Statehood Day of Mizoram and Arunachal Pradesh  

Subject : GS - दिनविशेष, भूगोल, राज्यशास्त्र - राज्य निर्मिती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मिझोराम राज्याला राज्याचा दर्जा कोणत्या वर्षी मिळाला ? 

1. 1947

2. 1965

3. 1987

4. 1992

उत्तर : 1987

बातमी काय आहे ? 

•  पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी मिझोरामच्या व अरुणाचल प्रदेशच्या जनतेला त्यांच्या राज्य स्थापना दिनानिमित्त शुभेच्छा दिल्या.

मिझोराम राज्याला राज्याचा दर्जा केव्हा मिळाला ? 

• 20 फेब्रुवारी 1987 रोजी भारतीय संविधानाच्या 53व्या घटना दुरुस्ती कायदा 1986 द्वारे मिझोराम हे भारतीय संघराज्याचे 23 वे राज्य बनले.

• संविधानाच्या सहाव्या अनुसूचीनुसार मिझोरामला "आदिवासी क्षेत्र" म्हणून नियुक्त केले आहे. 

(नोट : भारतीय संविधानाच्या कलम 244 मध्ये 'अनुसूचित क्षेत्र' आणि 'आदिवासी क्षेत्र' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नियुक्त क्षेत्रांसाठी विशेष प्रशासकीय प्रणालीची तरतूद आहे.) 

मिझोराम राज्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• मिझोराम राज्याची राजधानी ऐझॉल (Aizawl) आहे. 

• मिझोराम राज्याला लागून बांग्लादेश आणि म्यानमार या देशांची सीमा आहे. 

• मिझोराम राज्याला लागून त्रिपुरा, आसाम आणि मणिपूर या राज्यांची सीमा आहे.

• मिझोराम हा टेकड्यांचा प्रदेश म्हणून प्रसिद्ध आहे. 

• मिझोराम राज्याचा राज्य प्राणी हिमालयन सीरो (Himalayan Sero) हा आहे. 

• मिझोराम राज्याचा राज्य पक्षी वावु (Mrs. Hume's Pheasant) हा आहे. 

अरुणाचल प्रदेशला राज्याचा दर्जा केव्हा मिळाला ? 

• भारतीय संविधानातील 55 व्या घटना दुरुस्ती कायदा 1986 द्वारे, अरुणाचल प्रदेश राज्य कायद्यानुसार 20 फेब्रुवारी 1987 रोजी, अरुणाचल प्रदेश भारताचे 24वे राज्य बनले.

अरुणाचल प्रदेश राज्या बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• अरुणाचल प्रदेश राज्याची राजधानी ईटानगर आहे. 

• अरुणाचल प्रदेश राज्याला लागून भूतान, चीन आणि म्यानमार या देशांची सीमा आहे. 

• अरुणाचल प्रदेश राज्याला लागून आसाम आणि नागालँड या राज्यांची सीमा आहे. 

• भारतात सर्व प्रथम सूर्य अरुणाचल प्रदेश या राज्यात उगवतो, म्हणून यास ‘अरुणाचल’ हे नाव मिळाले आहे.

• अरुणाचल प्रदेश राज्याचा राज्य प्राणी मिथुन किंवा गयाल (MIthun / Gayal) आहे. 

• अरुणाचल प्रदेश राज्याचा राज्य पक्षी ग्रेट हॉर्नबिल (Great Hornbill) आहे.

• तर अरुणाचल प्रदेश राज्याचे राज्य फूल फॉक्सटेल ऑर्किड (Foxtail Orchid) आहे , ज्याला स्थानिक भाषेत कोपू फूल म्हणतात.

ब्रह्मपुत्रा नदी कोणत्या राज्यातून भारतात प्रवेश करते ? 

(SSC MTS 2022) 

• ब्रह्मपुत्रा नदी तिबेटमधील पवित्र कैलास पर्वताजवळील मानसरोव सरोवराजवळील चेमायुंगडुंग हिमनदीतून उगम पावते.

• अरुणाचल प्रदेश राज्यातून ती भारतात प्रवेश करते.

• अरुणाचल प्रदेशात ब्रह्मपुत्रा नदीला सियांग किंवा दिहांग म्हणतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• 20 फेब्रुवारी 1987 → मिझोराम स्थापना (23 वे राज्य), 53 वी घटनादुरुस्ती (1986)

• 20 फेब्रुवारी 1987 → अरुणाचल प्रदेश स्थापना (24 वे राज्य), 55 वी घटनादुरुस्ती (1986)

📜 संविधान कलम 244 → अनुसूचित व आदिवासी क्षेत्रासाठी तरतूद

📍 मिझोराम → राजधानी ऐझॉल

🐾 राज्य प्राणी → मिझोराम : हिमालयन सीरो

📍 अरुणाचल प्रदेश → राजधानी ईटानगर

🐾 राज्य प्राणी → अरुणाचल प्रदेश : मिथुन

🌊 ब्रह्मपुत्रा नदी → भारतात प्रवेश अरुणाचल प्रदेशातून

World Day of Social Justice

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) जागतिक सामाजिक न्याय दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती आहे ?

1. समान न्यायासाठी नवी दिशा 

2. सामाजिक विकासासाठी जागतिक भागीदारी आणि न्याय

3. सामाजिक विकास आणि सामाजिक न्यायासाठी नवी वचनबद्धता

4. समानता आणि सामाजिक संरक्षणासाठी नवे उपाय

उत्तर : सामाजिक विकास आणि सामाजिक न्यायासाठी नवी वचनबद्धता

🗞️ बातमी काय ?

• जागतिक सामाजिक न्याय दिनानिमित्त, सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण विभागाने 20 फेब्रुवारी 2026 रोजी एक विशेष कार्यक्रम आयोजित केला.

• सामाजिक न्यायाला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि गरिबी, लिंग असमानता, बेरोजगारी आणि भेदभाव यासारख्या समस्यांना तोंड देण्यासाठी दरवर्षी 20 फेब्रुवारी रोजी जागतिक सामाजिक न्याय दिन साजरा केला जातो.

🤔 20 फेब्रुवारी हा दिवस जागतिक सामाजिक न्याय दिन केव्हा घोषित करण्यात आला ? 

• 26 नोव्हेंबर 2007 रोजी, संयुक्त राष्ट्रांनी 20 फेब्रुवारी हा दिवस जागतिक सामाजिक न्याय दिन म्हणून घोषित केला.

• जागतिक सामाजिक न्याय दिनाचा पहिला कार्यक्रम 2009 मध्ये आयोजित करण्यात आला होता.

🤔 जागतिक सामाजिक न्याय दिन म्हणजे काय ?

• हा संयुक्त राष्ट्रांचा (United Nations) एक उपक्रम आहे जो सामाजिक न्याय, समानता, मानवी हक्क आणि सर्वांसाठी न्याय्य संधी यासारख्या मूलभूत मूल्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी चालवला जातो. 

• जागतिक सामाजिक न्याय दिनाचा उद्देश अधिक समावेशक आणि न्याय्य समाज निर्माण करणे हा आहे.

जागतिक सामाजिक न्याय दिनाचे महत्त्व काय ?

आपण जागतिक सामाजिक न्याय दिन का साजरी करतो ? 

• गरिबी आणि असमानतेविरुद्ध लढा

• भेदभाव आणि सामाजिक अडथळे दूर करणे

• लिंग समानतेला प्रोत्साहन देणे

• सर्वांसाठी चांगल्या कामाच्या संधी सुनिश्चित करणे

• निष्पक्ष आणि समावेशक आर्थिक वाढ निर्माण करणे

• शाश्वत विकासाला प्रोत्साहन देणे 

• या गोष्टींचे महत्त्व ओळखून जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आपण जागतिक सामाजिक न्याय दिन साजरा करतो. 

📖 सामाजिक न्याय आणि भारतीय संविधान : 

• सामाजिक न्यायाप्रती असलेल्या आपल्या वचनबद्धतेचे प्रतीक म्हणून भारत 2009 पासून जागतिक सामाजिक न्याय दिन साजरा करत आहे.

• भारतातील सामाजिक न्यायाची मुळे स्वातंत्र्याच्या लढ्यात आहेत, ज्याने समानता, प्रतिष्ठा आणि न्यायाचा पाया घातला.

• भारतीय संविधान हे सामाजिक न्यायाचा आधारस्तंभ आहे, जे सर्वांसाठी, विशेषतः उपेक्षित समुदायांसाठी समानता, प्रतिष्ठा आणि न्याय सुनिश्चित करते.

• उदाहरणार्थ : भारतीय राज्यघटनेतील प्रस्तावना, मूलभूत हक्क (भाग III), राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे (भाग IV) यांमध्ये सामाजिक न्यायासाठी प्रमुख संविधानिक तरतुदी दिलेल्या आहेत. 

✍️ जागतिक सामाजिक न्याय दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) कोणती ?

What is the theme of World Day of Social Justice 2026 ?

• " सामाजिक विकास आणि सामाजिक न्यायासाठी नवी वचनबद्धता" (Renewed Commitment to Social Development and Social Justice) ही जागतिक सामाजिक न्याय दिन 2026 ची संकल्पना (थीम) आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

✍️ 20 फेब्रुवारी → जागतिक सामाजिक न्याय दिन

🌍 उपक्रम → संयुक्त राष्ट्र (UN)

🎯 उद्देश → सामाजिक न्याय, समानता, मानवी हक्क, समावेशक विकास

🇮🇳 भारतात → 2009 पासून साजरा

🎯 Theme 2026 → "सामाजिक विकास आणि सामाजिक न्यायासाठी नवी वचनबद्धता" 



What is 'Kumbhadoot' ?

Subject : GS - सरकारी योजना, महाराष्ट्र सरकार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच सिंहस्थ कुंभमेळ्यासाठी सादर करण्यात आलेली ‘कुंभदूत’ संकल्पना कशाशी संबंधित आहे ?

1. कृषी उत्पादन वाढ

2. AI आधारित वैयक्तिक डिजिटल सहाय्यक

3. आरोग्य विमा योजना

4. औद्योगिक विकास प्रकल्प

उत्तर : AI आधारित वैयक्तिक डिजिटल सहाय्यक

🗞️ बातमी काय ?

• मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या उपस्थितीत ‘India AI Impact Summit 2026’ मध्ये ‘कुंभदूत’ या एजेंटिक AI आधारित संकल्पनेचे सादरीकरण करण्यात आले.

• ही संकल्पना नाशिक येथे होणाऱ्या सिंहस्थ कुंभमेळा 2027 साठी विकसित करण्यात येत असून, भाविकांना वैयक्तिक डिजिटल सहाय्यक देण्याचा उद्देश आहे.

सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे स्वरूप :

• कुंभमेळा हा जगातील सर्वात मोठा धार्मिक मेळावा असून लाखो-कोटी भाविक एकत्र येतात. त्यामुळे गर्दी, माहितीचा अभाव, भाषा अडथळे आणि व्यवस्थापनातील गुंतागुंत ही मोठी समस्या असते.

उपाय – ‘कुंभदूत’ प्रणाली :

• या समस्यांवर उपाय म्हणून ‘कुंभदूत’ ही प्रणाली विकसित केली जात आहे. 

• सिंहस्थ 2027 मध्ये प्रत्येक नोंदणीकृत भाविकाला एक वैयक्तिक AI सहाय्यक दिला जाईल.

• या सहाय्यकाचे नाव “कुंभदूत” असेल.

• “कुंभदूत” हा सहाय्यक प्रवास, निवास, घाटांची माहिती, आपत्कालीन मदत, भाषांतर आणि डिजिटल पेमेंट यांसारख्या सेवांमध्ये मार्गदर्शन करेल.

“एजेंटिक” AI म्हणजे काय ?

• एजेंटिक AI म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीसाठी स्वतंत्र AI सहाय्यक (Agent) जो त्याच्या वतीने माहिती मिळवतो, सेवा समन्वय करतो आणि निर्णय प्रक्रियेत मदत करतो.

• हा सहाय्यक एजंट शासन, आरोग्य सेवा, वाहतूक व्यवस्था किंवा स्थानिक विक्रेते यांच्याशी समन्वय साधतो. 

 कार्यपद्धती : 

• भाविक नोंदणी केल्यानंतर त्याला एक “कुंभदूत” AI सहाय्यक मिळेल.

• हा सहाय्यक मोबाइल, फीचर फोन (IVR कॉल) किंवा किऑस्कद्वारे वापरता येईल.

• संपूर्ण प्रणाली भारताच्या डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चरवर आधारित असेल (जसे UPI, DigiLocker).

• महत्त्वाचे म्हणजे, सर्व सेवा भाविकाच्या संमतीवर आधारित असतील आणि कोणताही केंद्रीकृत डेटा साठवला जाणार नाही.

“कुंभदूत” चे वैशिष्ट्ये : 

• वैयक्तिक AI सहाय्यक : प्रत्येक भाविकासाठी स्वतंत्र “कुंभदूत”

• बहुभाषिक सुविधा : 20 पेक्षा अधिक भारतीय भाषांमध्ये सेवा

• सर्वांसाठी उपलब्धता : स्मार्टफोन, साधा फोन (कॉल) आणि किऑस्क

• कुंभ पास : ऐच्छिक डिजिटल पास – DigiLocker मध्ये सुरक्षित

• डिजिटल समन्वय : UPI, आरोग्य सेवा, व्यापारी व शासन विभाग यांचा समावेश

• गोपनीयता : डेटा केवळ संमतीने आणि मर्यादित कालावधीसाठी वापरला जातो

“कुंभदूत” चे महत्त्व : 

• ही प्रणाली मोठ्या धार्मिक कार्यक्रमाच्या व्यवस्थापनात तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर दाखवते.

• गर्दी व्यवस्थापन, सेवा वितरण आणि पारदर्शकता सुधारते.

• भारताच्या “Responsible AI” दृष्टिकोनाला बळकटी मिळते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : “कुंभदूत”

• ‘कुंभदूत’ → एजेंटिक AI आधारित प्रणाली

• उपयोग → सिंहस्थ कुंभमेळा 2027 (नाशिक)

• प्रत्येक भाविकाला → वैयक्तिक AI सहाय्यक

• बहुभाषिक → 20+ भारतीय भाषा

• सर्वांसाठी उपलब्धता : स्मार्टफोन, साधा फोन (कॉल) आणि किऑस्क

• आधार प्रणाली → डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चरवर (UPI, DigiLocker)

• गोपनीयता → डेटा केवळ संमतीने

NCST Celebrates 23rd Foundation Day in New Delhi

Subject : GS - राज्यशास्त्र , घटनात्मक संस्था, घटनादुरुस्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाचा 23 वा स्थापना दिन कधी साजरा करण्यात आला ? 

1. 22 फेब्रुवारी

2. 19 फेब्रुवारी

3. 12 फेब्रुवारी

4. 8 फेब्रुवारी

उत्तर : 19 फेब्रुवारी

बातमी काय ?

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाने (एनसीएसटी) नवी दिल्ली येथे आपला 23 वा स्थापना दिवस साजरा केला. 

• या प्रसंगी आदिवासी हक्कांचे संरक्षण आणि सर्वसमावेशक विकासाला चालना देण्यामधील आयोगाच्या भूमिकेवर प्रकाश टाकण्यात आला.

अनुसूचित जमाती म्हणजे नेमकं काय ? 

• 'अनुसूचित जमाती' हा शब्द प्रथम भारतीय संविधानात आला.

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती म्हणजे भारतातील असा आदिवासी समुदाय, ज्यांना संविधानाने मान्यता दिली आहे. 

• अनुच्छेद 366(25) मध्ये अनुसूचित जमातींची व्याख्या "अशा जमाती किंवा आदिवासी समुदाय किंवा आदिवासी समुदायांचे भाग किंवा गट ज्यांना या संविधानाच्या उद्देशाने अनुसूचित जमाती म्हणून कलम 342 अंतर्गत अनुसूचित जमाती मानले जाते" अशी केली आहे.

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग 2004 मध्ये अस्तित्वात आला. 

• पूर्वी अनुसूचित जाती आणि जमातींसाठीच्या राष्ट्रीय आयोग अशी एकच संस्था होती.

• 89 व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 2003 नुसार खालीलप्रमाणे दोन स्वतंत्र आयोगांनी स्थापना करण्यात आली. 

1. राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग (NCSC)- कलम 338 आणि

2. राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग (NCST) कलम 338(A) 

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगा मध्ये किती सदस्य असतात ? त्यांची नियुक्ती कोण करतं ? 

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगा मध्ये 5 सदस्य असतात.

• यामध्ये एक अध्यक्ष, एक उपाध्यक्ष आणि 3 इतर सदस्य असतात.

• यांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाचे मुख्यालय कोठे आहे ? 

• नवी दिल्ली येथे राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाचे मुख्यालय आहे. 

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाची कार्ये कोणती ? 

• या संविधानाअंतर्गत किंवा सध्या लागू असलेल्या इतर कोणत्याही कायद्याअंतर्गत किंवा सरकारच्या कोणत्याही आदेशानुसार अनुसूचित जमातींसाठी प्रदान केलेल्या सुरक्षा उपायांशी संबंधित सर्व बाबींची चौकशी आणि देखरेख करणे आणि अशा सुरक्षा उपायांच्या कार्याचे मूल्यांकन करणे;

• अनुसूचित जमातींच्या हक्कांपासून वंचित राहण्याच्या आणि त्यांच्या सुरक्षेच्या उपाययोजनांबद्दलच्या विशिष्ट तक्रारींची चौकशी करणे;

• अनुसूचित जमातींच्या सामाजिक-आर्थिक विकासाच्या नियोजन प्रक्रियेत सहभागी होणे आणि सल्ला देणे आणि संघराज्य आणि कोणत्याही राज्यात त्यांच्या विकासाच्या प्रगतीचे मूल्यांकन करणे;

• दरवर्षी आणि आयोगाला योग्य वाटेल अशा इतर वेळी, त्या सुरक्षा उपायांच्या कार्यप्रणालीचे अहवाल राष्ट्रपतींना सादर करणे;

• अनुसूचित जमातींच्या संरक्षण, कल्याण आणि सामाजिक-आर्थिक विकासासाठी त्या सुरक्षा उपायांच्या आणि इतर उपाययोजनांच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी संघ किंवा कोणत्याही राज्याने कोणत्या उपाययोजना कराव्यात याबद्दल अशा अहवालांमध्ये शिफारस करणे; 

• अनुसूचित जमातींचे संरक्षण, कल्याण, विकास आणि प्रगती या संदर्भात राष्ट्रपतींनी निर्देश दिल्याप्रमाणे इतर कार्ये पार पाडणे.

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग वार्षिक अहवाल कोणाकडे सादर करतात ? 

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग राष्ट्रपतींकडे वार्षिक अहवाल (Annual Report) सादर करतात.  

• (त्यानंतर हा अहवाल राष्ट्रपती संसदेसमोर ठेवतात.)

• राष्ट्रपती राज्य सरकारशी संबंधित राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाचा अहवाल संबंधित राज्यपालांना देखील पाठवतात.

• राज्यपाल ते राज्य विधिमंडळासमोर सादर करतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

 • स्थापना दिन (23 वा) – 19 फेब्रुवारी 2026

• घटनादुरुस्ती – 89 वी घटनादुरुस्ती, 2003

• स्वतंत्र आयोग स्थापना – 2004 पासून NCST कार्यरत

• संविधानिक आधार – अनुच्छेद 338A (राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग)

• आयोग रचना – 1 अध्यक्ष + 1 उपाध्यक्ष + 3 सदस्य = एकूण 5

• नियुक्ती प्राधिकरण – राष्ट्रपती

• मुख्यालय – नवी दिल्ली

Central Bank Digital Currency (CBDC)-based Public Distribution System (PDS)

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' -आधारित सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ही योजना केवळ बँकांमधील आंतरव्यवहार (Interbank Transactions) साठी मर्यादित आहे.

2. यात RBI द्वारे जारी डिजिटल रुपयाचा वापर केला जातो

3. ही योजना केवळ शहरी व महानगर भागांमध्येच लागू आहे

4. या प्रणालीमध्ये व्यवहार पूर्णपणे रोख स्वरूपातच केले जातात

उत्तर : यात RBI द्वारे जारी डिजिटल रुपयाचा वापर केला जातो

बातमी काय ?

• केंद्रीय गृह आणि सहकार मंत्री अमित शाह यांनी गुजरात मधील गांधीनगर येथे 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' (CBDC) आधारित एक पारदर्शक, आधुनिक आणि सुलभ सार्वजनिक वितरण प्रणालीचा शुभारंभ केला.

• ही योजना पुढील काही वर्षांत संपूर्ण देशभर विस्तारण्याचा सरकारचा मानस आहे.

मूळ संकल्पना आणि समस्या : 

🤔 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' (CBDC) म्हणजे काय ?

• CBDC (Central Bank Digital Currency) म्हणजे देशाच्या केंद्रीय बँकेने जारी केलेले डिजिटल चलन. 

• भारतात हे डिजिटल रुपया स्वरूपात उपलब्ध आहे आणि तो रोख पैशाचा अधिक सुरक्षित व ट्रॅक करता येणारा पर्याय मानला जातो.

🧐 सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) म्हणजे काय ?

• सार्वजनिक वितरण प्रणाली (Public Distribution System) ही गरीब व गरजू लोकांना कमी दरात अन्नधान्य (रेशन) देण्यासाठीची सरकारी यंत्रणा आहे.

🧐 समस्या काय होती ?

• पारंपरिक सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) मध्ये अनेक ठिकाणी रेशनची गळती, बनावट लाभार्थी आणि भ्रष्टाचार दिसून येत होता.

• त्यामुळे खऱ्या लाभार्थ्यांपर्यंत अन्नधान्य पूर्णपणे पोहोचत नव्हते.

✍️ उपाय - 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' -आधारित सार्वजनिक वितरण प्रणाली : 

• या समस्यांवर उपाय म्हणून सरकारने 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' चा वापर सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) मध्ये सुरू केला.

• डिजिटल रुपयामुळे प्रत्येक व्यवहार नोंदवला जातो, त्यामुळे कोणतीही गळती किंवा फसवणूक लपवणे कठीण होते.

• रेशन वितरणासाठी “अन्नपूर्णा मशीन” वापरले जाते, ज्याद्वारे केवळ काही सेकंदांत अचूक प्रमाणात धान्य दिले जाते. 

• त्यामुळे मानवी हस्तक्षेप कमी होतो आणि पारदर्शकता वाढते.

कार्यपद्धती : 

• या प्रणालीमध्ये लाभार्थी डिजिटल पद्धतीने रेशन घेतात. 

• व्यवहार 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' (डिजिटल रुपया) द्वारे नोंदवला जातो. 

• संपूर्ण प्रक्रिया ऑनलाइन असल्यामुळे सरकारला प्रत्येक टप्प्यावर नियंत्रण ठेवता येते आणि चुकीची नोंद लगेच लक्षात येते.

 योजनेचे महत्त्व :

• या प्रणालीद्वारे डिजिटल रुपयाचा वापर करून रेशन वितरण अधिक पारदर्शक, सुरक्षित आणि कार्यक्षम करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. 

• सुमारे 80 कोटी लोकांना मिळणाऱ्या अन्नधान्य वितरणात पारदर्शकता वाढवते.

• त्याचबरोबर सरकारी खर्चातील गळती कमी करून शासनावरचा विश्वास वाढवते.

• ही योजना Digital India च्या उद्दिष्टांना बळकटी देते. 

सहभागी संस्था :

• ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक पुरवठा मंत्रालय – सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) सुधारणा आणि अंमलबजावणीवर देखरेख करणारे नोडल मंत्रालय.

• भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) – केंद्रीय बँक डिजिटल चलन (डिजिटल रुपया) जारी करणारी संस्था.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी (CBDC) ' -आधारित सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS)

• देशातील पहिली CBDC-PDS → गांधीनगर (गुजरात)

• CBDC → RBI चा डिजिटल रुपया

• उद्देश → पारदर्शकता + भ्रष्टाचार कमी करणे

• अन्नपूर्णा मशीन → अन्नधान्याचे जलद व अचूक वितरण

• विस्तार → टप्प्याटप्प्याने संपूर्ण भारतात 

Bharat VISTAAR Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न 1) ‘भारत विस्तार’ (Bharat VISTAAR) योजना संदर्भात खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा.

1. ही योजना शेतकऱ्यांना थेट आर्थिक अनुदान देण्यासाठी आहे

2. ही कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित कृषी सल्ला प्रणाली आहे

3. ही योजना फक्त महिला शेतकऱ्यांसाठी सुरू करण्यात आली आहे

4. ही योजना कृषी जनगणना करण्यासाठी वापरली जाते

उत्तर : ही कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित कृषी सल्ला प्रणाली आहे

📰 बातमी काय ?

• 'कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय' (Ministry of Agriculture & Farmers Welfare) ने राजस्थानातील जयपूर येथे ‘भारत विस्तार’ योजनेचा पहिला टप्पा सुरू केला.

• ही योजना शेतकऱ्यांना डिजिटल माध्यमातून वैयक्तिक कृषी सल्ला देऊन त्यांना सक्षम बनवण्यावर भर देते.

• या शुभारंभासोबतच, कृषी तंत्रज्ञानातील नवोपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यासाठी शेतकरी-केंद्रित एआय हॅकाथॉन आणि ॲग्री कोश एआय स्ट्रॅटेजी रोडमॅपचे अनावरण करण्यात आले.

भारत विस्तार योजना काय आहे ?

✍️ Bharat-VISTAAR फूल फॅार्म - Virtually Integrated System To Access Agricultural Resources

• ही एक बहुभाषिक (Multilingual) कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित संवादात्मक सल्ला प्रणाली (Conversational Advisory System) आहे.

• शेतकरी आपल्या स्थानिक भाषेत प्रश्न विचारू शकतात आणि तत्काळ उत्तर मिळते.

🎯 उद्दिष्ट : 

• शेती अधिक सुलभ, परवडणारी आणि तंत्रज्ञानाधारित करणे.

• शेतकऱ्यांना वैयक्तिक (Personalised) सल्ला देऊन आत्मनिर्भरता वाढवणे.

📞 हेल्पलाईन सुविधा : 

• शेतकरी 155261 या क्रमांकावर संपर्क करून माहिती मिळवू शकतात.

• सध्या हिंदी आणि इंग्रजी भाषेत सेवा उपलब्ध असून लवकरच 11 भाषांमध्ये विस्तार होणार आहे.

🔗 एकत्रित व्यासपीठ (Integrated Platform) :

✍️ ही प्रणाली खालील घटक एकत्र आणते :

• AgriStack – डिजिटल कृषी माहिती प्रणाली

• Indian Council of Agricultural Research – कृषी संशोधन माहिती

• India Meteorological Department – हवामान अंदाज व माहिती

• बाजारभाव आणि शासकीय योजना 

🪪 शेतकरी ओळखपत्र (Farmer ID) :

• डिजिटल शेतकरी ओळखपत्र तयार केले जाईल.

• यामध्ये शेतकऱ्यांची माहिती साठवली जाईल आणि विविध योजना जोडल्या जातील जसे की - प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना (Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana), मृदा आरोग्य पत्रिका योजना (Soil Health Card Scheme) इत्यादी.

🌾 सेवा (Services) : 

• मृदा परीक्षण, बियाणे, खते, सिंचन, कर्ज, विमा याबाबत मार्गदर्शन दिले जाते.

• यामध्ये देशभरातील प्रत्यक्ष बाजारभाव (मंडी दर) पाहता येतात.

• यामुळे उत्पादन वाढते आणि जोखीम कमी होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• योजना – भारत विस्तार (Bharat VISTAAR)

• स्वरूप – कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित सल्ला प्रणाली

• लॉन्च – जयपूर (राजस्थान)

• मंत्रालय – कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय

• हेल्पलाईन – 155261

• बहुभाषिक सेवा

छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती 

Chhatrapati Shivaji Maharaj Jayanti 

शूर, पराक्रमी, हुशार, दयाळू, पर्यावरण प्रेमी, जनतेचा राजा म्हणून सर्वांच्या मनात राज्य करणाऱ्या माझ्या राजास जयंती दिनी त्रिवार मानाचा मुजरा 🙏💐💐

Subject : GS - इतिहास- मराठ्यांचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म कोणत्या किल्ल्यावर झाला ? 

(सरळसेवा भरती, तलाठी भरती, जालना पोलीस, भंडारा पोलीस 2021, रत्नागिरी पोलीस 2021, ...) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म 19 फेब्रुवारी 1630 रोजी शिवनेरी गडावर (पुणे जिल्हा) झाला.

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोळ ---- ठिकाणी आहे.

(सोलापूर ग्रामीण पोलीस चालक 2021)

• छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोळ सिंदखेडराजा (बुलढाणा) येथे आहे.
• सिंदखेडराजा हे राजमाता जिजाऊ यांचे जन्मस्थान आणि माहेर आहे. 

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची शपथ कोणत्या मंदिरात घेतली ? 

प्रश्न) कोणत्या ठिकाणी रायरेश्वर मंदिर आहे, जिथे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिंदवी स्वराज्य निर्माण करण्याची शपथ घेतली होती ? 

(दिल्ली पोलीस 2020)

• शिवरायांनी वयाच्या 16 व्या वर्षी रायरेश्वराच्या मंदिरात 27 एप्रिल 1645 रोजी स्वराज्याची शपथ घेतली.
• रायरेश्वर मंदिर हे पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यात आहे. 
• हिंदवी स्वराज्य स्थापनेचे उगमस्थान म्हणून रायरेश्वराला विशेष महत्त्व आहे. 

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सर्वप्रथम कोणता किल्ला जिंकला ? 

(सरळसेवा भरती, तलाठी भरती, चंद्रपूर पोलीस 2023, नवी मुंबई पोलीस SRPF 2021, ...) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सर्व प्रथम तोरणा किल्ला जिंकला. 
• हा किल्ला पुणे जिल्ह्यात आहे.
• तोरणा किल्ल्याला प्रचंडगड असेही म्हणतात. 

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांचा रायगडावर राज्याभिषेक केव्हा झाला ? 

(सरळसेवा भरती, नांदेड पोलीस 2023, नवी मुंबई पोलीस 2021, ....)

• स्वराजाची मुहूर्तमेढ रोवणारे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा रायगडावर 6 जून 1674 रोजी राज्याभिषेक सोहळा पार पडला.
• मुख्य पुरोहित गागाभट्ट यांनी महाराजांचा शिवछत्रपती म्हणून उच्चार करत महाराजांच्या डोक्यावर मोत्याची झालर ठेवली आणि स्वराज्याच्या धन्याचा मोठ्या दिमाखात राज्याभिषेक सोहळा पार पडला.
• स्वराज्याची नाणी छापण्यात आली यांमध्ये सोन्याचा हून तर तांब्याची शिवराई ही खास नाणी होती.
• तत्कालीन राजमुद्रेवर संस्कृत भाषेत 

प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववन्दिता॥

साहसुनो शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते॥

असे लिहिले आहे.

याचा अर्थ "शहाजींचा पुत्र शिवाजी याचे प्रतिपदेच्या चंद्रकोर प्रमाणे वाढत जाणारे हे राज्य लोकांच्या कल्याणासाठी आहे." असा होतो.

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकासाठी कोणता इंग्रज वकील उपस्थित होता ? 

(सरळसेवा भरती, ठाणे ग्रामीण पोलीस 2023,..... ) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेक सोहळ्याला इंग्रज अधिकारी हेन्री ऑक्सिडेन हा इंग्रज वकील उपस्थित होता. 
• त्यांनी संपूर्ण सोहळ्याची अतिशय विस्तृत व सखोल माहिती आपल्या डायरीत नमूद केली आहे. 
• हा इतिहासाचा एक महत्त्वपूर्ण पुरावा मानला जातो.

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळापैकी अर्थमंत्री कोण होते ? 

(हरियाणा सचिव 2021, सरळसेवा भरती, भंडारा पोलीस 2023,..... ) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात अर्थमंत्री (वित्त मंत्री) यांस अमात्य म्हणतात. 

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मंत्रिमंडळात पंतप्रधानांना काय म्हणतात ? 

( सरळसेवा भरती, भंडारा पोलीस 2023,..... ) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात पंतप्रधानांना पेशवा म्हणतात. 

100 Years of Ol Chiki Script

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, ओल चिकी लिपीची 100 वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने भारत सरकारने एक स्मारक नाणे आणि टपाल तिकीट जारी केले. तर ही लिपी कोणत्या भाषेची अधिकृत लिपी आहे ?

1. कोकणी

2. संथाली

3. बोडो

4. मुंडारी

उत्तर : संथाली

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारच्या सांस्कृतिक मंत्रालय (Ministry of Culture) कडून 16 फेब्रुवारी 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे ओल चिकी लिपीच्या 100 वर्षांच्या (1925–2025) स्मरणार्थ शताब्दी उत्सवाचे उद्घाटन करण्यात आले.

• तसेच ओल चिकी लिपीची 100 वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने भारत सरकारने एक स्मारक नाणे आणि टपाल तिकीट जारी केले.

📚 ओल चिकी लिपी म्हणजे काय ?

• ओल चिकी ही संथाली भाषेची अधिकृत लिपी आहे.

• ती इतर लिप्यांपासून घेतलेली नसून पूर्णपणे स्वतंत्रपणे तयार करण्यात आली आहे.

• ही लिपी संथाली भाषेतील ध्वनी अचूकपणे दर्शवते, त्यामुळे भाषिक शुद्धता राखली जाते.

🧐 ओल चिकी लिपी कोणी विकसित केली ?

• 1925 मध्ये पंडित रघुनाथ मुर्मू यांनी ओल चिकी लिपी विकसित केली.

• त्यांना संथाली समाजात “Guru Gomke” (महान शिक्षक) म्हणून ओळखले जाते.

• 1936 मध्ये चिकी लिपी लिहिलेले ‘हाई सेरेना’ (High Serena) हे पहिले महत्त्वाचे साहित्य पंडित रघुनाथ मुर्मू यांचे आहे.

📖 ओल चिकी लिपीची वैशिष्ट्ये :

• ओल चिकी लिपीत सुमारे 30 अक्षरे आहेत.

• प्रत्येक चिन्ह एका विशिष्ट ध्वनीचे प्रतिनिधित्व करते, त्यामुळे उच्चार स्पष्ट होतात.

• यामध्ये संयुक्त अक्षरे नसल्यामुळे रचना सोपी आहे.

🌍 भाषिक व भौगोलिक विस्तार : 

• संथाली भाषा झारखंड, ओडिशा, पश्चिम बंगाल, आसाम आणि बिहार या राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते.

• ही भाषा ऑस्ट्रोएशियाटिक भाषाकुळातील (Austroasiatic Language Family) मुंडा शाखेत येते.

⚖️ घटनात्मक व वर्तमान महत्त्व :

• 2003 मध्ये 92 व्या घटनादुरुस्तीने संथाली भाषेला आठव्या अनुसूचीत स्थान मिळाले.

• डिसेंबर 2025 मध्ये भारतीय संविधानाचे संथाली भाषेत ओल चिकी लिपीत भाषांतर करण्यात आले, ज्यामुळे लोकशाहीचा प्रवेश अधिक व्यापक झाला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ओल चिकी लिपी

• 1925 – ओल चिकी लिपीची निर्मिती

• निर्माता – पंडित रघुनाथ मुर्मू

• भाषा – संथाली 

• 1936 – ‘हाई सेरेना’ (पहिले साहित्य)

• 2025 – संविधानाचे संथाली भाषेत ओल चिकी लिपीत भाषांतर

• लिपी वैशिष्ट्य – “एक चिन्ह = एक ध्वनी”, संयुक्त अक्षरे नाहीत

• भाषाकुळ – ऑस्ट्रोएशियाटिक (मुंडा शाखा)