NCST Celebrates 23rd Foundation Day in New Delhi

Subject : GS - राज्यशास्त्र , घटनात्मक संस्था, घटनादुरुस्ती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाचा 23 वा स्थापना दिन कधी साजरा करण्यात आला ? 

1. 22 फेब्रुवारी

2. 19 फेब्रुवारी

3. 12 फेब्रुवारी

4. 8 फेब्रुवारी

उत्तर : 19 फेब्रुवारी

बातमी काय ?

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाने (एनसीएसटी) नवी दिल्ली येथे आपला 23 वा स्थापना दिवस साजरा केला. 

• या प्रसंगी आदिवासी हक्कांचे संरक्षण आणि सर्वसमावेशक विकासाला चालना देण्यामधील आयोगाच्या भूमिकेवर प्रकाश टाकण्यात आला.

अनुसूचित जमाती म्हणजे नेमकं काय ? 

• 'अनुसूचित जमाती' हा शब्द प्रथम भारतीय संविधानात आला.

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती म्हणजे भारतातील असा आदिवासी समुदाय, ज्यांना संविधानाने मान्यता दिली आहे. 

• अनुच्छेद 366(25) मध्ये अनुसूचित जमातींची व्याख्या "अशा जमाती किंवा आदिवासी समुदाय किंवा आदिवासी समुदायांचे भाग किंवा गट ज्यांना या संविधानाच्या उद्देशाने अनुसूचित जमाती म्हणून कलम 342 अंतर्गत अनुसूचित जमाती मानले जाते" अशी केली आहे.

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग 2004 मध्ये अस्तित्वात आला. 

• पूर्वी अनुसूचित जाती आणि जमातींसाठीच्या राष्ट्रीय आयोग अशी एकच संस्था होती.

• 89 व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 2003 नुसार खालीलप्रमाणे दोन स्वतंत्र आयोगांनी स्थापना करण्यात आली. 

1. राष्ट्रीय अनुसूचित जाती आयोग (NCSC)- कलम 338 आणि

2. राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग (NCST) कलम 338(A) 

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगा मध्ये किती सदस्य असतात ? त्यांची नियुक्ती कोण करतं ? 

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगा मध्ये 5 सदस्य असतात.

• यामध्ये एक अध्यक्ष, एक उपाध्यक्ष आणि 3 इतर सदस्य असतात.

• यांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाचे मुख्यालय कोठे आहे ? 

• नवी दिल्ली येथे राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाचे मुख्यालय आहे. 

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाची कार्ये कोणती ? 

• या संविधानाअंतर्गत किंवा सध्या लागू असलेल्या इतर कोणत्याही कायद्याअंतर्गत किंवा सरकारच्या कोणत्याही आदेशानुसार अनुसूचित जमातींसाठी प्रदान केलेल्या सुरक्षा उपायांशी संबंधित सर्व बाबींची चौकशी आणि देखरेख करणे आणि अशा सुरक्षा उपायांच्या कार्याचे मूल्यांकन करणे;

• अनुसूचित जमातींच्या हक्कांपासून वंचित राहण्याच्या आणि त्यांच्या सुरक्षेच्या उपाययोजनांबद्दलच्या विशिष्ट तक्रारींची चौकशी करणे;

• अनुसूचित जमातींच्या सामाजिक-आर्थिक विकासाच्या नियोजन प्रक्रियेत सहभागी होणे आणि सल्ला देणे आणि संघराज्य आणि कोणत्याही राज्यात त्यांच्या विकासाच्या प्रगतीचे मूल्यांकन करणे;

• दरवर्षी आणि आयोगाला योग्य वाटेल अशा इतर वेळी, त्या सुरक्षा उपायांच्या कार्यप्रणालीचे अहवाल राष्ट्रपतींना सादर करणे;

• अनुसूचित जमातींच्या संरक्षण, कल्याण आणि सामाजिक-आर्थिक विकासासाठी त्या सुरक्षा उपायांच्या आणि इतर उपाययोजनांच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी संघ किंवा कोणत्याही राज्याने कोणत्या उपाययोजना कराव्यात याबद्दल अशा अहवालांमध्ये शिफारस करणे; 

• अनुसूचित जमातींचे संरक्षण, कल्याण, विकास आणि प्रगती या संदर्भात राष्ट्रपतींनी निर्देश दिल्याप्रमाणे इतर कार्ये पार पाडणे.

राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग वार्षिक अहवाल कोणाकडे सादर करतात ? 

• राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग राष्ट्रपतींकडे वार्षिक अहवाल (Annual Report) सादर करतात.  

• (त्यानंतर हा अहवाल राष्ट्रपती संसदेसमोर ठेवतात.)

• राष्ट्रपती राज्य सरकारशी संबंधित राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोगाचा अहवाल संबंधित राज्यपालांना देखील पाठवतात.

• राज्यपाल ते राज्य विधिमंडळासमोर सादर करतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

 • स्थापना दिन (23 वा) – 19 फेब्रुवारी 2026

• घटनादुरुस्ती – 89 वी घटनादुरुस्ती, 2003

• स्वतंत्र आयोग स्थापना – 2004 पासून NCST कार्यरत

• संविधानिक आधार – अनुच्छेद 338A (राष्ट्रीय अनुसूचित जमाती आयोग)

• आयोग रचना – 1 अध्यक्ष + 1 उपाध्यक्ष + 3 सदस्य = एकूण 5

• नियुक्ती प्राधिकरण – राष्ट्रपती

• मुख्यालय – नवी दिल्ली

Central Bank Digital Currency (CBDC)-based Public Distribution System (PDS)

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' -आधारित सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते ?

1. ही योजना केवळ बँकांमधील आंतरव्यवहार (Interbank Transactions) साठी मर्यादित आहे.

2. यात RBI द्वारे जारी डिजिटल रुपयाचा वापर केला जातो

3. ही योजना केवळ शहरी व महानगर भागांमध्येच लागू आहे

4. या प्रणालीमध्ये व्यवहार पूर्णपणे रोख स्वरूपातच केले जातात

उत्तर : यात RBI द्वारे जारी डिजिटल रुपयाचा वापर केला जातो

बातमी काय ?

• केंद्रीय गृह आणि सहकार मंत्री अमित शाह यांनी गुजरात मधील गांधीनगर येथे 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' (CBDC) आधारित एक पारदर्शक, आधुनिक आणि सुलभ सार्वजनिक वितरण प्रणालीचा शुभारंभ केला.

• ही योजना पुढील काही वर्षांत संपूर्ण देशभर विस्तारण्याचा सरकारचा मानस आहे.

मूळ संकल्पना आणि समस्या : 

🤔 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' (CBDC) म्हणजे काय ?

• CBDC (Central Bank Digital Currency) म्हणजे देशाच्या केंद्रीय बँकेने जारी केलेले डिजिटल चलन. 

• भारतात हे डिजिटल रुपया स्वरूपात उपलब्ध आहे आणि तो रोख पैशाचा अधिक सुरक्षित व ट्रॅक करता येणारा पर्याय मानला जातो.

🧐 सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) म्हणजे काय ?

• सार्वजनिक वितरण प्रणाली (Public Distribution System) ही गरीब व गरजू लोकांना कमी दरात अन्नधान्य (रेशन) देण्यासाठीची सरकारी यंत्रणा आहे.

🧐 समस्या काय होती ?

• पारंपरिक सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) मध्ये अनेक ठिकाणी रेशनची गळती, बनावट लाभार्थी आणि भ्रष्टाचार दिसून येत होता.

• त्यामुळे खऱ्या लाभार्थ्यांपर्यंत अन्नधान्य पूर्णपणे पोहोचत नव्हते.

✍️ उपाय - 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' -आधारित सार्वजनिक वितरण प्रणाली : 

• या समस्यांवर उपाय म्हणून सरकारने 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' चा वापर सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) मध्ये सुरू केला.

• डिजिटल रुपयामुळे प्रत्येक व्यवहार नोंदवला जातो, त्यामुळे कोणतीही गळती किंवा फसवणूक लपवणे कठीण होते.

• रेशन वितरणासाठी “अन्नपूर्णा मशीन” वापरले जाते, ज्याद्वारे केवळ काही सेकंदांत अचूक प्रमाणात धान्य दिले जाते. 

• त्यामुळे मानवी हस्तक्षेप कमी होतो आणि पारदर्शकता वाढते.

कार्यपद्धती : 

• या प्रणालीमध्ये लाभार्थी डिजिटल पद्धतीने रेशन घेतात. 

• व्यवहार 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी' (डिजिटल रुपया) द्वारे नोंदवला जातो. 

• संपूर्ण प्रक्रिया ऑनलाइन असल्यामुळे सरकारला प्रत्येक टप्प्यावर नियंत्रण ठेवता येते आणि चुकीची नोंद लगेच लक्षात येते.

 योजनेचे महत्त्व :

• या प्रणालीद्वारे डिजिटल रुपयाचा वापर करून रेशन वितरण अधिक पारदर्शक, सुरक्षित आणि कार्यक्षम करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. 

• सुमारे 80 कोटी लोकांना मिळणाऱ्या अन्नधान्य वितरणात पारदर्शकता वाढवते.

• त्याचबरोबर सरकारी खर्चातील गळती कमी करून शासनावरचा विश्वास वाढवते.

• ही योजना Digital India च्या उद्दिष्टांना बळकटी देते. 

सहभागी संस्था :

• ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक पुरवठा मंत्रालय – सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) सुधारणा आणि अंमलबजावणीवर देखरेख करणारे नोडल मंत्रालय.

• भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) – केंद्रीय बँक डिजिटल चलन (डिजिटल रुपया) जारी करणारी संस्था.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 'सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी (CBDC) ' -आधारित सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS)

• देशातील पहिली CBDC-PDS → गांधीनगर (गुजरात)

• CBDC → RBI चा डिजिटल रुपया

• उद्देश → पारदर्शकता + भ्रष्टाचार कमी करणे

• अन्नपूर्णा मशीन → अन्नधान्याचे जलद व अचूक वितरण

• विस्तार → टप्प्याटप्प्याने संपूर्ण भारतात 

Bharat VISTAAR Scheme

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न 1) ‘भारत विस्तार’ (Bharat VISTAAR) योजना संदर्भात खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा.

1. ही योजना शेतकऱ्यांना थेट आर्थिक अनुदान देण्यासाठी आहे

2. ही कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित कृषी सल्ला प्रणाली आहे

3. ही योजना फक्त महिला शेतकऱ्यांसाठी सुरू करण्यात आली आहे

4. ही योजना कृषी जनगणना करण्यासाठी वापरली जाते

उत्तर : ही कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित कृषी सल्ला प्रणाली आहे

📰 बातमी काय ?

• 'कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय' (Ministry of Agriculture & Farmers Welfare) ने राजस्थानातील जयपूर येथे ‘भारत विस्तार’ योजनेचा पहिला टप्पा सुरू केला.

• ही योजना शेतकऱ्यांना डिजिटल माध्यमातून वैयक्तिक कृषी सल्ला देऊन त्यांना सक्षम बनवण्यावर भर देते.

• या शुभारंभासोबतच, कृषी तंत्रज्ञानातील नवोपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यासाठी शेतकरी-केंद्रित एआय हॅकाथॉन आणि ॲग्री कोश एआय स्ट्रॅटेजी रोडमॅपचे अनावरण करण्यात आले.

भारत विस्तार योजना काय आहे ?

✍️ Bharat-VISTAAR फूल फॅार्म - Virtually Integrated System To Access Agricultural Resources

• ही एक बहुभाषिक (Multilingual) कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित संवादात्मक सल्ला प्रणाली (Conversational Advisory System) आहे.

• शेतकरी आपल्या स्थानिक भाषेत प्रश्न विचारू शकतात आणि तत्काळ उत्तर मिळते.

🎯 उद्दिष्ट : 

• शेती अधिक सुलभ, परवडणारी आणि तंत्रज्ञानाधारित करणे.

• शेतकऱ्यांना वैयक्तिक (Personalised) सल्ला देऊन आत्मनिर्भरता वाढवणे.

📞 हेल्पलाईन सुविधा : 

• शेतकरी 155261 या क्रमांकावर संपर्क करून माहिती मिळवू शकतात.

• सध्या हिंदी आणि इंग्रजी भाषेत सेवा उपलब्ध असून लवकरच 11 भाषांमध्ये विस्तार होणार आहे.

🔗 एकत्रित व्यासपीठ (Integrated Platform) :

✍️ ही प्रणाली खालील घटक एकत्र आणते :

• AgriStack – डिजिटल कृषी माहिती प्रणाली

• Indian Council of Agricultural Research – कृषी संशोधन माहिती

• India Meteorological Department – हवामान अंदाज व माहिती

• बाजारभाव आणि शासकीय योजना 

🪪 शेतकरी ओळखपत्र (Farmer ID) :

• डिजिटल शेतकरी ओळखपत्र तयार केले जाईल.

• यामध्ये शेतकऱ्यांची माहिती साठवली जाईल आणि विविध योजना जोडल्या जातील जसे की - प्रधानमंत्री फसल बीमा योजना (Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana), मृदा आरोग्य पत्रिका योजना (Soil Health Card Scheme) इत्यादी.

🌾 सेवा (Services) : 

• मृदा परीक्षण, बियाणे, खते, सिंचन, कर्ज, विमा याबाबत मार्गदर्शन दिले जाते.

• यामध्ये देशभरातील प्रत्यक्ष बाजारभाव (मंडी दर) पाहता येतात.

• यामुळे उत्पादन वाढते आणि जोखीम कमी होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• योजना – भारत विस्तार (Bharat VISTAAR)

• स्वरूप – कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित सल्ला प्रणाली

• लॉन्च – जयपूर (राजस्थान)

• मंत्रालय – कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय

• हेल्पलाईन – 155261

• बहुभाषिक सेवा

छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती 

Chhatrapati Shivaji Maharaj Jayanti 

शूर, पराक्रमी, हुशार, दयाळू, पर्यावरण प्रेमी, जनतेचा राजा म्हणून सर्वांच्या मनात राज्य करणाऱ्या माझ्या राजास जयंती दिनी त्रिवार मानाचा मुजरा 🙏💐💐

Subject : GS - इतिहास- मराठ्यांचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म कोणत्या किल्ल्यावर झाला ? 

(सरळसेवा भरती, तलाठी भरती, जालना पोलीस, भंडारा पोलीस 2021, रत्नागिरी पोलीस 2021, ...) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म 19 फेब्रुवारी 1630 रोजी शिवनेरी गडावर (पुणे जिल्हा) झाला.

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोळ ---- ठिकाणी आहे.

(सोलापूर ग्रामीण पोलीस चालक 2021)

• छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोळ सिंदखेडराजा (बुलढाणा) येथे आहे.
• सिंदखेडराजा हे राजमाता जिजाऊ यांचे जन्मस्थान आणि माहेर आहे. 

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची शपथ कोणत्या मंदिरात घेतली ? 

प्रश्न) कोणत्या ठिकाणी रायरेश्वर मंदिर आहे, जिथे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिंदवी स्वराज्य निर्माण करण्याची शपथ घेतली होती ? 

(दिल्ली पोलीस 2020)

• शिवरायांनी वयाच्या 16 व्या वर्षी रायरेश्वराच्या मंदिरात 27 एप्रिल 1645 रोजी स्वराज्याची शपथ घेतली.
• रायरेश्वर मंदिर हे पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यात आहे. 
• हिंदवी स्वराज्य स्थापनेचे उगमस्थान म्हणून रायरेश्वराला विशेष महत्त्व आहे. 

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सर्वप्रथम कोणता किल्ला जिंकला ? 

(सरळसेवा भरती, तलाठी भरती, चंद्रपूर पोलीस 2023, नवी मुंबई पोलीस SRPF 2021, ...) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सर्व प्रथम तोरणा किल्ला जिंकला. 
• हा किल्ला पुणे जिल्ह्यात आहे.
• तोरणा किल्ल्याला प्रचंडगड असेही म्हणतात. 

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांचा रायगडावर राज्याभिषेक केव्हा झाला ? 

(सरळसेवा भरती, नांदेड पोलीस 2023, नवी मुंबई पोलीस 2021, ....)

• स्वराजाची मुहूर्तमेढ रोवणारे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा रायगडावर 6 जून 1674 रोजी राज्याभिषेक सोहळा पार पडला.
• मुख्य पुरोहित गागाभट्ट यांनी महाराजांचा शिवछत्रपती म्हणून उच्चार करत महाराजांच्या डोक्यावर मोत्याची झालर ठेवली आणि स्वराज्याच्या धन्याचा मोठ्या दिमाखात राज्याभिषेक सोहळा पार पडला.
• स्वराज्याची नाणी छापण्यात आली यांमध्ये सोन्याचा हून तर तांब्याची शिवराई ही खास नाणी होती.
• तत्कालीन राजमुद्रेवर संस्कृत भाषेत 

प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववन्दिता॥

साहसुनो शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते॥

असे लिहिले आहे.

याचा अर्थ "शहाजींचा पुत्र शिवाजी याचे प्रतिपदेच्या चंद्रकोर प्रमाणे वाढत जाणारे हे राज्य लोकांच्या कल्याणासाठी आहे." असा होतो.

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकासाठी कोणता इंग्रज वकील उपस्थित होता ? 

(सरळसेवा भरती, ठाणे ग्रामीण पोलीस 2023,..... ) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेक सोहळ्याला इंग्रज अधिकारी हेन्री ऑक्सिडेन हा इंग्रज वकील उपस्थित होता. 
• त्यांनी संपूर्ण सोहळ्याची अतिशय विस्तृत व सखोल माहिती आपल्या डायरीत नमूद केली आहे. 
• हा इतिहासाचा एक महत्त्वपूर्ण पुरावा मानला जातो.

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळापैकी अर्थमंत्री कोण होते ? 

(हरियाणा सचिव 2021, सरळसेवा भरती, भंडारा पोलीस 2023,..... ) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात अर्थमंत्री (वित्त मंत्री) यांस अमात्य म्हणतात. 

प्रश्न) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मंत्रिमंडळात पंतप्रधानांना काय म्हणतात ? 

( सरळसेवा भरती, भंडारा पोलीस 2023,..... ) 

• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात पंतप्रधानांना पेशवा म्हणतात. 

100 Years of Ol Chiki Script

Subject : GS 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, ओल चिकी लिपीची 100 वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने भारत सरकारने एक स्मारक नाणे आणि टपाल तिकीट जारी केले. तर ही लिपी कोणत्या भाषेची अधिकृत लिपी आहे ?

1. कोकणी

2. संथाली

3. बोडो

4. मुंडारी

उत्तर : संथाली

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारच्या सांस्कृतिक मंत्रालय (Ministry of Culture) कडून 16 फेब्रुवारी 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे ओल चिकी लिपीच्या 100 वर्षांच्या (1925–2025) स्मरणार्थ शताब्दी उत्सवाचे उद्घाटन करण्यात आले.

• तसेच ओल चिकी लिपीची 100 वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने भारत सरकारने एक स्मारक नाणे आणि टपाल तिकीट जारी केले.

📚 ओल चिकी लिपी म्हणजे काय ?

• ओल चिकी ही संथाली भाषेची अधिकृत लिपी आहे.

• ती इतर लिप्यांपासून घेतलेली नसून पूर्णपणे स्वतंत्रपणे तयार करण्यात आली आहे.

• ही लिपी संथाली भाषेतील ध्वनी अचूकपणे दर्शवते, त्यामुळे भाषिक शुद्धता राखली जाते.

🧐 ओल चिकी लिपी कोणी विकसित केली ?

• 1925 मध्ये पंडित रघुनाथ मुर्मू यांनी ओल चिकी लिपी विकसित केली.

• त्यांना संथाली समाजात “Guru Gomke” (महान शिक्षक) म्हणून ओळखले जाते.

• 1936 मध्ये चिकी लिपी लिहिलेले ‘हाई सेरेना’ (High Serena) हे पहिले महत्त्वाचे साहित्य पंडित रघुनाथ मुर्मू यांचे आहे.

📖 ओल चिकी लिपीची वैशिष्ट्ये :

• ओल चिकी लिपीत सुमारे 30 अक्षरे आहेत.

• प्रत्येक चिन्ह एका विशिष्ट ध्वनीचे प्रतिनिधित्व करते, त्यामुळे उच्चार स्पष्ट होतात.

• यामध्ये संयुक्त अक्षरे नसल्यामुळे रचना सोपी आहे.

🌍 भाषिक व भौगोलिक विस्तार : 

• संथाली भाषा झारखंड, ओडिशा, पश्चिम बंगाल, आसाम आणि बिहार या राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाते.

• ही भाषा ऑस्ट्रोएशियाटिक भाषाकुळातील (Austroasiatic Language Family) मुंडा शाखेत येते.

⚖️ घटनात्मक व वर्तमान महत्त्व :

• 2003 मध्ये 92 व्या घटनादुरुस्तीने संथाली भाषेला आठव्या अनुसूचीत स्थान मिळाले.

• डिसेंबर 2025 मध्ये भारतीय संविधानाचे संथाली भाषेत ओल चिकी लिपीत भाषांतर करण्यात आले, ज्यामुळे लोकशाहीचा प्रवेश अधिक व्यापक झाला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ओल चिकी लिपी

• 1925 – ओल चिकी लिपीची निर्मिती

• निर्माता – पंडित रघुनाथ मुर्मू

• भाषा – संथाली 

• 1936 – ‘हाई सेरेना’ (पहिले साहित्य)

• 2025 – संविधानाचे संथाली भाषेत ओल चिकी लिपीत भाषांतर

• लिपी वैशिष्ट्य – “एक चिन्ह = एक ध्वनी”, संयुक्त अक्षरे नाहीत

• भाषाकुळ – ऑस्ट्रोएशियाटिक (मुंडा शाखा)

Birth Anniversary of Swami Ramakrishna Paramhansa

स्वामी रामकृष्ण परमहंस यांना जयंती दिनी आदरांजली 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, आधुनिक भारताचा इतिहास, समाजसुधारक 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) स्वामी रामकृष्ण परमहंस यांचे मूळ नाव काय आहे ? 

(SSC CHSL 2023) 

1. नरेंद्र नाथ दत्त

2. मुकुंद लाल घोष

3. गदाधर चट्टोपाध्याय 

4. वेंकटरमण अय्यर

उत्तर : गदाधर चट्टोपाध्याय 

स्वामी रामकृष्ण परमहंस यांबद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• स्वामी रामकृष्ण परमहंस यांचा जन्म 18 फेब्रुवारी 1836 रोजी बंगालमधील कामारपुकुर या खेड्यात झाला. 

• त्यांचे मूळ नाव गदाधर चट्टोपाध्याय (Gadadhar Chattopadhyaya) होते. 

• त्यांनी तांत्रिक, भक्ती, वैष्णव आणि अद्वैत वेदांत यासारख्या विविध आध्यात्मिक परंपरांचे पालन केले. 

• स्वामी रामकृष्ण परमहंस हे माँ कालीचे भक्त होते.

• स्वामी रामकृष्ण परमहंस दक्षिणेश्वर कालीमातेच्या मंदिरात पुजारी म्हणून काम करत असे आणि माँ कालीची पुजा करत असे.

• स्वामी रामकृष्ण परमहंस " दक्षिणेश्वराचे संत " म्हणून प्रसिद्ध आहे. 

• स्वामी रामकृष्ण परमहंसांच्या शिकवणी प्रेम, भक्ती आणि आत्म-साक्षात्कारावर केंद्रित होत्या. 

• त्यांच्यासाठी धर्म हा एक साधन होता जो अंतिम सत्याकडे नेणारा होता आणि लोकांना वेगवेगळ्या धार्मिक परंपरांचा आदर करण्यास आणि त्याबद्दल शिकण्यास शिकवत असे.

• स्वामी रामकृष्ण परमहंस यांचा असा विश्वास होता की मानवतेची सेवा करणे हे देवाची उपासना करण्यासारखे आहे.

स्वामी विवेकानंद यांचे गुरू कोण होते ? 

• स्वामी रामकृष्ण परमहंस हे स्वामी विवेकानंदांचे गुरू होते. 

रामकृष्ण मिशनची स्थापना कोणी केली ? 

• स्वामी विवेकानंदांनी आपले गुरु स्वामी रामकृष्ण परमहंस यांची शिकवण समाजापर्यंत पोहोचवण्यासाठी 1 मे 1897 रोजी रामकृष्ण मठ व रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : स्वामी रामकृष्ण परमहंस

• जन्म — 18 फेब्रुवारी 1836, कामारपुकुर (बंगाल)

• मूळ नाव — गदाधर चट्टोपाध्याय

• ओळख — “दक्षिणेश्वराचे संत”, माँ कालीचे भक्त

• शिष्य — स्वामी रामकृष्ण परमहंस हे स्वामी विवेकानंदांचे गुरु आहे.

• शिकवण — प्रेम, भक्ती, सर्व धर्मांचा आदर

Startup India Fund of Funds 2.0

Subject : GS - सरकारी योजना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘Startup India Fund of Funds 2.0’ या योजनेचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

1. थेट स्टार्टअप्सना कर्ज देणे

2. AIFs मार्फत स्टार्टअप्समध्ये गुंतवणूक वाढवणे

3. सरकारी उद्योगांना अनुदान देणे

4. विदेशी गुंतवणूक नियंत्रित करणे

उत्तर : AIFs मार्फत स्टार्टअप्समध्ये गुंतवणूक वाढवणे

बातमी काय ?

• केंद्रीय मंत्रिमंडळाने ₹10,000 कोटींच्या ‘Startup India Fund of Funds 2.0’ योजनेला मंजुरी दिली आहे.

• या योजनेद्वारे भारतातील स्टार्टअप क्षेत्रासाठी वित्तपुरवठा (Venture Capital) वाढवण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.

🧐 ‘Startup India Fund of Funds 2.0’ म्हणजे काय ?

• ‘Startup India Fund of Funds 2.0’ हा सरकारद्वारे समर्थित निधी आहे, जो थेट स्टार्टअप्समध्ये गुंतवणूक करत नाही

• SEBI-नोंदणीकृत Alternative Investment Funds (AIFs) मध्ये गुंतवणूक करतो.

• AIFs पुढे स्टार्टअप्समध्ये पैसा गुंतवतात.

• म्हणून याला “Fund of Funds” मॉडेल म्हणतात.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी : 

• ही योजना Startup India उपक्रमाचा भाग असून,

• याआधी 2016 मध्ये Fund of Funds for Startups (FFS 1.0) सुरू करण्यात आला होता.

• FoF 2.0 हा त्याचाच पुढील टप्पा आहे, जो स्टार्टअप क्षेत्राला अधिक बळकट करण्यासाठी आणला आहे.

योजनेची वैशिष्ट्ये : 

• या योजनेअंतर्गत सरकारने ₹10,000 कोटींचा निधी उपलब्ध करून दिला आहे.

• हा निधी विशेषतः Deep-Tech, नवोन्मेष (Innovation) आणि उत्पादन क्षेत्रातील (Manufacturing) स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरला जाईल.

• या माध्यमातून लहान शहरांतील स्टार्टअप्सनाही निधी मिळावा आणि देशभरात गुंतवणूक वाढावी, यावर भर दिला आहे.

• तसेच प्रारंभिक टप्प्यात (Early-Stage) भांडवलाच्या कमतरतेमुळे होणारे अपयश कमी करण्याचा प्रयत्न या योजनेत केला आहे.

योजनेचे महत्त्व : 

• या योजनेमुळे भारतातील स्टार्टअप Ecosystem अधिक मजबूत होईल आणि

• देशात स्वदेशी उद्यम भांडवल (Domestic Venture Capital) वाढेल.

• तसेच AI, Robotics, Biotech, Clean-tech यांसारख्या क्षेत्रात नवीन तंत्रज्ञान विकासाला चालना मिळेल.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : Startup India Fund of Funds 2.0

• FoF 2.0 - ₹10,000 कोटी निधी (2026)

• थेट स्टार्टअपमध्ये नाही, तर AIFs मार्फत गुंतवणूक

• आधीची योजना - FFS 1.0 (2016)

• फोकस - Deep-tech, Innovation, Manufacturing

• उद्देश - Startup Funding Gap कमी करणे

Breach of Privilege Notice

Subject : GS - राज्यशास्त्र - संसद

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय राज्यघटनेतील ‘विशेषाधिकार भंगाची नोटीस (Breach of Privilege Notice)’ संदर्भातील योग्य विधान कोणते ?

1. ही न्यायालयाकडून दिली जाणारी नोटीस आहे

2. ही खासदाराने सभागृहातील विशेषाधिकार भंग झाल्याचा आरोप करण्यासाठी दिलेली नोटीस आहे

3. ही फक्त राज्य विधानसभेसाठी लागू असते

4. ही फक्त मंत्र्यांनाच लागू असते

उत्तर : ही खासदाराने सभागृहातील विशेषाधिकार भंग झाल्याचा आरोप करण्यासाठी दिलेली नोटीस आहे

बातमी काय ?

• केंद्र सरकारने लोकसभेतील अर्थसंकल्प चर्चेदरम्यान विरोधी पक्षनेत्याने (LoP) दिशाभूल करणारी विधाने केल्याचा आरोप करत

त्यांच्याविरुद्ध विशेषाधिकार भंगाची नोटीस (Privilege Notice) आणण्याची घोषणा केली आहे.

विशेषाधिकार म्हणजे काय ?

• विशेषाधिकार (Parliamentary Privileges) म्हणजे संसद आणि तिच्या सदस्यांना दिलेले काही विशेष हक्क व संरक्षण होय.

• हे हक्क यासाठी दिलेले असतात की सदस्यांना कोणत्याही भीतीशिवाय, अडथळ्याशिवाय आणि दबावाशिवाय आपली कर्तव्ये पार पाडता येतील.

✍️ उदाहरणार्थ - 

• सभागृहात मुक्तपणे बोलण्याचा अधिकार

• कलम 105(2) नुसार - संसदेत बोललेले किंवा दिलेले मत यासाठी सदस्यांवर न्यायालयात कारवाई होऊ शकत नाही.

विशेषाधिकार भंगाची नोटीस म्हणजे काय ?

What is the meaning of Breach of Privilege Notice ?

• विशेषाधिकार नोटीस म्हणजे एखाद्या खासदाराने अशी तक्रार करणे की सभागृहाचे किंवा सदस्यांचे विशेषाधिकार भंग झाले आहेत.

• तर त्याला विशेषाधिकार भंग (Breach of Privilege) म्हणतात आणि त्यावर ही नोटीस दिली जाते.

🧐 विशेषाधिकार भंगाची नोटीस कधी दिली जाते ?

✍️ खालील परिस्थितीत नोटीस दिली जाऊ शकते :

• सभागृहाला चुकीची/दिशाभूल करणारी माहिती देणे

• सदस्यांच्या कामात अडथळा आणणे

• संसद किंवा सदस्यांच्या प्रतिष्ठेला धक्का देणे

• चुकीची किंवा बदललेली माहिती प्रकाशित करणे

• सभागृहाचा अपमान (Contempt of House)

📖 घटनात्मक तरतूद : 

• कलम 105 → संसद व सदस्यांचे विशेषाधिकार

• कलम 194 → राज्य विधानसभांच्या सदस्यांच्या विशेषाधिकारांशी संबंधित

• कलम 122 → संसदीय कार्यवाहीवर न्यायालय हस्तक्षेप करू शकत नाही

📖 विशेषाधिकार भंगाची नोटीस प्रक्रिया (Procedure) :

1. खासदार लेखी नोटीस सभापती /अध्यक्ष यांना देतो

2. ते ठरवतात की नोटीस स्वीकारायची की नाही

3. स्वीकारल्यास

4. थेट सभागृहात चर्चा, किंवा

5. Privilege Committee कडे पाठवली जाते

6. समिती अहवाल देते

7. सभागृह अंतिम निर्णय घेतो

शिक्षा (Punishment Powers) : 

✍️ सभागृहाला खालील शिक्षा देण्याचा अधिकार आहे :

• इशारा (Admonition)

• तंबी (Reprimand)

• निलंबन (Suspension)

• सदस्यत्व रद्द (Expulsion)

• तुरुंगवास (Imprisonment)

महत्त्व : 

• संसदची प्रतिष्ठा व अधिकार टिकवून ठेवते

• सदस्यांना जबाबदार बनवते

• सभागृहातील शिस्त आणि नियम पाळले जातात

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : विशेषाधिकार

• विशेषाधिकार → संसद सदस्यांचे विशेष हक्क व संरक्षण

• कलम 105 → संसद व सदस्यांचे विशेषाधिकार

• कलम 194 → राज्य विधानसभांच्या सदस्यांच्या विशेषाधिकारांशी संबंधित

• कलम 122 → संसदीय कार्यवाहीवर न्यायालय हस्तक्षेप करू शकत नाही

• Privilege Notice → विशेषाधिकार भंगाची खासदाराकडून तक्रार

• सभापती /अध्यक्ष ठरवतात नोटीस स्वीकारायची की नाही

• तपास — Privilege Committee