल्पाचे आर्थिक व धोरणात्मक महत्त्व : 

• या महामार्गामुळे वाहतूक क्षमता आणि लॉजिस्टिक कार्यक्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढेल.

• औद्योगिक कॉरिडॉरशी संबंधित मालवाहतुकीस गती मिळेल.

• यामुळे नाशिक, अहिल्यानगर, धाराशिव आणि सोलापूर जिल्ह्यांच्या आर्थिक विकासाला चालना मिळणार आहे.

• तसेच वाहतूक कोंडी, प्रवासाचा खर्च आणि अपघातांचा धोका कमी होण्यास मदत होईल.

रोजगार निर्मिती : 

• या प्रकल्पातून सुमारे 251.06 लाख मनुष्य-दिवस प्रत्यक्ष रोजगार आणि

• 313.83 लाख मनुष्य-दिवस अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे.

• मार्गालगतच्या परिसरात आर्थिक घडामोडी वाढल्यामुळे अतिरिक्त रोजगार संधीही निर्माण होतील.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• प्रकल्प : नाशिक–सोलापूर–अक्कलकोट ग्रीनफिल्ड कॉरिडॉर

• लांबी : 374 कि.मी.

• खर्च : ₹19,142 कोटी

• तत्त्व : BOT (Build–Operate–Transfer)

Nimesulide

Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) औषधे व सौंदर्यप्रसाधने कायदा, 1940 मधील कलम 26A अंतर्गत केंद्र सरकारने अलीकडे कोणत्या औषधाच्या 100 mg पेक्षा जास्त तोंडी (Oral) स्वरूपावर बंदी घातली आहे ?

1. पॅरासिटामॉल

2. नायमेसुलाइड

3. आयबूप्रोफेन

4. ॲस्पिरिन

उत्तर : नायमेसुलाइड (Nimesulide)

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने नायमेसुलाइड (Nimesulide) या औषधाच्या 100 mg पेक्षा जास्त तोंडी स्वरूपाच्या उत्पादन, विक्री आणि वितरणावर तात्काळ बंदी घातली आहे.

• ही कारवाई औषधे व सौंदर्यप्रसाधने कायदा, 1940 मधील कलम 26A अंतर्गत करण्यात आली आहे.

नायमेसुलाइड म्हणजे काय ?

• नायमेसुलाइड हे वेदना आणि ताप कमी करण्यासाठी वापरले जाणारे औषध आहे.

• हे NSAID (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drug) या गटात मोडते.

• शरीरात वेदना व सूज निर्माण करणाऱ्या रासायनिक घटकांवर परिणाम करून हे औषध काम करते.

• सामान्यतः याचा वापर अल्पकालीन उपचारासाठीच करणे अपेक्षित असते.

नायमेसुलाइड या औषधाशी संबंधित आरोग्याचा धोका कोणता ?

• नायमेसुलाइडचा जास्त डोस किंवा दीर्घकाळ वापर केल्यास यकृतावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात.

• काही रुग्णांमध्ये यामुळे लिव्हर एन्झाइम्स वाढणे,

• तर काही प्रकरणांमध्ये लिव्हर फेल्युअरचा धोका देखील आढळून आला आहे.

• म्हणूनच या औषधाला हेपॅटो-टॉक्सिक (यकृतास अपायकारक) मानले जाते.

 बंदी का घालण्यात आली ?

• सरकारच्या तज्ज्ञ समितीने दिलेल्या अहवालानुसार, -

• 100 mg पेक्षा जास्त तोंडी मात्रेतील नायमेसुलाइड मानवी आरोग्यास सुरक्षित नाही.

• जास्त मात्रेमुळे मानवी आरोग्यास, विशेषतः यकृताला (लिव्हर) गंभीर धोका निर्माण होऊ शकतो, असे तज्ज्ञांच्या अहवालातून स्पष्ट झाले आहे.

• याचबरोबर बाजारात याच उद्देशासाठी अधिक सुरक्षित वेदनाशामक औषधे उपलब्ध आहेत.

• त्यामुळे सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने या औषधावर बंदी घालणे आवश्यक ठरले.

कलम 26A चे महत्त्व : 

• औषधे व सौंदर्यप्रसाधने कायदा, 1940 मधील कलम 26A (Section 26A of the Drugs and Cosmetics Act, 1940) केंद्र सरकारला असा अधिकार देते की,-

• " कोणतेही औषध मानवी आरोग्यास अपायकारक असल्याचे आढळून आल्यास, त्याचे उत्पादन, विक्री व वितरण तात्काळ बंद करता येते."

या निर्णयाचे महत्त्व (Significance) : 

• या निर्णयामुळे भारतातील औषध सुरक्षेची यंत्रणा अधिक मजबूत होईल.

• रुग्णांमध्ये औषधांमुळे होणाऱ्या यकृताच्या आजारांचा धोका कमी होईल.

• डॉक्टर आणि रुग्ण दोघांनाही योग्य व सुरक्षित औषधमात्रेचे पालन करण्याचा संदेश मिळेल.

• एकूणच हा निर्णय सार्वजनिक आरोग्य संरक्षणासाठी महत्त्वाचा आहे.

SHANTI Act, 2025 – Historic Act in India’s Atomic Energy Sector

Subject : GS - राज्यशास्त्र - कायदे

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) Sustainable Harnessing and Advancement of Nuclear Energy for Transforming India (SHANTI) Act, 2025 संदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ?

1. हा कायदा केवळ Atomic Energy Act, 1962 मध्ये किरकोळ बदल करतो

2. हा कायदा खासगी क्षेत्राला अणुऊर्जा क्षेत्रात पूर्णपणे बंदी घालतो

3. हा कायदा 1962 व 2010 चे जुने कायदे रद्द करून एकसंध अणुऊर्जा चौकट निर्माण करतो

4. हा कायदा फक्त संरक्षण क्षेत्रातील अणुऊर्जेला लागू होतो

उत्तर : हा कायदा 1962 व 2010 चे जुने कायदे रद्द करून एकसंध अणुऊर्जा चौकट निर्माण करतो

बातमी काय ?

• संसदेच्या हिवाळी अधिवेशनात मंजूर झालेल्या सस्टेनेबल हार्नेसिंग अँड अ‍ॅडव्हान्समेंट ऑफ न्यूक्लिअर एनर्जी फॉर ट्रान्सफॉर्मिंग इंडिया बिल, 2025' ला भारताच्या राष्ट्रपतींनी मंजुरी दिली असून, तो आता SHANTI Act, 2025 म्हणून लागू झाला आहे.

SHANTI Act, 2025 काय आहे ?

SHANTI Act चा फूल फॅार्म Sustainable Harnessing and Advancement of Nuclear Energy for Transforming India (SHANTI) Act, 2025 असा आहे.

• 'सस्टेनेबल हार्नेसिंग अँड अ‍ॅडव्हान्समेंट ऑफ न्यूक्लिअर एनर्जी फॉर ट्रान्सफॉर्मिंग इंडिया (शांती) कायदा, 2025

• भारत परिवर्तनासाठी अणुऊर्जेचा शाश्वत उपयोग व प्रगत विकास (शांती) कायदा 2025 असा याचा मराठीत अर्थ होतो.

• SHANTI Act, 2025 हा भारताच्या नागरी अणुऊर्जा क्षेत्रासाठी आणलेला सर्वसमावेशक आणि आधुनिक कायदा आहे.

या कायद्याने -

1) अणुऊर्जा कायदा, 1962 (Atomic Energy Act, 1962) आणि 

2) अणुऊर्जा नुकसानीसाठी नागरी जबाबदारी कायदा, 2010 (Civil Liability for Nuclear Damage Act, 2010) हे दोन्ही जुने कायदे रद्द करण्यात आले आहेत.

• अणुऊर्जा नियमन, परवाने, सुरक्षितता आणि जबाबदारी (liability) यासाठी एकसंध कायदेशीर चौकट निर्माण करणे हा याचा उद्देश आहे.

 SHANTI Act, 2025 या कायद्यामागील मुख्य उद्दिष्टे कोणती ?

• स्वच्छ ऊर्जेसाठी भारताची अणुऊर्जा क्षमता वेगाने वाढवणे.

• कठोर नियमनाखाली खासगी आणि संयुक्त उपक्रमांना (Joint ventures) परवानगी देणे.

• अणुऊर्जा क्षेत्रातील सुरक्षितता, जबाबदारी आणि देखरेख व्यवस्था आधुनिक करणे.

अणुऊर्जा क्षेत्र खासगी सहभागासाठी खुले : 

• आता भारतीय खासगी कंपन्या, सरकारी–खासगी संयुक्त उपक्रम आणि केंद्र सरकारने परवानगी दिलेल्या संस्था अणुऊर्जा क्षेत्रात सहभागी होऊ शकतात.

• अणुऊर्जा प्रकल्प उभारणे, मालकी ठेवणे, चालवणे, बंद करणे तसेच इंधन निर्मिती, वाहतूक, व्यापार आणि साठवणूक यास परवानगी आहे.

• किरणोत्सर्गाशी संबंधित प्रत्येक कामासाठी अणुऊर्जा नियामक मंडळ (Atomic Energy Regulatory Board -AERB) ची सुरक्षा मंजुरी बंधनकारक आहे.

अणुऊर्जा नुकसानभरपाई (Liability) व्यवस्थेत सुधारणा : 

• ऑपरेटरसाठी no-fault liability आणि अनिवार्य विमा व्यवस्था कायम ठेवण्यात आली आहे.

• आता रिअॅक्टर क्षमतेनुसार ₹100 कोटी ते ₹3,000 कोटीपर्यंत टप्प्याटप्प्याने जबाबदारी मर्यादा निश्चित केली आहे.

• ऑपरेटरच्या मर्यादेपलीकडील नुकसानभरपाईची जबाबदारी केंद्र सरकार उचलणार आहे.

• नैसर्गिक आपत्तींसारख्या काही बाबींमध्ये अपवाद आणि दावा निवारण यंत्रणा कायम ठेवण्यात आली आहे.

पुरवठादारांविरुद्ध ऑपरेटरचा ‘Right of Recourse’ मर्यादित : 

• दोषी उपकरणांबाबत पुरवठादारांविरुद्धचा पुनर्हक्काचा अधिकार (right of recourse) काढून टाकण्यात आला आहे.

• मात्र करारात स्पष्ट तरतूद असल्यास किंवा जाणूनबुजून नुकसान केल्यास recourse राहील.

• यामुळे भारताची अणुऊर्जा जबाबदारी व्यवस्था आंतरराष्ट्रीय मानकांशी सुसंगत झाली आहे.

नुकसानभरपाईसाठी भौगोलिक कार्यक्षेत्राचा विस्तार : 

• भारतात झालेल्या अणुऊर्जा अपघातामुळे परदेशात झालेल्या नुकसानीलाही (ठरावीक अटींवर) भरपाई मिळू शकते.

अणुऊर्जा नियामक मंडळाला (AERB) वैधानिक दर्जा : 

• अणुऊर्जा नियामक मंडळ (Atomic Energy Regulatory Board -AERB) ला आता कायदेशीर दर्जा देण्यात आला आहे.

• रचना: अध्यक्ष, 1 पूर्णवेळ सदस्य आणि जास्तीत जास्त 7 अंशकालीन तज्ञ सदस्य.

• कार्यकाळ: 3 वर्षे (कमाल 6 वर्षांपर्यंत वाढवता येणार).

अणुऊर्जा तक्रार निवारण सल्लागार परिषद :

Atomic Energy Redressal Advisory Council : 

• केंद्र सरकार किंवा अणुऊर्जा नियामक मंडळ (AERB) च्या निर्णयाविरुद्ध अपील ऐकण्यासाठी नवीन परिषद स्थापन.

• अध्यक्ष: Atomic Energy Commission चे अध्यक्ष.

• पुढील अपील विद्युत अपीलीय न्यायाधिकरणाकडे करता येईल.

National Mathematics Day

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दरवर्षी राष्ट्रीय गणित दिवस खालील पैकी कोणाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात ?

1. श्रीनिवास रामानुजन सर

2. चंद्रशेखर वेंकट रमण सर

3. प्रशांत चंद्र महालनोबिस सर

4. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम सर 

उत्तर : श्रीनिवास रामानुजन सर

• श्रीनिवास रामानुजन सर : 22 डिसेंबर - राष्ट्रीय गणित दिवस 

• चंद्रशेखर वेंकट रमण सर : 28 फेब्रुवारी - राष्ट्रीय विज्ञान दिन 

• प्रशांत चंद्र महालनोबिस सर : 29 जून - राष्ट्रीय सांख्यिकी दिवस 

• डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम : 15 ऑक्टोबर - जागतिक विद्यार्थी दिन, महाराष्ट्रात ‘वाचन प्रेरणा दिन’ 

श्रीनिवास रामानुजन यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स :

• श्रीनिवास रामानुजन हे एक महान भारतीय गणितज्ञ होते.

• पूर्ण नाव : श्रीनिवास रामानुजन अय्यंगार 

• जन्म : 22 डिसेंबर 1887 रोजी इरोड, तामिळनाडू येथे त्यांचा जन्म झाला. 

• रामानुजन हे ब्रिटनच्या रॉयल सोसायटीच्या सर्वात तरुण सदस्यांपैकी एक होते.

• केंब्रिज विद्यापीठाच्या ट्रिनिटी कॉलेजचे फेलो म्हणून निवडलेले पहिले भारतीय होते.

• त्यांनी गणितीय विश्लेषण, संख्या सिद्धांत, अनंत मालिका आणि सतत अपूर्णांक यामध्ये योगदान दिले.

• रामानुजन यांनी सुमारे 3,900 गणिती निकाल आणि समीकरणे संकलित केले. 

• त्यांच्या सर्वात मौल्यवान शोधांपैकी एक म्हणजे त्यांची π (pi) साठी अनंत मालिका.

• मृत्यू : 26 एप्रिल 1920 कुंभकोणम, तामिळनाडू, येथे वयाच्या अवघ्या 32 व्या वर्षी क्षयरोगामुळे त्यांचे निधन झाले.

रामानुजन संख्या काय आहे ?

• 1729 ही संख्या, रामानुजन संख्या म्हणून ओळखली जाते.

• 1729 ही दोन वेगवेगळ्या घनांच्या बेरजेने येणारी सगळ्यात लहान संख्या आहे.

राष्ट्रीय गणित दिवस केव्हा साजरी करतात ?

• श्रीनिवास रामानुजन यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांचा जन्म दिवस, 22 डिसेंबर हा राष्ट्रीय गणित दिवस म्हणून साजरा केला जातो.