NASA Rover Detects Potential Signs of Ancient Life on Mars

📚 Subject : GS - विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - अवकाश तंत्रज्ञान व खगोलशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) संपूर्ण सूर्यमालेतील सर्वात मोठा ज्वालामुखी मानला जाणारा 'ऑलिम्पस मोन्स' (Olympus Mons) खालीलपैकी कोणत्या ग्रहावर स्थित आहे ?

1 - मंगळ (Mars)

2 - शुक्र (Venus)

3 - गुरु (Jupiter)

4 - शनि (Saturn)

उत्तर : मंगळ (Mars)

📰 बातमी काय ?

• 'सायन्स ॲडव्हान्सेस' (Science Advances) या आंतरराष्ट्रीय शोधपत्रिकेत प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासानुसार, संशोधकांनी मंगळ ग्रहाच्या पृष्ठभागावरील गाळाच्या खडकांमध्ये (Mudstones) गुंतागुंतीचे सेंद्रिय घटक (Macromolecular Organic Carbon - MMC) शोधल्याची पुष्टी केली आहे.

• NASA च्या 'पर्सेव्हरन्स रोव्हर' (Perseverance Rover) मधील SHERLOC या उपकरणाद्वारे मंगळावरील जेझेरो क्रेटर (Jezero Crater) येथील खडकांवर हे संशोधन करण्यात आले.

🧐 मंगळ ग्रह (Mars): मुख्य वैशिष्ट्ये आणि माहिती

1) स्थान आणि स्वरूप:

• मंगळ हा सूर्यापासून चौथा ग्रह आहे.

• त्याच्या पृष्ठभागावर लोह ऑक्साईड (Iron Oxide) मुबलक प्रमाणात असल्याने त्याला लालसर रंग प्राप्त झाला आहे, म्हणूनच त्याला 'लाल ग्रह' (Red Planet) म्हणतात.

2) उपग्रह (Moons):

• मंगळाला फोबोस (Phobos) आणि डिमोस (Deimos) हे दोन नैसर्गिक उपग्रह (Moons) आहेत.

• फोबोस - मंगळाच्या पृष्ठभागापासून सुमारे 6,000 km अंतरावर आहे.

• डिमोस - मंगळापासून सुमारे 20,000 km अंतरावर आहे.

3) ज्वालामुखी आणि भूरूपे (Volcanoes & Geography):

• ऑलिम्पस मोन्स (Olympus Mons) - हा संपूर्ण सूर्यमालेतील सर्वात मोठा आणि उंच ज्वालामुखी मंगळ ग्रहावरच आहे.

• या ग्रहावर अनेक दऱ्या (Canyons), जुने कोरडे तलाव, आणि मोठे खड्डे (Craters) आहेत.

4) गुरुत्वाकर्षण आणि वातावरण (Gravity & Atmosphere):

• गुरुत्वाकर्षण - 3.711 m/s² (जे पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या सुमारे 1/3 म्हणजेच एक तृतीयांश आहे).

• तापमान - मानवी राहण्यासाठी अतिशय प्रतिकूल असून ते 20°C ते -153°C दरम्यान बदलते.

• वातावरण - अत्यंत विरळ असून यात 95% पेक्षा जास्त कार्बन डायऑक्साइड (CO2) आणि 1% पेक्षा कमी ऑक्सिजन (O2) आहे.

5) अक्षीय फिरणे आणि परिभ्रमण (Day & Year on Mars):

• मंगळ ग्रहाचा एक दिवस 24.6 तासाचा असतो.

• सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी त्याला पृथ्वीच्या 687 दिवस इतका कालावधी लागतो.

📚📚 संदर्भ - विज्ञान संकल्पना : 

🧐 सेंद्रिय घटक (Organic Matter) म्हणजे जीवन का ? 

• सेंद्रिय घटक (उदा. कार्बन, हायड्रोजनच्या साखळ्या) हे जीवनाचे मूलभूत घटक असले तरी ते फक्त सजीवांमुळेच निर्माण होतात असे नाही. 

• ते जैविक (Biotic) किंवा अजैविक (Abiotic processes - उदा. उल्कापात, ज्वालामुखीची क्रिया) प्रक्रियेतूनही तयार होऊ शकतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Mars Planet

• मंगळाचे सूर्यापासून स्थान → चौथा ग्रह

• नैसर्गिक उपग्रह → 2 (फोबोस आणि डिमोस)

• सूर्यमालेतील सर्वात मोठा ज्वालामुखी → ऑलिम्पस मोन्स (Olympus Mons)

• गुरुत्वाकर्षण → 3.711 m/s² (पृथ्वीच्या 1/3)

• वातावरणातील मुख्य वायू → कार्बन डायऑक्साइड (95% पेक्षा जास्त)

• मंगळावरील 1 दिवस → 24.6 तास

• मंगळाचे 1 वर्ष → 687 पृथ्वीचे दिवस

Delhi EV Policy 2.0

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दिल्ली सरकारने लागू केलेल्या 'दिल्ली इलेक्ट्रिक वाहन धोरण 2.0' (EV Policy 2.0) कोणत्या तारखेपर्यंत लागू असेल ? 

1 - 1 जुलै 2026 ते 31 मार्च 2030

2 - 1 डिसेंबर 2026 ते 31 डिसेंबर 2030

3 - 1 जानेवारी 2027 ते 31 डिसेंर 2028

4 - 1 जानेवारी 2027 ते 31 डिसेंर 2030

उत्तर : 1 जुलै 2026 ते 31 मार्च 2030

📰 बातमी काय ?

• दिल्ली कॅबिनेटने 'दिल्ली इलेक्ट्रिक वाहन धोरण 2.0' (Delhi EV Policy 2.0) या महत्त्वाकांक्षी धोरणाला मंजुरी दिली आहे.

• हे धोरण 1 जुलै 2026 पासून लागू होऊन 31 मार्च 2030 पर्यंत अंमलबजावणीत राहील. 

• दिल्लीला 2030 पर्यंत प्रदूषणमुक्त शहर बनवणे हे या धोरणाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

🧐 दिल्ली EV धोरण 2.0 : मुख्य उद्दिष्टे आणि आर्थिक तरतूद : 

1) निधी आणि गुंतवणूक -  

• पुढील 4 वर्षांत ई-मोबिलिटीला चालना देण्यासाठी 15,000 कोटी रुपये गुंतवण्याची योजना आखण्यात आली आहे.

2) टप्प्याटप्प्याने पेट्रोल/CNG वाहनांवर बंदी -

• थ्री-व्हीलर्स (ऑटो रिक्षा) - 1 जानेवारी 2027 पासून दिल्लीत फक्त इलेक्ट्रिक ऑटो रिक्षांचीच (E-Rickshaws/E-Autos) नवीन नोंदणी होईल. नवीन पेट्रोल आणि CNG ऑटो रिक्षांची नोंदणी पूर्णपणे बंद केली जाईल.

• टू-व्हीलर्स (दुचाकी) - 1 एप्रिल 2028 पासून नवीन पेट्रोल आणि CNG दुचाकींची नोंदणी बंद केली जाईल आणि केवळ इलेक्ट्रिक दुचाकी नोंदणीकृत केल्या जातील.

• N1 श्रेणीतील व्यावसायिक वाहने (लहान मालवाहू ट्रक) - 1 जानेवारी 2027 पासून केवळ इलेक्ट्रिक N1 मालवाहू वाहनांना नोंदणीची परवानगी असेल.

3) पायाभूत सुविधांचा विस्तार -

• चार्जिंग स्टेशनचे जाळे विस्तारणे आणि जुनी वाहने स्क्रॅप (Scrapping Facilities) करण्याची यंत्रणा अधिक मजबूत करणे यावर भर दिला जाईल.

🤔 आर्थिक सवलती, अनुदाने आणि स्क्रॅपिंग इन्सेंटिव्ह (Incentives) : 

1) रोड टॅक्स आणि नोंदणी शुल्क सवलत - 

• 30 लाख रुपयांपर्यंतच्या बॅटरी इलेक्ट्रिक वाहनांना (BEVs) रोड टॅक्स आणि नोंदणी शुल्कात 100% सूट दिली जाईल.

• हायब्रिड वाहनांबाबत धोरण - अंतिम मंजूर धोरणात हायब्रिड (Hybrid) वाहनांना कोणत्याही प्रकारची करसवलत किंवा सबसिडी नाकारण्यात आली असून संपूर्ण निधी केवळ शुद्ध इलेक्ट्रिक वाहनांवर (Pure BEVs) केंद्रित केला जाईल.

2) खरेदी अनुदान (Purchase Subsidies) :

• इलेक्ट्रिक दुचाकी - पहिल्या वर्षी 30,000 रुपये, दुसऱ्या वर्षी 20,000 रुपये आणि तिसऱ्या वर्षी 10,000 रुपये अनुदान मिळेल.

• इलेक्ट्रिक थ्री-व्हीलर्स - पहिल्या वर्षी 50,000 रुपये, दुसऱ्या वर्षी 40,000 रुपये आणि तिसऱ्या वर्षी 30,000 रुपये अनुदान दिले जाईल.

• N1 मालवाहू ट्रक - खरेदीदारांना पहिल्या वर्षी 1 लाख रुपयांपर्यंतचे एकरकमी अनुदान मिळेल.

3) व्हीकल स्क्रॅपिंग सवलत (Scrapping Incentive):

• BS-IV किंवा त्यापेक्षा जुन्या मानकांची वाहने स्क्रॅप करून इलेक्ट्रिक वाहने खरेदी करणाऱ्या चारचाकी मालकांना 1 लाख रुपये स्क्रॅपिंग प्रोत्साहन निधी दिला जाईल. 

• दुचाकींसाठी 10,000 रुपये व थ्री-व्हीलर्ससाठी 25,000 रुपये सवलत असेल. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Delhi EV Policy 2.0

• दिल्ली EV धोरण 2.0 कालावधी → 1 जुलै 2026 ते 31 मार्च 2030

• मुख्य उद्दिष्ट → दिल्लीला 2030 पर्यंत प्रदूषणमुक्त शहर बनवणे

• पुढील 4 वर्षांतील गुंतवणूक → 15,000 कोटी रुपये

• CNG/पेट्रोल ऑटो नोंदणी पूर्ण बंद → 1 जानेवारी 2027 पासून

• CNG/पेट्रोल दुचाकी नोंदणी पूर्ण बंद → 1 एप्रिल 2028 पासून

Operation Amistad

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय संबंध, आपत्ती व्यवस्थापन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारताने भीषण भूकंपाचा सामना करणाऱ्या कोणत्या देशाला आपत्कालीन वैद्यकीय आणि मानवतावादी मदत पुरवण्यासाठी 'ऑपरेशन अमिस्ताद' (Operation Amistad) ही मोहीम सुरू केली आहे ?  

1 - जपान

2 - म्यानमार

3 - वेनेझुएला

4 - नेपाळ

उत्तर : वेनेझुएला

📰 बातमी काय ?

• वेनेझुएला देशात आलेल्या भीषण भूकंपात (रिश्टर स्केलवर 7.2 आणि 7.5 तीव्रतेचे) 235 पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला आणि हजारो लोक जखमी झाले.

• या नैसर्गिक आपत्तीत वेनेझुएलाला आपत्कालीन मदत पुरवण्यासाठी भारताने 'ऑपरेशन अमिस्ताद' (Operation Amistad) ही मानवतावादी आणि आपत्ती निवारण मोहीम सुरू केली आहे.

🧐 'ऑपरेशन अमिस्ताद' बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती : 

1 - नावाचा अर्थ -

ㅤㅤ• स्पॅनिश भाषेत 'अमिस्ताद' (Amistad) या शब्दाचा अर्थ 'मैत्री' (Friendship) असा होतो. हा शब्द वेनेझुएलासोबतची भारताची मैत्री आणि सहसंवेदना दर्शवतो.

2 - वैद्यकीय पथक -

ㅤㅤ• भारतीय भूदलाच्या 60 पॅरा फील्ड हॉस्पिटलचे (60 Para Field Hospital) 41 सदस्यांचे वैद्यकीय पथक या मोहिमेत पाठवण्यात आले आहे.

ㅤㅤ• हे पथक आपत्कालीन वैद्यकीय उपचार, ट्रॉमा केअर आणि शस्त्रक्रिया सेवा पुरवणार आहे.

3 - वाहतूक -

ㅤㅤ• हे पथक हिंडन हवाई दल तळावरून (Hindon Air Force Station) भारतीय हवाई दलाच्या दोन C-17 ग्लोबमास्टर (C-17 Globemaster) विमानांद्वारे रवाना झाले.

4 - मानवतावादी मदत व भीष्म क्युब (BHISHM Cube) - 

ㅤㅤ• विमानाद्वारे सुमारे 35 टन वैद्यकीय आणि मानवतावादी मदत साहित्य पाठवण्यात आले आहे.

ㅤㅤ• यामध्ये दोन 'भीष्म क्युब' (BHISHM Cube) समाविष्ट आहेत. हे भारताच्या 'आरोग्य मैत्री' (Aarogya Maitri) उपक्रमांतर्गत विकसित केलेले वेगाने तैनात करता येणारे मॉड्युलर फील्ड हॉस्पिटल (Modular Field Hospital) आहे.

5 - मंत्रालय -

ㅤㅤ•  हे सहाय्य परराष्ट्र मंत्रालयाद्वारे (Ministry of External Affairs - MEA) पुरवले जात आहे.

✍️ संकल्पना : 🤔 भीष्म क्युब (BHISHM Cube) म्हणजे नेमकं काय ? 

• पूर्ण नाव - Bharat Health Initiative for Sahyog Hita & Maitri

• 'भारत हेल्थ इनिशिएटिव्ह फॉर सहयोग हित आणि मैत्री' (BHISHM) अंतर्गत हे पोर्टेबल किंवा कुठेही वाहून नेता येणारे अत्याधुनिक हॉस्पिटल आहे. 

• यात 200 जखमींवर एकाच वेळी उपचार करता येतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Operation Amistad

• ऑपरेशन अमिस्ताद → वेनेझुएलातील भूकंपग्रस्तांसाठी भारताची मानवतावादी मोहीम

• 'अमिस्ताद' शब्दाचा अर्थ → स्पॅनिश भाषेत 'मैत्री' (Friendship)

• लष्करी वैद्यकीय तुकडी → 60 पॅरा फील्ड हॉस्पिटल (41 सदस्य)

• वाहून नेणारी विमाने → C-17 ग्लोबमास्टर 

• भीष्म क्युब → पोर्टेबल मॉड्युलर हॉस्पिटल

Right To Walk Is A Fundamental Right

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - मूलभूत हक्क

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) सर्वोच्च न्यायालयाने नुकत्याच दिलेल्या निर्णयानुसार, रस्त्यावरील पदपथांवरून (Footpaths) सुरक्षितपणे 'चालण्याचा अधिकार' (Right to Walk) हा भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमांतर्गत मूलभूत अधिकार घोषित करण्यात आला आहे ?\

1. कलम 14 आणि 15
2. कलम 19 आणि कलम 21
3. कलम 25 आणि 28
4. कलम 32 आणि 226

उत्तर : कलम 19 आणि कलम 21

📰 बातमी काय ?

• भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने एका ऐतिहासिक निर्णयात स्पष्ट केले आहे की, रस्त्यालगतच्या चिन्हांकित पदपथांवरून (Footpaths) सुरक्षितपणे चालण्याचा अधिकार (Right to Walk) हा संविधानाच्या भाग 3 अंतर्गत नागरिकांचा मूलभूत अधिकार (Fundamental Right) आहे.

🧐 'चालण्याचा अधिकार' (Right to Walk) म्हणजे काय ?

• संकल्पना -  हा नव्याने मान्यता मिळालेला मूलभूत अधिकार आहे, जो नागरिकांना वाहनांच्या रस्त्यांशेजारी असलेल्या सुस्थितीतील, चिन्हांकित पदपथांचा (Footpaths) सुरक्षित आणि विनाअडथळा वापर करण्याचा कायदेशीर अधिकार देतो.

• राज्याचे कर्तव्य - सार्वजनिक रस्ता अस्तित्वात असेल, तर चालण्यासाठी योग्य जागा/पदपथ उभारणे आणि त्याचे रक्षण करणे हे राज्याचे (State) अनिवार्य कर्तव्य आहे.

🤔 घटनात्मक आधार (Constitutional Foundations) : 

• सर्वोच्च न्यायालयाने संविधानाच्या भाग 3 मधील विविध कलमांचा एकत्र अर्थ लावून हा अधिकार मूलभूत अधिकार घोषित केला आहे:

1) कलम 19(1)(d) [मुख्य आधार] - भारताच्या क्षेत्रात सर्वत्र मुक्तपणे फिरण्याचा मूलभूत अधिकार (Freedom of Movement).

2) कलम 19(1)(a), 19(1)(b) आणि 19(1)(c) - अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, शांततापूर्ण एकत्र येणे आणि संघटना स्थापन करणे या स्वातंत्र्यांशी हा अधिकार जोडलेला आहे, कारण या स्वातंत्र्यांचा वापर करण्यासाठी सुरक्षित सार्वजनिक जागांची गरज असते.

3) कलम 21 -  मानवी सन्मानासह जगण्याचा हक्क (Right to Life and Personal Liberty) आणि सुरक्षिततेचा अधिकार म्हणून पदपथ सुरक्षेला जीवन जगण्याच्या अधिकाराचा भाग मानले आहे.

🤔 न्यायालयाच्या निर्णयाची प्रमुख वैशिष्ट्ये : 

• वाहनांपेक्षा चालणाऱ्यांना प्रथम प्राधान्य -  चिन्हांकित पदपथांचा वापर करण्याचा नागरिकांचा अधिकार हा मोटार वाहनांपेक्षा प्राथमिक आणि कायदेशीर प्राधान्य असणारा आहे.

• जबाबदार संस्थांची निश्चिती - पदपथ बांधणे, त्यांची देखभाल करणे आणि त्यांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी नगरविकास प्राधिकरणे, महानगरपालिका, नगरपालिका आणि पंचायतींवर निश्चित करण्यात आली आहे.

• कायदेशीर आणि घटनात्मक उपाययोजना - पदपथांवर अतिक्रमणे किंवा सुरक्षा भंग झाल्यास नागरिक जबाबदार प्राधिकरणांविरुद्ध घटनात्मक याचिका (Writs) दाखल करून भरपाई मिळवू शकतात. हा मार्ग मोटार वाहन कायदा 1988 पेक्षा स्वतंत्र आहे.

• नवीन स्वतंत्र कायद्याची शिफारस - पादचाऱ्यांसाठी (Pedestrians) कोणताही स्वतंत्र कायदा नसल्याने, या क्षेत्रासाठी स्वतंत्र कायदेशीर चौकट उभारण्याची गरज न्यायालयाने व्यक्त केली आहे.

• स्वतंत्र नियामक संस्था (Dedicated Regulator) -  पादचाऱ्यांच्या सुरक्षेचे नियोजन, अंमलबजावणी आणि नियमांचे पालन करण्यासाठी एका स्वतंत्र आणि पूर्णवेळ नियामक संस्थेची स्थापना करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.

📚 राज्यशास्त्र सिलॅबस (Static Polity GS)

• संविधानातील भाग 3 मधील खालील मूलभूत हक्क आणि कलमे

1) कलम 19 (स्वातंत्र्याचा अधिकार): यात ६ प्रकारची मूलभूत स्वांतंत्र्ये दिली आहेत.

• कलम 19(1)(a): भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य.

• कलम 19(1)(c): संघटना, संस्था किंवा सहकारी संस्था स्थापन करण्याचा मूलभूत अधिकार

• कलम 19(1)(d): भारताच्या प्रदेशात सर्वत्र मुक्तपणे संचार करण्याचे स्वातंत्र्य.

2) कलम 21 - मानवी सन्मानासह जगण्याचा हक्क : सर्वोच्च न्यायालयाने वेळोवेळी कलम 21 चा विस्तार करून यात स्वच्छ पर्यावरणाचा अधिकार, गोपनीयतेचा अधिकार, निवाऱ्याचा अधिकार आणि आता 'चालण्याचा अधिकार' यांचा समावेश केला आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Right to Walk

• चालण्याचा अधिकार → संविधानाच्या भाग 3 मधील मूलभूत हक्क.

• मुख्य घटनात्मक आधार → कलम 19 आणि कलम 21

• प्राथमिक प्राधान्य → पदपथांवर मोटार वाहनांपेक्षा पादचाऱ्यांना प्राथमिक हक्क.

• जबाबदार स्थानिक स्वराज्य संस्था → महानगरपालिका, नगरपालिका आणि पंचायती.

APEDA's 'BHARTI' Export Acceleration Initiative

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) कृषी आणि प्रक्रियायुक्त खाद्यपदार्थ निर्यात विकास प्राधिकरणाने (APEDA) आपल्या 'भारती' (BHARATI) या निर्यात प्रवेग उपक्रमातील सर्वोत्तम कामगिरी करणाऱ्या स्टार्टअप्सना खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी आयोजित 'गल्फूड 2026' (Gulfood 2026) या आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनात सहभागी करून घेतले ?

1 - दुबई (संयुक्त अरब अमिराती)

2 - रियाध (सौदी अरेबिया)

3 - दोहा (कतार)

4 - मस्कत (ओमान)

उत्तर : दुबई (संयुक्त अरब अमिराती)

📰 बातमी काय ?

• केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील 'ॲपेडा'ने (APEDA) भारतीय कृषी-खाद्य स्टार्टअप्सना जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक निर्यातदार बनवण्यासाठी आपल्या 'भारती' (BHARATI) या प्रमुख 'निर्यात प्रवेग कार्यक्रमाची' (Export Acceleration Programme) पहिली तुकडी यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आहे.

🧐 'भारती' (BHARATI) उपक्रम काय आहे ?

1) पूर्ण नाव - Bharat’s Hub for Agritech, Resilience, Advancement and Incubation for Export Innovation.

2) नोडल संस्था - कृषी आणि प्रक्रियायुक्त खाद्यपदार्थ निर्यात विकास प्राधिकरण (APEDA).

3) मुख्य संकल्पना - हा भारतीय कृषी-खाद्य स्टार्टअप्समध्ये 'एक्सपोर्ट-फर्स्ट' (Export-First) दृष्टिकोन रुजवण्यासाठी आणि त्यांना जागतिक दर्जाचे निर्यातदार बनवण्यासाठी सुरू करण्यात आलेला एक प्रमुख उपक्रम आहे.

🎯 मुख्य उद्दिष्टे:

• 2030 पर्यंत ॲपेडाअंतर्गत होणारी कृषी निर्यात 50 अब्ज अमेरिकन डॉलर (50 Billion USD) पर्यंत पोहोचवण्याचे भारताचे राष्ट्रीय उद्दिष्ट साध्य करणे.

• उत्पादनाचा विकास, टिकाऊपणा (Perishability), लॉजिस्टिक्स आणि आंतरराष्ट्रीय गुणवत्तेच्या निकषांमधील (SPS) त्रुटी दूर करणे.

🤔 पात्रतेचे निकष (Eligibility Criteria)

1) पात्र घटक - 

• कृषी-खाद्य स्टार्टअप्स (Agri-Food Startups)

• सॅनिटरी आणि फायटोसॅनिटरी उपायांवर काम करणारे संशोधक व नवउद्योजक

• ॲपेडाकडे नोंदणीकृत असलेले निर्यातदार

• शेतकरी उत्पादक कंपन्या

2) भारती' अंतर्गत कोणते स्टार्टअप पात्र असतील ?

• संस्थेचा प्रकार - खाजगी लिमिटेड कंपनी (Private Limited), नोंदणीकृत भागीदारी संस्था किंवा LLP असावी.

• संस्थेचे वय - नोंदणीच्या तारखेपासून 5 वर्षांपेक्षा जास्त जुनी नसावी.

• वार्षिक उलाढाल - कोणत्याही आर्थिक वर्षात एकूण उलाढाल 10 कोटी रुपयांपेक्षा जास्त नसावी.

🤔 योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features) : 

1) कडक निवड प्रक्रिया -

• देशभरातून आलेल्या 700 पेक्षा जास्त अर्जांमधून केवळ 100 उच्च क्षमतेच्या स्टार्टअप्सची पहिल्या तुकडीसाठी निवड करण्यात आली.

2) तुकडीचे वर्गीकरण (100 स्टार्टअप्स):

• 68 कृषी-खाद्य उत्पादन स्टार्टअप्स (Agri-food product startups)

• 26 निर्यात-सक्षम तंत्रज्ञान प्रदाते (Export-enabling tech providers)

• 6 संस्था स्वच्छता व गुणवत्ता मानकांवर (SPS measures) काम करणाऱ्या

3) 120 तासांचा विशेष अभ्यासक्रम -

• यात 120 तासांचे प्रशिक्षण दिले जाते, ज्यामध्ये निर्यातीची पूर्वतयारी, ब्रँडिंग, कायदेशीर नियम आणि गुंतवणुकीची तयारी यावर भर दिला जातो.

4) थेट आंतरराष्ट्रीय एक्स्पोजर -

• पहिल्या तुकडीतील उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या पहिल्या 8 स्टार्टअप्सना दुबई येथील 'गल्फूड 2026' (Gulfood 2026) या आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनात प्रायोजित करण्यात आले, जिथे 100 पेक्षा जास्त आंतरराष्ट्रीय खरेदीदारांशी (B2B) थेट संवाद साधता आला.

5) सर्व वयोगटांचा सहभाग -

• या उपक्रमात 17 वर्षांपासून ते 75 वर्षांपर्यंतच्या सर्व वयोगटांतील नवउद्योजकांनी सक्रिय सहभाग नोंदवला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'भारती' उपक्रम

• 'भारती' उपक्रमाचे नोडल प्राधिकरण → ॲपेडा (APEDA)

• मंत्रालय → केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय

• 2030 साठीचे कृषी निर्यात उद्दिष्ट → 50 अब्ज अमेरिकन डॉलर

• 'भारती' अंतर्गत स्टार्टअपचे कमाल वय → 5 वर्षे

• सहभाग घेतलेले आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शन → गल्फूड 2026 (दुबई)

Bankim Chandra Chattopadhyay

📚 Subject : GS - इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी 1872 मध्ये बंगाली पुनर्जागरणाला चालना देण्यासाठी खालीलपैकी कोणते साहित्यिक मासिक सुरू केले होते ?

1 - आनंदमठ

2 - यंग इंडिया

3 - बंगदर्शन

4 - तलवार

उत्तर : बंगदर्शन

📰 बातमी काय ?

• बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन

🔥 बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय : परिचय

• बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय (चॅटर्जी) हे भारतातील प्रख्यात कादंबरीकार, कवी, निबंधकार आणि पत्रकार होते.

• ब्रिटिश काळात त्यांनी आपल्या साहित्यातून राष्ट्रीयता, सांस्कृतिक अभिमान आणि देशभक्तीची लाट निर्माण करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

✍️ प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण : 

• जन्म - 27 जून 1838 रोजी नैहाटी (पश्चिम बंगाल) येथील बंगाली कुटुंबात झाला.

• शिक्षण - ते अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्तेचे विद्यार्थी होते. कलकत्ता विद्यापीठातून पदवी प्राप्त करणाऱ्या पहिल्या दोन पदवीधरांपैकी ते एक होते.

• प्रशासकीय सेवा - शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी डेप्युटी मॅजिस्ट्रेट आणि डेप्युटी कलेक्टर म्हणून ब्रिटिश प्रशासनात रुजू होऊन 30 वर्षांपेक्षा जास्त काळ सेवा बजावली.

📖 त्यांचे प्रमुख साहित्यिक योगदान : 

➤ दुर्गेशनंदिनी (1865) : ही त्यांची पहिली मोठी बंगाली ऐतिहासिक/रोमँटिक कादंबरी होती, ज्याने बंगाली साहित्यात एक नवी क्रांती आणली.

➤ आनंदमठ (1882) : 18 व्या शतकातील 'संन्यासी बंड' (Sannyasi Rebellion) च्या पार्श्वभूमीवर लिहिलेली ऐतिहासिक कादंबरी. ही त्यांची सर्वात प्रभावशाली राजकीय कृती मानली जाते.

➤ देवी चौधुराणी : ही कादंबरी महिलांचे सामर्थ्य आणि ब्रिटिश करांविरुद्धच्या प्रतिकारावर आधारित आहे.

➤ बंगदर्शन (1872): 

• हे त्यांनी सुरू केलेले एक क्रांतिकारी मासिक (Monthly Magazine) होते. या मासिकाने बंगाली पुनर्जागरणात (Bengali Renaissance) मोठी भूमिका बजावली.

• यात विज्ञान, इतिहास आणि सामाजिक तत्त्वज्ञानावरील लेख प्रकाशित केले जात असत.

🇮🇳 स्वातंत्र्य लढा आणि देशभक्तीतील योगदान

1) 'वंदे मातरम' ची निर्मिती -

• त्यांनी 1870 च्या दशकात लिहिलेले आणि नंतर आपल्या 'आनंदमठ' (1882) या कादंबरीत समाविष्ट केलेले 'वंदे मातरम' हे गीत संस्कृत आणि बंगाली भाषेच्या मिश्रणात आहे. 

यात भारतमातेला एका शक्तिशाली देवतेच्या रूपात सादर केले गेले.

2) स्वातंत्र्य चळवळीचा रणसंग्राम मंत्र -

• 'वंदे मातरम' हे केवळ एक काव्य न राहता संपूर्ण भारतातील क्रांतिकारकांचा रणसंग्राम मंत्र (Battle Cry) बनले.

• उदाहरणार्थ - स्वदेशी चळवळ (1905): बंगालच्या फाळणीविरुद्ध झालेल्या स्वदेशी चळवळीत 'वंदे मातरम' हे आंदोलकांचे मुख्य राजकीय घोषवाक्य बनले.

3) देशभक्तीची संकल्पना -

• मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी कार्य करणे हेच सर्वोच्च आध्यात्मिक कर्तव्य आहे, ही संकल्पना त्यांनी आपल्या साहित्यातून मांडली.

✍️ अंतिम काळ आणि निधन -

• आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांनी प्रशासकीय सेवेतून निवृत्ती घेऊन पूर्णपणे धार्मिक, तात्विक आणि साहित्यिक लेखनावर लक्ष केंद्रित केले (उदा. भगवद्गीतेवरील भाष्य)

• 8 एप्रिल 1894 रोजी कलकत्ता येथे त्यांचे निधन झाले.

✍️ अधिक माहिती : 

• राष्ट्रीय गीताचा दर्जा - 24 जानेवारी 1950 रोजी भारताच्या संविधान सभेने (Constituent Assembly) 'वंदे मातरम' ला भारताचे राष्ट्रीय गीत (National Song) म्हणून स्वीकारले.

• संन्यासी बंड (Sannyasi Rebellion) - 18 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात (1770 च्या बंगालच्या दुष्काळानंतर) संन्यासी आणि फकिरांनी ईस्ट इंडिया कंपनीविरुद्ध केलेले हे एक सशस्त्र बंड होते, ज्याला आधार बनवून बंकिमचंद्रांनी 'आनंदमठ' लिहिले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Bankim Chandra Chattopadhyay

• जन्म → 27 जून 1838

• जन्म ठिकाण → नैहाटी (पश्चिम बंगाल)

• पहिली प्रसिद्ध कादंबरी → दुर्गेशनंदिनी

• 'वंदे मातरम' समाविष्ट असलेली कादंबरी → आनंदमठ (1882)

• आनंदमठचा पार्श्वभूमी विषय → 18 व्या शतकातील संन्यासी बंड (Sannyasi Rebellion)

• प्रसिद्ध मासिक → बंगदर्शन (1872)

• निधन → 8 एप्रिल 1894 (कलकत्ता)

Legal Framework of Indian Passport and Citizenship

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - नागरिकत्व

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) परराष्ट्र मंत्रालयाने (MEA) अलीकडेच दिलेल्या स्पष्टीकरणानुसार, 'भारतीय पासपोर्ट' (Indian Passport) हे प्रामुख्याने खालीलपैकी काय मानले जाते ?

अ) नागरिकत्वाचा अंतिम आणि परिपूर्ण पुरावा

ब) आंतरराष्ट्रीय प्रवासाचा दस्तऐवज (Travel Document)

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत ?

1. फक्त अ

2. फक्त ब

3. अ आणि ब दोन्ही बरोबर आहेत

4. अ आणि ब दोन्ही चूक आहेत

उत्तर : आंतरराष्ट्रीय प्रवासाचा दस्तऐवज (Travel Document)

📰 बातमी काय ?

• परराष्ट्र मंत्रालयाने (MEA) स्पष्ट केले आहे की, भारतीय पासपोर्ट हे मुख्यतः एक आंतरराष्ट्रीय 'प्रवास दस्तऐवज' (Travel Document) असून ते भारतीय नागरिकत्वाचा अंतिम किंवा परिपूर्ण पुरावा (Conclusive Proof of Citizenship) म्हणून मानले जाऊ शकत नाही.

🧐 भारतीय पासपोर्ट आणि इ-पासपोर्ट (ePassport) काय असतं ?

1) जारी करणारी संस्था - 

• भारतीय पासपोर्ट हे परराष्ट्र मंत्रालयाद्वारे (MEA) जारी केले जाणारे अधिकृत आंतरराष्ट्रीय प्रवास दस्तऐवज आहे. हे परदेशात प्रवास करताना व्यक्तीची ओळख आणि राष्ट्रीयत्व सिद्ध करते.

2) ई-पासपोर्ट (ePassport) - 

• हा कागदी आणि इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपाचा एकत्रित पासपोर्ट असतो, ज्यामध्ये 'रेडिओ फ्रिक्वेन्सी आयडेंटिफिकेशन' (RFID) चिप आणि अँटेना बसवलेला असतो. यात पासपोर्टधारकाची वैयक्तिक आणि बायोमेट्रिक माहिती साठवलेली असते. 

• हे तंत्रज्ञान 'आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतूक संघटनेच्या' (ICAO) मानकांनुसार बनवले जाते.

🤔 भारतीय नागरिकत्व (Citizenship) आणि मिळवण्याचे मार्ग :

1) घटनात्मक स्थान - 

• नागरिकत्व हा विषय संविधानाच्या 'संघसूची' (Union List) मध्ये येतो. त्यामुळे यावर कायदे करण्याचा अधिकार संसदेला आहे.

2) भाग आणि कलमे - 

• भारतीय संविधानात 'नागरिक' या शब्दाची थेट व्याख्या दिलेली नाही, परंतु भाग 2 मधील कलम 5 ते 11 दरम्यान नागरिकत्वाबाबतच्या तरतुदी देण्यात आल्या आहेत.

3) नागरिकत्व कायदा 1955 (Citizenship Act, 1955) -

या कायद्यानुसार भारतीय नागरिकत्व मिळवण्याचे 5 मार्ग आहेत :

1 - जन्माने (By Birth)

2 - वंशपरंपरेने (By Descent)

3 - नोंदणीद्वारे (By Registration)

4 - स्वीकृतीद्वारे (By Naturalisation)

5 - प्रदेश विलीनीकरणाद्वारे (By Incorporation of Territory)

🤔 संकल्पना - स्वीकृतीद्वारे (By Naturalisation) म्हणजे काय ?

• "एखाद्या परदेशी नागरिकाने सर्व अटी पूर्ण करून भारत सरकारकडे अर्ज करणे आणि सरकारने त्याला भारताचा नागरिक म्हणून 'स्वीकारणे' ."

✍️ दुहेरी नागरिकत्वास बंदी :  

• भारतात दुहेरी नागरिकत्वाला (Dual Citizenship) परवानगी नाही. 

• जर एखाद्या भारतीय नागरिकाने दुसऱ्या देशाचा पासपोर्ट किंवा नागरिकत्व स्वीकारले, तर त्याला त्याचा भारतीय पासपोर्ट तात्काळ सरेंडर करावा लागतो.

🤔 नागरिकत्व संपुष्टात येण्याचे 3 मार्ग

1) त्याग (Renunciation) : जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वेच्छेने भारतीय नागरिकत्वाचा त्याग करते.

2) समाप्ती (Termination) : जेव्हा एखादा भारतीय नागरिक स्वेच्छेने दुसऱ्या देशाचे नागरिकत्व स्वीकारतो, तेव्हा त्याचे भारतीय नागरिकत्व आपोआप संपुष्टात येते.

3) वंचित ठेवणे (Deprivation) : केंद्र सरकार खालील कारणांवरून एखाद्याचे नागरिकत्व रद्द करू शकते:

ㅤㅤ• फसवणूक करून नागरिकत्व मिळवले असल्यास.

ㅤㅤ• संविधानाशी अनादर दाखवला असल्यास.

ㅤㅤ• युद्धाच्या काळात शत्रू देशाला बेकायदेशीर मदत केली असल्यास.

ㅤㅤ• देशीयीकरणानंतर 5 वर्षांच्या आत 2 वर्षांची कारावासाची शिक्षा झाली असल्यास.

ㅤㅤ• सलग 7 वर्षे भारताबाहेर सामान्य रहिवासी म्हणून राहिल्यास.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• भारतीय पासपोर्ट काय आहे ? → एक आंतरराष्ट्रीय 'प्रवास दस्तऐवज' 

• पासपोर्ट काय नाही ? → भारतीय नागरिकत्वाचा परिपूर्ण पुरावा नाही.

• पासपोर्ट जारी करणारे मंत्रालय → परराष्ट्र मंत्रालय

• भारतीय नागरिकत्व संविधानातील स्थान → भाग 2, कलम 5 ते 11

• यादी → संघसूची (Union List)

• नागरिकत्वासाठी कायदे करण्याचा अधिकार → संसदेला (केंद्राला)

• भारतीय नागरिकत्व → एकेरी नागरिकत्व

Maharishi Sushruta Statue Unveiled in Edinburgh

📚 Subject : GS - इतिहास - प्राचीन भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जगातील सर्वांत जुन्या वैद्यकीय संस्थांपैकी एक असलेल्या स्कॉटलंडमधील 'द रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्स ऑफ एडिनबर्ग' येथे 'प्लास्टिक सर्जरीचे जनक' मानल्या जाणाऱ्या कोणत्या प्राचीन भारतीय वैद्याच्या कांस्यपुतळ्याचे अनावरण करण्यात आले आहे ?

1 - महर्षी चरक

2 - महर्षी सुश्रुत

3 - ऋषी वाग्भट

4 - धन्वंतरी

उत्तर : महर्षी सुश्रुत

📰 बातमी काय ?

• स्कॉटलंडमधील 'द रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्स ऑफ एडिनबर्ग' (Royal College of Surgeons of Edinburgh) या जगातील सर्वात जुन्या वैद्यकीय संस्थांपैकी एका संस्थेने महर्षी सुश्रुत यांच्या कांस्यपुतळ्याचे (Bronze Statue) अनावरण करून भारताच्या प्राचीन शल्यचिकित्सेतील योगदानाचा गौरव केला आहे.

🧐 महर्षी सुश्रुत आणि पुतळ्याची वैशिष्ट्ये : 

1) मूर्तीची निर्मिती - महर्षी सुश्रुत यांचा हा कांस्यपुतळा तमिळनाडूतील 'स्वामीमलाई' (Swamimalai) येथे पारंपरिक 'लॉस्ट-व्हॅक्स पद्धत' (Lost-Wax Method) आणि सिंगल ब्रॉन्झ कास्टिंग तंत्राचा वापर करून तयार करण्यात आला आहे.

2) संस्थेची माहिती - स्कॉटलंडमधील या रॉयल कॉलेजची स्थापना 1505 मध्ये राजा जेम्स चौथा (King James IV) याने केली होती.

📚📚 संदर्भ - प्राचीन भारताचा इतिहास 

📜 महर्षी सुश्रुत यांची पार्श्वभूमी : 

• महर्षी सुश्रुत हे इसवी सन पूर्व 7 व्या ते 6 व्या शतकातील (7th-6th Century BCE) प्राचीन भारतातील प्रसिद्ध वैद्य आणि शल्यचिकित्सक होते. 

• त्यांचा संबंध प्रामुख्याने वाराणसीशी (काशी) जोडला जातो.

⛳️ जनक - 

• महर्षी सुश्रुत यांना शल्यचिकित्सेतील आद्य योगदानासाठी 'शल्यचिकित्सेचे जनक' (Father of Surgery) आणि 'प्लास्टिक सर्जरीचे जनक' (Father of Plastic Surgery) म्हणून जगभरात ओळखले जाते.

• पारंपरिक कथांनुसार ते धन्वंतरींचे शिष्य मानले जातात.

🤔 'सुश्रुत संहिता' आणि वैद्यकीय योगदान : 

1) ग्रंथ - महर्षी सुश्रुत यांनी 'सुश्रुत संहिता' (Sushruta Samhita) हा ग्रंथ लिहिला, जो शल्यचिकित्सा आणि प्लास्टिक सर्जरीवरील जगातील सर्वांत प्राचीन ग्रंथांपैकी एक आहे.

2) आयुर्वेदाची 'बृहत त्रयी' (Great Trilogy) - आयुर्वेदातील तीन मुख्य ग्रंथांमध्ये सुश्रुत संहितेचा समावेश होतो (चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय).

3) 300 पेक्षा जास्त शस्त्रक्रिया - महर्षी सुश्रुत यांनी 300 पेक्षा जास्त प्रकारच्या शस्त्रक्रियांचे वर्णन आणि प्रात्यक्षिक केले आहे.

उदाहरणार्थ - 

• रायनोप्लास्टी (Rhinoplasty): कापा गेलेल्या नाकाची पुनर्निर्मिती करणे.

• मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया (Cataract Removal)

• सिझरियन डिलिव्हरी (Caesarean Delivery)

• ओष्ठ सांधणे व कर्ण सांधणे (Lobuloplasty and Otoplasty): कान व ओठ यांच्यावर प्लास्टिक सर्जरी.

✍️ प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण व तत्त्वे -

• मानवी शरीरावर शस्त्रक्रिया करण्यापूर्वी सुप्रशिक्षित होण्यासाठी त्यांनी प्राण्यांच्या मृतदेहांचा आणि निर्जीव वस्तूंचा (उदा. टरबूज, काकडी) वापर करून सराव करण्याची पद्धत सुरू केली. 

• तसेच त्यांनी भूल देणे (Anaesthesia-Like Practices) आणि स्वच्छता राखण्यावर भर दिला.

📚 आयुर्वेदाची 'बृहत त्रयी' म्हणजे काय ?

• आयुर्वेदाच्या प्राचीन आणि मूलभूत वैद्यकीय ज्ञानाचा पाया रचणाऱ्या तीन मुख्य व अत्यंत श्रेष्ठ ग्रंथांच्या समूहाला आयुर्वेदात 'बृहत त्रयी' (Great Trilogy) असे म्हटले जाते.

• 'बृहत' म्हणजे 'महान किंवा मोठे' आणि 'त्रयी' म्हणजे 'तीनाचा समूह'. हे तीनही ग्रंथ संस्कृत भाषेत लिहिलेले असून प्राचीन भारतीय वैद्यकशास्त्राचा प्रामाणिक दस्तऐवज मानले जातात.

📚 'बृहत त्रयी' मधील 3 मुख्य ग्रंथ, लेखक आणि त्यांची वैशिष्ट्ये : 

1) चरक संहिता (लेखक: महर्षी चरक) : 

• मुख्य विषय - कायचिकित्सा (Internal Medicine) आणि औषधशास्त्र.

• वैशिष्ट्ये - यामध्ये विविध रोगांची लक्षणे, त्यांचे निदान आणि वनस्पतींपासून बनवलेल्या औषधांच्या उपचारांवर सर्वाधिक भर देण्यात आला आहे. या ग्रंथाला भारतीय वैद्यकशास्त्राचा पाया मानले जाते.

2) सुश्रुत संहिता (लेखक: महर्षी सुश्रुत) : 

• मुख्य विषय - शल्यचिकित्सा (Surgery) आणि प्लास्टिक सर्जरी.

• वैशिष्ट्ये - यामध्ये मानवी शरीराची रचना (Anatomy), निरनिराळ्या शस्त्रक्रिया (उदा. रायनोप्लास्टी, मोतीबिंदू) आणि शस्त्रक्रियेसाठी लागणाऱ्या उपकरणांचे सविस्तर वर्णन केले आहे.

3) अष्टांग हृदय (लेखक: ऋषी वाग्भट) : 

• मुख्य विषय - आयुर्वेदाची 8 मुख्य अंगे (सर्वसमावेशक अष्टांग आयुर्वेद)

• वैशिष्ट्ये - चरक संहिता आणि सुश्रुत संहिता या दोन्ही ग्रंथांमधील कठीण व क्लिष्ट तत्त्वे एकत्र करून अत्यंत सोप्या आणि काव्यमय श्लोक स्वरूपात या ग्रंथात मांडण्यात आली आहेत.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : महर्षी सुश्रुत

• महर्षी सुश्रुत → इ.स.पू. 7 व्या ते 6 व्या शतकातील प्रसिद्ध वैद्य आणि शल्यचिकित्सक 

• पुतळ्याचे अनावरण ठिकाण → रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्स ऑफ एडिनबर्ग (स्कॉटलंड)

• महर्षी सुश्रुत → शल्यचिकित्सा व प्लास्टिक सर्जरीचे जनक  

• मुख्य ग्रंथ → सुश्रुत संहिता (Sushruta Samhita)