Central Government Increases FRP

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - कृषी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) केंद्र सरकारने आगामी 2026-27 च्या हंगामासाठी उसाची 'रास्त आणि किफायतशीर किंमत' (FRP) किती रुपये प्रति क्विंटल मंजूर केली आहे ?

1. 250 रूपये
2. 300 रूपये
3. 365 रूपये
4. 590 रूपये

उत्तर : 365 रूपये

बातमी काय ?

• केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या आर्थिक व्यवहार समितीने (CCEA - Cabinet Committee on Economic Affairs) आगामी 2026-27 च्या हंगामासाठी उसाच्या वाजवी आणि किफायतशीर किमतीत (FRP - Fair and Remunerative Price) वाढ करून ती 365 रुपये प्रति क्विंटल करण्यास मंजुरी दिली आहे.

• यामुळे देशातील कोट्यवधी ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना थेट आर्थिक दिलासा मिळणार असून त्यांच्या उत्पन्नात भर पडेल.

FRP ची निश्चिती कशी होते ?

1) शिफारस करणारी संस्था - कृषी खर्च आणि किंमत आयोग (CACP - Commission for Agricultural Costs and Prices) देशातील उसाचा उत्पादन खर्च, साखरेचा उतारा आणि बाजारातील परिस्थितीचा अभ्यास करून 'FRP' ची शिफारस करते.

2) अंतिम मंजुरी - CACP च्या शिफारशींचा विचार करून, पंतप्रधान संचलित केंद्रीय मंत्रिमंडळाची आर्थिक व्यवहार समिती (Cabinet Committee on Economic Affairs) 'FRP' च्या अंतिम दरांना मंजुरी देते.

🧐 रास्त आणि किफायतशीर किंमत म्हणजे काय ?

🧐 What is Fair and Remunerative Price (FRP) ?

• FRP ही किंमत केवळ आणि केवळ उसासाठी (Sugarcane) लागू होते.

• साखर कारखान्यांनी शेतकऱ्यांकडून खरेदी केलेल्या उसासाठी त्यांना किमान किती पैसे दिले पाहिजेत, हे सरकार ठरवून देते.

• FRP ही केवळ शिफारस नसून ती एक "वैधानिक सक्ती" (Statutory Requirement) आहे.

• 'ऊस (नियंत्रण) आदेश, 1966' नुसार जर एखाद्या साखर कारखान्याने शेतकऱ्याला ठरवून दिलेल्या दरापेक्षा (FRP) कमी पैसे दिले किंवा वेळेत दिले नाहीत, तर तो कायदेशीर गुन्हा मानला जातो आणि त्या कारखान्यावर जप्ती किंवा दंडात्मक कारवाई होऊ शकते.

🧐 किमान आधारभूत किंमत म्हणजे काय ?

🧐 What is Minimum Support Price (MSP) ?

• सरकार शेतकर्‍यांना त्यांच्या पिकासाठी दिलेली एक प्रकारची 'हमी' (Guarantee) असते.

• जर बाजारात पिकाचे भाव खूप घसरले, तर सरकार या ठरवून दिलेल्या किमान किमतीत (MSP) स्वतः शेतकऱ्यांचे पीक खरेदी करते, जेणेकरून शेतकऱ्यांचे नुकसान होऊ नये.

• व्याप्ती - ही किंमत कापूस, सोयाबीन, गहू, तांदूळ, ज्वारी, हरभरा, सोयाबीन, अशा २२ ते २३ प्रमुख पिकांसाठी जाहीर केली जाते.

• ही एक "शिफारस वजा" (Recommendatory) किंमत असते.

• याचा अर्थ सरकार MSP च्या भावात खरेदी करण्याची तयारी दर्शवते, परंतु बाजारातील खाजगी व्यापाऱ्यांवर याच भावात खरेदी करण्याचे कोणतेही कायदेशीर बंधन नसते.

⚔️ MSP आणि FRP या दोन्हीमधील मुख्य फरक :

1) पिक -

MSP इतर सर्व प्रमुख धान्यांवर/पिकांवर लागू होते;

तर FRP फक्त आणि फक्त उसावर लागू होते.

2) कायदेशीर बंधन -

व्यापाऱ्यांनी MSP पेक्षा कमी दराने माल खरेदी केला तर तो गुन्हा ठरत नाही;

परंतु साखर कारखान्यांनी FRP पेक्षा कमी दराने ऊस खरेदी केला तर तो थेट कायदेशीर गुन्हा ठरतो.

3) पैसे देणारी यंत्रणा -

MSP अंतर्गत अनेकदा सरकार स्वतः खरेदी करते;

तर FRP मध्ये पैसे सरकार देत नाही, तर खाजगी किंवा सहकारी साखर कारखाने थेट शेतकऱ्यांना पैसे देतात.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : रास्त आणि किफायतशीर किंमत (FRP)

2026-27 हंगामासाठी उसाचा नवीन दर → 365 रुपये प्रति क्विंटल

FRP चे पूर्ण नाव → Fair and Remunerative Price

FRP ला अंतिम मंजुरी देणारी समिती → आर्थिक व्यवहार विषयक मंत्रिमंडळ समिती

FRP दर शिफारस करणारी संस्था → कृषी खर्च आणि किंमत आयोग (CACP).

कायदेशीर तरतूद → ऊस (नियंत्रण) आदेश, 1966

Birth Anniversary of Rabindranath Tagore

📚 Subject : GS - दिनविशेष, इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास, व्यक्ती विशेष

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) रवींद्रनाथ टागोर यांनी 1919 मधील कोणत्या घटनेचा निषेध म्हणून ब्रिटीश सरकारने दिलेली 'नाईटहुड' (सर) ही पदवी परत केली होती ?

1. बंगालची फाळणी
2. असहकार आंदोलन
3. जालियनवाला बाग हत्याकांड
4. रौलेट कायदा

उत्तर : जालियनवाला बाग हत्याकांड

परिचय -

• रवींद्रनाथ टागोर हे आधुनिक भारतातील महान साहित्यिक, कवी, तत्त्वज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ, संगीतकार आणि चित्रकार होते.

• भारतीय संस्कृतीला जागतिक स्तरावर पोहोचवण्यात त्यांचे मोठे योगदान मानले जाते.

रवींद्रनाथ टागोर यांबद्दल महत्त्वाची माहिती :

✍️ जन्म - 7 मे 1861 रोजी कलकत्ता (कोलकाता) येथे झाला.

✍️ उपाध्या - त्यांना 'गुरुदेव', 'कविगुरु' आणि 'विश्वकवी' या नावांनी संबोधले जाते.

📜 प्रमुख योगदान आणि साहित्यिक कार्य :

1) टोपणनाव - त्यांनी वयाच्या अवघ्या 16 व्या वर्षी 'भानुसिंह' या टोपणनावाने आपल्या पहिल्या कविता प्रकाशित केल्या होत्या.

2) रवींद्र संगीत - त्यांनी 2,000 हून अधिक गाण्यांची रचना केली.

• त्यांच्या संगीत आणि गाण्यांच्या विशिष्ट शैलीला 'रवींद्र संगीत' म्हणून ओळखले जाते.

• त्यांचे 'एकला चलो रे' हे गाणे अत्यंत प्रसिद्ध आहे.

3) प्रसिद्ध साहित्यकृती - त्यांनी बंगाली गद्य आणि पद्याचे आधुनिकरण केले.

• त्यांच्या प्रसिद्ध रचनांमध्ये गीतांजली, घरे-बायरे, गोरा, मानसी, बालका, सोनार तरी यांचा समावेश होतो.

4) राष्ट्रगीतांची निर्मिती - त्यांनी दोन देशांचे राष्ट्रगीत लिहिले आहे.

• भारताचे " जन-गण-मन " आणि

• बांग्लादेशचे " आमार शोनार बांगला"

5) विश्वभारती विद्यापीठ - साहित्यासोबतच ते एक महान तत्त्वज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ होते.

• त्यांनी 1921 मध्ये पारंपारिक शिक्षणाला आव्हान देणारे 'विश्वभारती विद्यापीठ' स्थापन केले.

🤝 महात्मा गांधींजींशी संबंध :

• गुरूदेव रविंद्रनाथ टागोर हे महात्मा गांधींचे जवळचे मित्र होते.

• गांधीजींना 'महात्मा' ही उपाधी रवींद्रनाथ टागोर यांनीच दिली असल्याचे मानले जाते.

🎖️ पुरस्कार आणि सन्मान :

1) नोबेल पुरस्कार (1913) -

• गुरूदेव रविंद्रनाथ टागोर यांच्या 'गीतांजली' या जगप्रसिद्ध काव्यसंग्रहासाठी त्यांना 1913 मध्ये साहित्याचा नोबेल पुरस्कार देण्यात आला.

• साहित्यातील नोबेल पारितोषिक जिंकणारे पहिले आशियाई व्यक्ती रवींद्रनाथ टागोर हे आहेत.

2) 'सर' (नाईटहुड) पदवीचा त्याग -

• ब्रिटिश किंग जॉर्ज पाचवे यांनी 1915 मध्ये त्यांना 'नाईटहुड' (Knighthood/सर) पदवी बहाल केली होती.

• मात्र, 1919 मधील जालियनवाला बाग हत्याकांडाचा निषेध म्हणून त्यांनी या पदवीचा त्याग केला.

निधन -

• 7 ऑगस्ट 1941 रोजी कलकत्ता येथे गुरूदेव रविंद्रनाथ टागोर यांचे निधन झाले.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर

• जन्म → 7 मे 1861, कोलकाता

• उपाधी → गुरुदेव, कबिगुरू, विश्वकवी

• पहिली कविता → वयाच्या 16 व्या वर्षी ‘भानुसिंह’ नावाने

• नोबेल पुरस्कार → गीतांजली (1913)

• 1919 → जालियनवाला बागनंतर नाइटहूड (सर) पदवीची त्याग

• 1921 → विश्वभारती विद्यापीठ स्थापना

• निधन → 7 ऑगस्ट 1941 ( कोलकाता)

Op Netra 1.0

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय लष्कराने दुर्गम भागातील नागरिकांना प्रगत नेत्र उपचार पुरवण्यासाठी 'ऑपरेशन नेत्रा 1.0' (Op Netra 1.0) चे आयोजन खालीलपैकी कोठे केले होते ?

1. लेह, लडाख
2. श्रीनगर, जम्मू-काश्मीर
3. तवांग, अरुणाचल प्रदेश
4. शिमला, हिमाचल प्रदेश

उत्तर : लेह, लडाख

📰 बातमी काय ?

• भारतीय लष्कराने लेह (लडाख) येथे 'ऑपरेशन नेत्रा १.०' (Op Netra 1.0) अंतर्गत ४ दिवसांचे अतिउंचावरील(High-Altitude) नेत्र उपचार आणि शस्त्रक्रिया शिबिर यशस्वीरित्या पूर्ण केले आहे.

🧐 'ऑपरेशन नेत्रा 1.0' काय आहे ?

(What is Op Netra 1.0?)

• स्वरूप - हे सशस्त्र सेना वैद्यकीय सेवेच्या (Director General Armed Forces Medical Services) नेतृत्वाखाली लेह येथील '153 जनरल हॉस्पिटल' मध्ये आयोजित केलेले एक प्रगत नेत्र शस्त्रक्रिया शिबिर होते.

• या शिबिरात 950 रुग्णांची तपासणी करण्यात आली असून, दुर्गम भागातील नागरिकांना प्रगत शस्त्रक्रिया आणि वैद्यकीय उपचार पुरवण्यात आले.

• उद्दिष्ट - लडाखसारख्या अत्यंत दुर्गम आणि अतिउंचावरील क्षेत्रातील नागरिकांना भौगोलिक अडथळ्यांवर मात करून अत्याधुनिक नेत्ररोग वैद्यकीय सेवा पुरवणे हा याचा मुख्य हेतू होता.

🔍 'ऑपरेशन नेत्रा १.०' चे प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features) :

दुर्गम भागातील पोहोच -

• लडाखच्या 7 जिल्ह्यांमधील रुग्णांनी याचा लाभ घेतला.

• यात चुशुल (Chushul), हानले (Hanle), डेमचोक (Demchok) आणि तुरतुक (Turtuk) या अत्यंत दुर्गम आणि सीमावर्ती भागांतील नागरिकांचा समावेश होता.

विशेष शस्त्रक्रिया -

• शिबिरादरम्यान 214 जणांवर विविध प्रगत उपचार करण्यात आले.

• यामध्ये 197 गुंतागुंतीच्या मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया (Cataract Surgeries) आणि 10 विट्रेओ-रेटिनल (Vitreo-Retinal) उपचारांचा समावेश होता.

प्रगत तंत्रज्ञान -

• 'ग्लुड इंट्राओक्युलर लेन्स इम्प्लांटेशन' आणि 'मिनिमली इन्व्हेसिव्ह ग्लोकोमा सर्जरी' (MIGS) सारख्या अत्याधुनिक वैद्यकीय तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला.

स्वदेशी 'Op Netra App' -

• रुग्णांच्या नोंदणीसाठी आणि केस रेकॉर्ड्सच्या व्यवस्थापनासाठी लष्कराने 'Op Netra App' लॉन्च केले.

• यामध्ये क्यूआर कोड-आधारित ओळखीचा (QR code-based identification) आणि संपूर्ण डिजिटल डेटा प्रणालीचा वापर करण्यात आला जेणेकरून रुग्णांचे व्यवस्थापन सुरक्षित व स्वयंचलित होईल.

आंतर-सेवा सहकार्य (Inter-Service Cooperation) -

• भारतीय हवाई दलाने (Indian Air Force) या मोहिमेसाठी लागणारी अत्याधुनिक वैद्यकीय उपकरणे विमानाद्वारे लेहच्या दुर्गम भागात पोहोचवून मोठी मदत केली.

🎯 'ऑपरेशन नेत्रा 1.0' या मोहिमेचे महत्त्व :

• दृष्टी पुनर्संचयन - या मोहिमेमुळे पूर्णपणे दृष्टिहीन असलेल्या 15 रुग्णांना त्यांची दृष्टी परत मिळाली, ज्यामुळे त्यांच्या जीवनमानात मोठा सकारात्मक बदल झाला.

• मोठ्या मोहिमेचा भाग - नोव्हेंबर 2025 पासून भारतीय लष्कराने देशभरात राबवलेल्या मोठ्या वैद्यकीय उपक्रमाचा हा भाग आहे, ज्या अंतर्गत आतापर्यंत 2,500 पेक्षा जास्त यशस्वी नेत्र शस्त्रक्रिया करण्यात आल्या आहेत.

• नागरी-लष्करी समन्वय - हा उपक्रम लडाख केंद्रशासित प्रदेशातील लष्कर आणि नागरी प्रशासन यांच्यातील उत्कृष्ट समन्वयाचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• ऑपरेशन नेत्रा 1.0 → भारतीय लष्कराद्वारे लेह, (लडाख ) येथे राबवलेले प्रगत नेत्र शस्त्रक्रिया शिबिर.

• आयोजन स्थळ → 153 जनरल हॉस्पिटल, लेह (लडाख).

• नेतृत्व → डायरेक्टर जनरल, सशस्त्र सेना वैद्यकीय सेवा (AFMS).

• ॲपचे नाव → 'Op Netra App' (डिजिटल रेकॉर्ड आणि QR कोड आधारित ओळख).

• फायदा → 950 रुग्णांची तपासणी, 214 शस्त्रक्रिया आणि 15 दृष्टिहीनांना दृष्टी प्राप्त.

India’s First Paperless Judiciary State

📚 Subject : GS - राज्यशास्त्र - न्यायमंडळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) संपूर्णपणे 'पेपरलेस' (कागदमुक्त) न्यायव्यवस्था लागू करणारे भारतातील पहिले राज्य खालीलपैकी कोणते बनले आहे ?

1. महाराष्ट्र
2. सिक्कीम
3. केरल
4. गोवा

उत्तर : सिक्कीम

बातमी काय ?

• सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती सूर्य कांत (Justice Surya Kant) यांनी सिक्कीम राज्याला भारतातील 'पहिले संपूर्ण पेपरलेस न्यायव्यवस्था' (Fully Paperless Judiciary) असलेले राज्य म्हणून घोषित केले आहे.

• सिक्कीमची राजधानी गंगटोक येथे आयोजित 'तंत्रज्ञान आणि न्यायिक शिक्षण' या विषयावरील राष्ट्रीय परिषदेत (National Conclave on Technology and Judicial Education) ही घोषणा करण्यात आली.

• डिजिटल न्याय वितरणाच्या (Digital Justice Delivery) दिशेने हा देशातील एक अत्यंत मोठा मैलाचा दगड मानला जात आहे.

🧐 संपूर्ण डिजिटल परिसंस्था म्हणजे काय ?

(Complete Digital Ecosystem)

• ✍️ या प्रणालीमुळे आता सिक्कीममधील न्यायालयांचे कामकाज कागदाचा वापर न करता पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने चालेल.

• ई-फायलिंग (e-Filing)- वकिलांना आणि पक्षकारांना त्यांचे खटले किंवा कागदपत्रे ऑनलाईन जमा करता येतील.

• डिजिटल केस रेकॉर्ड्स - जुन्या आणि नवीन सर्व खटल्यांची माहिती संगणकावर डिजिटल स्वरूपात सुरक्षित ठेवली जाईल.

• आभासी सुनावणी (Virtual Hearings) - व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंगच्या माध्यमातून प्रत्यक्ष न्यायालयात हजर न राहता सुनावणी घेता येईल.

• ऑटोमेटेड वर्कफ्लो - न्यायालयातील अंतर्गत प्रशासकीय कामे स्वयंचलित (Automated) सॉफ्टवेअरद्वारे केली जातील.

👨‍💻 न्यायिक क्षेत्रात प्रगत तंत्रज्ञानाचा आणि AI चा वापर -

• भारतीय न्यायव्यवस्थेची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी केंद्र सरकार आणि सर्वोच्च न्यायालयाकडून विकसित करण्यात आलेल्या विशेष कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) साधनांचा वापर या डिजिटल व्यवस्थेत केला जात आहे.

1) SUPACE (Supreme Court Portal for Assistance in Courts Efficiency) -

• हे एक AI आधारित साधन आहे, जे न्यायाधीशांना खटल्याशी संबंधित डेटा गोळा करण्यात आणि कायदेशीर संशोधनात मदत करते.

2) SUVAS (Supreme Court Vidhik Anuvaad Software) -

हे सॉफ्टवेअर न्यायालयाचे इंग्रजीतील निकाल आणि कागदपत्रे प्रादेशिक भाषांमध्ये भाषांतरित (Translation) करण्याचे काम करते.

🎯 या ऐतिहासिक निर्णयाचे महत्त्व (Significance) :

1) वेळेची बचत आणि प्रलंबित खटले कमी होणार -

• डिजिटल प्रक्रियेमुळे खटल्यांची सुनावणी जलद गतीने होईल आणि प्रलंबित पडलेल्या खटल्यांची (Case Pendency) संख्या वेगाने कमी होईल.

2) पारदर्शकता आणि सुलभता -

• सामान्य नागरिकांना त्यांच्या खटल्याची सद्यस्थिती घरबसल्या ऑनलाईन पाहता येईल.

3) पर्यावरणपूरक पाऊल -

• कागदाचा वापर पूर्णपणे बंद झाल्यामुळे हजारो झाडांची कत्तल थांबेल, जे पर्यावरणाच्या दृष्टीने मोठे पाऊल आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• सिक्कीम भारतातील पहिले संपूर्ण पेपरलेस न्यायालयीन राज्य

• न्यायालयीन AI टूल्स - SUPACE (संशोधनासाठी) आणि SUVAS (प्रादेशिक भाषांतरासाठी)

• महत्त्व -

1) वेळेची बचत आणि प्रलंबित खटले कमी होणार

2) पारदर्शकता आणि सुलभता

3) पर्यावरणपूरक पाऊल

IPPB has launched a dedicated Self Help Group (SHG) Savings Account

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र - बॅंकिंग

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, इंडिया पोस्ट पेमेंट्स बँकेने (IPPB) ग्रामीण भागातील महिला बचत गटांसाठी सुरू केलेल्या विशेष डिजिटल बचत खात्याची कमाल मर्यादा किती रुपये ठेवण्यात आली आहे ?

1. 2 लाख रुपये
2. 5 लाख रुपये
3. 7 लाख रुपये
4. 10 लाख रुपये

उत्तर : 2 लाख रुपये

📰 बातमी काय ?

• इंडिया पोस्ट पेमेंट्स बँक (IPPB) ने ग्रामीण भागातील महिला संचलित बचत गटांना (Self Help Groups - SHGs) एक विश्वासार्ह आणि परवडणारी बँकिंग सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी एक समर्पित 'SHG बचत खाते' (SHG Savings Account) सुरू केले आहे.

🧐 'SHG बचत खाते' (SHG Savings Account) काय आहे ?

• इंडिया पोस्ट पेमेंट्स बँक (IPPB) ने ग्रामीण भागातील महिला संचलित बचत गटांसाठी परवडणारी बँकिंग सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी एक समर्पित 'SHG बचत खाते' (SHG Savings Account) सुरू केले आहे.

• मुख्य उद्देश: ग्रामीण महिलांच्या बचत गटांना देशाच्या औपचारिक बँकिंग प्रणालीशी जोडणे.

• हा उपक्रम 'राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान' (NRLM) आणि 'नाबार्ड' (NABARD) च्या आर्थिक समावेशकतेच्या उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

'SHG बचत खात्याची' प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features of the Account):

1) शून्य शिल्लक खाते (Zero Balance) - हे खाते सुरू करण्यासाठी सुरुवातीला कोणत्याही पैशांची (Initial Deposit) गरज नाही, तसेच खात्यात दरमहा किमान शिल्लक रक्कम (Monthly Average Balance - MAB) ठेवण्याची सक्ती नाही.

2) मर्यादा (Balance Limit) - या खात्यामध्ये जास्तीत जास्त 2 लाख रूपयां पर्यंतची रक्कम ठेवता येऊ शकते.

3) मोफत व्यवहार (Free Transactions)- बचत गटांना खात्यात पैसे भरण्यासाठी (Deposit) किंवा खात्यातून पैसे काढण्यासाठी (Withdrawal) कोणतेही शुल्क आकारले जाणार नाही

4) व्याज परतावा - बचत खात्याच्या नियमांनुसार दर तिमाहीला (Quarterly) व्याजाची रक्कम खात्यात जमा केली जाईल.

5) महिन्याला एक फिजिकल स्टेटमेंट मोफत मिळेल.

6) खाते बंद करणे किंवा क्यूआर (QR) कार्ड मिळवण्यासाठी कोणतेही छुपे शुल्क नसेल.

7) डिजिटल ऑन-बोर्डिंग - गावातील पोस्टमन आणि ग्रामीण डाक सेवक (GDS) यांच्या मदतीने बचत गटांचे खाते जागेवरच डिजिटल पद्धतीने उघडून दिले जाईल.

इंडिया पोस्ट पेमेंट्स बँक (IPPB) बद्दल परीक्षेसाठी IMP माहिती :

🏛️ मालकी - ही बँक 100% भारत सरकारच्या मालकीची संस्था आहे.

⛳️ मंत्रालय - हे केंद्रीय दळणवळण मंत्रालयाच्या (Ministry of Communications) टपाल विभागांतर्गत (Department of Posts) काम करते.

✍️ स्थापना - या बँकेची अधिकृत सुरुवात 1 सप्टेंबर 2018 रोजी झाली.

👷‍♀️ नेटवर्क आणि मनुष्यबळ - देशातील सुमारे 1,65,000 पोस्ट ऑफिसचे जाळे याद्वारे वापरले जाते, ज्यापैकी 140,000 कार्यालये ग्रामीण भागात आहेत.

• तसेच 3,00,000 टपाल कर्मचारी (पोस्टमन आणि ग्रामीण डाक सेवक) याद्वारे घरपोच बँकिंग (Doorstep Banking) सेवा देतात.

✍️ भाषा- ही बँक 13 प्रादेशिक भाषांमध्ये बँकिंग सेवा पुरवते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• SHG बचत खाते → महिला बचत गटांसाठी इंडिया पोस्ट पेमेंट्स बँकेने (IPPB) सुरू केलेले विशेष खाते.

• खात्याचे वैशिष्ट्य → झिरो बॅलन्स खाते, कोणतेही मासिक किमान शिलकीचे बंधन नाही

• खात्याची मर्यादा → कमाल 2 लाख रुपये

• IPPB ची स्थापना → 1 सप्टेंबर 2018

• मालकी → 100% भारत सरकार

• मंत्रालय → केंद्रीय दळणवळण मंत्रालय (Ministry of Communications)

The Komagata Maru Incident

📚 Subject : GS - इतिहास - आधुनिक भारताचा इतिहास

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 1914 मधील 'कामागाटामारू' (Komagata Maru) घटनेमध्ये 'कामागाटामारू' हे खालीलपैकी काय होते ?

1. एका क्रांतिकारक संघटनेचे नाव
2. कॅनडाच्या जाचक कायद्याचे नाव
3. जहाजाचे नाव
4. पंजाबमधील एका शहराचे नाव

उत्तर : जहाजाचे नाव

📰 बातमी काय ?

• प्रसिद्ध गायक आणि अभिनेता दिलजीत दोसांझ याने अमेरिकेतील लोकप्रिय 'द टुनाईट शो स्टारिंग जिमी फॅलन' (The Tonight Show Starring Jimmy Fallon) या कार्यक्रमात 'कोमागाता मारू' या ऐतिहासिक घटनेचा उल्लेख केल्यामुळे हा विषय पुन्हा एकदा जागतिक पातळीवर चर्चेत आला आहे.

📜 पंजाबमधील पार्श्वभूमी:

• 1900 च्या सुरुवातीला पंजाबमध्ये ग्रामीण कर्जबाजारीपणा आणि साथीच्या रोगांमुळे भयानक परिस्थिती निर्माण झाली होती.

• त्यामुळे ब्रिटीश भारतीय सैन्यातील माजी सैनिक आणि शेतकरी परदेशात स्थलांतर करत होते.

• भारत आणि कॅनडा हे दोन्ही देश त्यावेळी ब्रिटीश साम्राज्याचा (British Empire) भाग होते.

• भारतात मिळणाऱ्या मजुरीच्या तुलनेत कॅनडामध्ये 10 ते 15 पटीने जास्त वेतन मिळत होते. हा आर्थिक फायदा पंजाबमधील लोकांना परदेशात आकर्षित करणारा सर्वात मोठा घटक ठरला.

🧐 कामागाटामारू घटना (1914) काय आहे ?

1) नाव - 'कामागाटामारू' (Komagata Maru) हे एका जपानी वाफेवरील जहाजाचे नाव होते.

• या जहाजाला 'गुरू नानक जहाज' म्हणूनही ओळखले जात असे.

2) नेतृत्व - पंजाबमधील एक श्रीमंत कंत्राटदार बाबा गुरदित सिंग संधू यांनी हे जहाज हाँगकाँगहून भाड्याने घेतले होते.

3) प्रवासी - या जहाजातून पंजाबमधील 376 भारतीय प्रवासी ब्रिटिश भारतामधून कॅनडातील व्हँकुव्हर शहराकडे निघाले होते.

4) प्रवासाचा मुख्य उद्देश : जाचक कायद्याला आव्हान -

• कॅनडा सरकारने 1908 मध्ये 'कन्टीन्युअस जर्नी रेग्युलेशन' (Continuous Journey Regulation 1908) नावाचा एक वर्णद्वेषी कायदा केला होता.

• या कायद्यानुसार, कोणताही स्थलांतरित नागरिक जर कॅनडात येत असेल, तर त्याने आपल्या देशातून निघताना थेट आणि न थांबता प्रवास करून येणे बंधनकारक होते.

• तसेच तिकीटही मूळ देशातूनच घेतलेले असावे अशी अट होती.

• भारतामधून कॅनडासाठी थेट सागरी प्रवास उपलब्ध नसल्याने, हा कायदा म्हणजे पर्यायाने आशियाई आणि विशेषतः भारतीय नागरिकांना कॅनडात येण्यापासून रोखण्यासाठी घातलेली एक छुपी बंदी होती.

• बाबा गुरदित सिंग यांना या कायद्याला कायदेशीर आव्हान द्यायचे होते.

🧐 व्हँकुव्हरमधील संघर्ष काय होता ?

1) प्रवेश नाकारला -

• मे 1914 मध्ये जेव्हा हे जहाज कॅनडाच्या व्हँकुव्हर बंदरावर पोहोचले, तेव्हा तिथल्या प्रशासनाने प्रवाशांना बंदरावर उतरण्यास नकार दिला.

• केवळ पूर्वीच कॅनडाचे नागरिकत्व सिद्ध करू शकलेल्या 24 प्रवाशांनाच उतरू दिले गेले.

2) किनारा समिती (Shore Committee):

• स्थानिक भारतीयांनी प्रवाशांच्या बाजूने न्यायालयात लढण्यासाठी हुसैन रहीम, सोहनलाल पाठक आणि बलवंत सिंग यांच्या नेतृत्वाखाली 'शोअर कमिटी' स्थापन केली.

• मात्र, कॅनडाच्या न्यायालयाने सरकारचा कायदा वैध ठरवला.

3) सक्तीने परत पाठवले -

• प्रवाशांचे अन्न आणि पाणी रोखण्यात आले.

• शेवटी, जुलै 1914 मध्ये कॅनडाच्या नौदलाच्या संरक्षणात या जहाजाला सक्तीने कॅनडाच्या पाण्यातून हाकलून देण्यात आले.

✍️ बज बज बंदरावरील हत्याकांड (Budge Budge Riot):

• सप्टेंबर 1914 मध्ये हे जहाज भारतात परतले आणि कोलकात्याजवळील बज बज (Budge Budge) बंदरावर थांबले.

ब्रिटीश सरकारने या प्रवाशांना संशयित क्रांतीकारक मानले आणि त्यांना थेट पंजाबला जाणाऱ्या विशेष ट्रेनमध्ये बसण्याची सक्ती केली.

• प्रवाशांनी याला नकार देऊन कोलकात्याच्या दिशेने मोर्चा काढला असता, ब्रिटिश पोलिसांनी त्यांच्यावर बेछूट गोळीबार केला.

यात 20 प्रवाशांचा मृत्यू झाला आणि अनेकांना तुरुंगात डांबण्यात आले.

• बाबा गुरदित सिंग 1920 पर्यंत पोलिसांना चकवा देत राहिले, शेवटी महात्मा गांधींच्या सांगण्यावरून त्यांनी आत्मसमर्पण केले.

✍️ या घटनेचे ऐतिहासिक महत्त्व (Significance):

1) गदर चळवळीला बळ -

• या घटनेमुळे परदेशात राहणाऱ्या भारतीयांमध्ये संताप पसरला.

• 'ब्रिटिश साम्राज्यात भारतीयांना सन्मान नाही आणि सशस्त्र क्रांती हाच एकमेव मार्ग आहे', याची खात्री पटल्याने हजारो लोक " 'गदर पार्टी'"मध्ये सामील झाले.

2) ब्रिटीश दुटप्पीपणा उघड -

• एकीकडे पहिल्या महायुद्धात (WWI) ब्रिटन भारतीयांना सैन्यात भरती होऊन लढायला सांगत होता, तर दुसरीकडे स्वतःच्याच इतर वसाहतींमध्ये भारतीयांना जनावरांसारखी वागणूक दिली जात होती, हा दुटप्पीपणा जगासमोर आला.

3) कॅनडा सरकारची माफी -

• या ऐतिहासिक शोकांतिकेबद्दल 2016 मध्ये कॅनडाच्या पंतप्रधानांनी तिथल्या संसदेत (House of Commons) अधिकृतपणे जाहीर माफी मागितली.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : कामागाटामारू घटना काय आहे ? 

• कोमागाता मारू (1914) → जपानी वाफेवर चालणारे जहाज.

• मुख्य प्रणेते → पंजाबी उद्योजक बाबा गुरदित सिंग.

• कॅनडाचा जाचक कायदा → इमिग्रेशन प्रतिबंधासाठी 'कंटिन्युअस जर्नी रेग्युलेशन, 1908'.

• भारतातील शोकांतिका → बजबज (Budge Budge) गोळीबार, कोलकाता (सप्टेंबर 1914 - 20 मृत).

• संबंधित क्रांतीकारी चळवळ → गदर चळवळ

Operation White Strike

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) मे 2026 मध्ये 'नारकोटिक्स कंट्रोल ब्युरो'ने (NCB) मुंबई आणि ठाणे परिसरात सुमारे ₹१,७४५ कोटींचे कोकेन जप्त करण्यासाठी कोणते विशेष ऑपरेशन राबवले ?

1. ऑपरेशन गरुड
2. ऑपरेशन नार्कोस
3. ऑपरेशन मुक्ती
4. ऑपरेशन व्हाईट स्ट्राईक

उत्तर : ऑपरेशन व्हाईट स्ट्राईक

📰 बातमी काय ?

• अंमली पदार्थ नियंत्रण ब्युरोने (NCB - Narcotics Control Bureau) मुंबई आणि आसपासच्या परिसरात 'ऑपरेशन व्हाईट स्ट्राईक' (Operation White Strike) अंतर्गत एका मोठ्या आंतरराष्ट्रीय कोकेन तस्करी सिंडिकेटचा पर्दाफाश केला आहे.

🧐 'ऑपरेशन व्हाईट स्ट्राईक' काय आहे ? (What is Operation White Strike?)

• नवी मुंबई आणि ठाण्यातील लॉजिस्टिक्सचा मुख्य केंद्रबिंदू असलेल्या कळंबोली-भिवंडी कॉरिडॉर (Kalamboli–Bhiwandi Corridor) मध्ये NCB कडून छापे टाकण्यात आले.

• हा भाग गोदामांसाठी (Warehousing) आणि वाहतुकीसाठी प्रसिद्ध आहे.

• NCB ने या मोहिमेअंतर्गत मुंबई परिसरातून तब्बल 349 kg उच्च दर्जाचे कोकेन (Cocaine) जप्त केले आहे.

• जप्त केलेल्या या अंमली पदार्थांची आंतरराष्ट्रीय बाजारातील किंमत सुमारे ₹1,745 कोटी एवढी प्रचंड आहे, ज्यामुळे हा भारतातील आतापर्यंतच्या सर्वात मोठ्या ड्रग बस्टपैकी (Drug Busts) एक ठरला आहे

📜 नार्कोटिक्स कंट्रोल ब्युरो (NCB) बद्दल महत्त्वाची माहिती :

मंत्रालय :

• NCB ही भारत सरकारच्या गृह मंत्रालयाच्या (Ministry of Home affairs) अंतर्गत औषध कायद्याची अंमलबजावणी आणि गुप्तचर संस्था आहे.

स्थापना :

• अंमली पदार्थ आणि सायकोट्रॉपिक पदार्थ कायदा, 1985 जो 14 नोव्हेंबर, 1985 पासून अंमलात आला होता, या कायद्याअंतर्गत केंद्र सरकारचे अधिकार आणि कार्ये वापरण्याच्या उद्देशाने केंद्रीय प्राधिकरणाची स्थापना करण्यासाठी स्पष्ट तरतूद केली आहे.

या तरतुदीच्या उपस्थितीत, भारत सरकारने 17 मार्च 1986 रोजी नार्कोटिक्स कंट्रोल ब्युरोची स्थापना केली.

मुख्यालय : NCB चे मुख्यालय दिल्ली येथे आहे. 

ब्रीदवाक्य : आसूचना प्रवर्तन समन्वय (Intelligence, Enforcement, Coordination)

सध्याचे महासंचालक (Director General): श्री. अनुराग गर्ग (Shree. Anurag Garg)

✍️ अंमली पदार्थ आणि सायकोट्रॉपिक पदार्थ (NPDS) कायदा, 1985 काय आहे ?

Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, 1985

• NDPS कायदा एखाद्या व्यक्तीला योग्य अधिकाऱ्यांच्या परवानगीशिवाय कोणतेही अंमली पदार्थ किंवा सायकोट्रॉपिक पदार्थांचे उत्पादन/शेती/ताबा/विक्री/खरेदी/वाहतूक/स्टोअर/उपभोग करण्यास मनाई करतो.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• ऑपरेशन व्हाईट स्ट्राईक → NCB द्वारे मुंबई-ठाणे परिसरात आंतरराष्ट्रीय कोकेन रॅकेटविरुद्ध राबवलेले विशेष अभियान.

• जप्त केलेले ड्रग्ज आणि मूल्य → 349 किलो कोकेन (किंमत सुमारे 1,745 कोटी रुपये).

• कारवाईचे प्रमुख केंद्र → कळंबोली-भिवंडी कॉरिडॉर (नवी मुंबई व ठाणे).

• NCB ची स्थापना → 17 मार्च 1986 (NDPS कायदा, 1985 अंतर्गत).

• मंत्रालय → गृह मंत्रालय

• सध्याचे महासंचालक → श्री. अनुराग गर्ग.

• मुख्यालय → नवी दिल्ली.

Ru-Soam : Indigenous Engineering Heritage

📚 Subject : GS

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलीकडेच चर्चेत आलेली 'रु-सोम' (Ru-Soam) ही पारंपरिक बांबू पूल निर्मितीची अभियांत्रिकी पद्धत खालीलपैकी कोणत्या राज्यातील आदिवासी समुदायाशी संबंधित आहे ?

1. आसाम
2. केरळ
3. सिक्कीम
4. नागालँड

उत्तर : सिक्कीम

📰 बातमी काय ?

• युनेस्को (UNESCO) आणि सिक्कीम सरकारने संयुक्तपणे सिक्कीममधील 'लेपचा' (Lepcha) समुदायाच्या 'रु-सोम' (Ru-Soam) या पारंपारिक आणि स्वदेशी अभियांत्रिकी पद्धतीचे पद्धतशीर दस्तऐवजीकरण (Documentation) करण्यासाठी भागीदारी केली आहे.

🧐 'रु-सोम' अभियांत्रिकी म्हणजे काय?

🧐 What is Ru-Soam?

1) स्वरूप - 'रु-सोम' म्हणजे सिक्कीममधील लेपचा समुदायाद्वारे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध बांबू आणि वेताचा (Cane and Bamboo) वापर करून तयार केलेले पारंपारिक पूल (Footbridges) होय.

2) उगम - या अभियांत्रिकीचा उगम दुर्गम 'झोंगु' (Dzongu) प्रदेशातील प्राचीन रहिवासी असलेल्या लेपचा लोकांकडून झाला आहे.

3) ठिकाण - हे पूल प्रामुख्याने सिक्कीममधील 'कांचनजंगा बायोस्फीअर रिझर्व्ह' (Khangchendzonga Biosphere Reserve) परिसरात पाहायला मिळतात

4) उद्देश: या पुलांमागील पर्यावरणीय आणि अभियांत्रिकी तत्वांचा अभ्यास करून, हवामान बदलाच्या काळात आपत्ती-प्रवण भागात अशा प्रकारच्या लवचिक पायाभूत सुविधांचा वापर कसा करता येईल, हे तपासणे.

🌴'रु-सोम' पुलांची वैशिष्ट्ये (Structural Features):

1) हरित पोलाद (Green Steel) -

• हे पूल पूर्णपणे स्थानिक वेत आणि 'महलू' व 'पॉडियांग' नावाच्या बांबूच्या प्रजातींपासून बनवले जातात.

• बांबूची ताणण्याची क्षमता (Tensile Strength) खूप जास्त असल्याने त्याला 'हरित पोलाद' म्हटले जाते.

2) आधुनिक सिद्धांतावर आधारित -

• हे पूल सिमेंट, लोखंड किंवा काँक्रीटचा वापर न करता हुबेहूब आधुनिक सस्पेन्शन ब्रिज (लटकते पूल) सारखे काम करतात.

3) क्षमता -

• हे पूल 100 मीटर लांबीपर्यंत पसरू शकतात आणि एकाच वेळी 2 ते 3 लोकांचे वजन सहज पेलू शकतात.

⛳️ 'रु-सोम' पुलाचे प्रमुख भाग :

1) सोमग्यांग (Soamgyang) -

• पुलाच्या दोन्ही बाजूला असणारे मोठे वेत, जे मुख्य केबलसारखे वजन पेलतात आणि दोन्ही काठांवरील मोठ्या झाडांना बांधलेले असतात.

2) अहुल (Ahool) -

• मुख्य केबल आणि चालण्याच्या भागाला जोडणारे वेताचे लूप्स.

3) सोमगुर (Soamgur):

• बांबूपासून बनवलेली चालण्याची मुख्य जागा (Deck)

🎋 'रु-सोम' पुल बांधणी पद्धतीचे महत्त्व (Significance) :

1) शून्य कार्बन उत्सर्जन -

• सिमेंट आणि स्टीलच्या तुलनेत बांबू आणि वेतामुळे निसर्गाला कोणतीही हानी पोहोचत नाही. तसेच बांबू अवघ्या 3 ते 5 वर्षांत पुन्हा उगवतो.

2) भूकंप रोधक -

• हे पूल वजनाने हलके आणि अत्यंत लवचिक असतात. त्यामुळे भूकंपाचे धक्के (Seismic Waves) बसल्यावर सिमेंटचे पूल कोसळतात, परंतु बांबूचे पूल न तुटता केवळ हेलकावे घेतात

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• रु-सोम (Ru-Soam) - सिक्कीममधील पारंपारिक बांबू आणि वेताचे पूल

• भागीदारी - युनेस्को (UNESCO) आणि सिक्कीम सरकार.

• संबंधित समुदाय - लेपचा (Lepcha) आदिवासी समुदाय.

• बांबूला दिलेली उपमा - 'ग्रीन स्टील'

• पर्यावरणीय फायदा - हलक्या व लवचिक स्वरूपामुळे भूकंप रोधक आणि पर्यावरणपूरक