चालू घडामोडी | सरदार वल्लभभाई पटेल

Important Affairs

13-12-2025

चालू घडामोडी | 'दिवाळी' ला युनेस्कोच्या जागतिक अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादीत स्थान

Deepavali on UNESCO’s Intangible Cultural Heritage List

Subject : GS - कला आणि संस्कृती, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) दिपावली सणाला युनेस्कोच्या मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादीत केव्हा समाविष्ट करण्यात आले ?

1. 18व्या अधिवेशनात

2. 19व्या अधिवेशनात

3. 20व्या अधिवेशनात

4. 21व्या अधिवेशनात

उत्तर : 20व्या अधिवेशनात

बातमी काय ?

• दीपावली या भारतातील प्रमुख सणाला UNESCO च्या मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा प्रतिनिधी यादीत नवी दिल्ली येथे झालेल्या 20व्या आंतरशासकीय समितीच्या अधिवेशनात अधिकृतपणे समाविष्ट करण्यात आले.

दिवाळीची ऐतिहासिक व सांस्कृतिक पार्श्वभूमी :

• दिवाळी हा अंधारावर प्रकाशाचा, निराशेवर आशेचा आणि वाईटावर चांगुलपणाचा विजय दर्शवणारा सण आहे.

• हा सण आनंद, नवचैतन्य, सामाजिक ऐक्य आणि मानवी मूल्ये यांचे प्रतीक मानला जातो.

• अनेक परंपरांनुसार प्रभू रामांचे अयोध्येत पुनरागमन झाल्यानंतर लोकांनी दिवे लावून आनंद व्यक्त केला, अशी श्रद्धा आहे.

• काही भागांमध्ये नरकासुरावर भगवान कृष्णाने मिळवलेल्या विजयाच्या स्मरणार्थ दीपावली साजरी केली जाते.

• लक्ष्मीपूजनाच्या माध्यमातून समृद्धी, ऐश्वर्य आणि शुभतेची कामना केली जाते.

• अनेक प्रदेशांत दीपावलीचा संबंध पीक कापणीशी असून, शेतकरी या सणाद्वारे निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करतात.

➡️ या विविध कथा, श्रद्धा आणि परंपरा एकत्र येऊन भारताची सांस्कृतिक विविधता आणि एकात्मता अधोरेखित करतात.

दिवाळी ‘जिवंत सांस्कृतिक वारसा’ का मानली जाते ?

Why is Diwali considered a 'Living Cultural Heritage'?

🪔 सामाजिक प्रथा :

• दिपावली साजरी करताना दिवे लावणे, रांगोळी काढणे, पूजन करणे आणि नातेवाईकांसोबत वेळ घालवणे या सामाजिक प्रथा आजही जिवंत आहेत.

👨‍👩‍👧‍👦 पिढ्यान्-पिढ्यांची परंपरा :

• हा सण पिढ्यान्-पिढ्या पुढे जात असून, परंपरा मुलांपर्यंत नैसर्गिकरित्या पोहोचतात.

🧑‍🎨 लोककेंद्रित सण :

• कुंभार, कारागीर, शेतकरी, मिठाईवाले, फुलविक्रेते आणि पूजासाहित्य विक्रेते यांच्याशी हा सण थेट जोडलेला आहे.

🌍 जागतिक साजरा :

• भारताबाहेर आशिया, आफ्रिका, युरोप, गल्फ आणि कॅरिबियन देशांमध्येही दीपावली साजरी केली जाते.

🤝 मूल्ये :

• समावेशकता, एकता, दानशीलता आणि समाजकल्याण ही मूल्ये दीपावलीतून व्यक्त होतात.

🌞 तत्त्व :

• “तमसो मा ज्योतिर्गमय” - अंधारातून प्रकाशाकडे जाणे ही संकल्पना या सणाचा आत्मा मानली जाते.

युनेस्कोचा “अमूर्त सांस्कृतिक वारसा” म्हणजे काय ?

What is UNESCO's "Intangible Cultural Heritage" (ICH) ?

• युनेस्कोचा अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणजे मानवजातीच्या जिवंत परंपरा आणि अभिव्यक्तींचा असा वारसा जो पूर्वजांकडून पिढ्यानपिढ्या हस्तांतरित होत आला आहे आणि आजही समाजाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग आहे.

यात समाविष्ट घटक पुढीलप्रमाणे :

• मौखिक परंपरा व अभिव्यक्ती (उदा. लोककथा, गीते, म्हणी)

• सामाजिक प्रथा, विधी आणि उत्सव पद्धती

• निसर्ग व विश्वाशी संबंधित ज्ञान व कौशल्य

• पारंपरिक हस्तकला आणि कलाकौशल्य

• समूह किंवा समुदायाच्या सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक असलेली प्रथा

भारतातील युनेस्को यादीत समावेश असलेले घटक :

1. वैदिक जप (2008)

2. रामलीला (2008)

3. कुट्टीयम संस्कृत थिएटर (2008)

4. राममन उत्सव (गढ़वाल) (2009)

5. मुदियेट्टू (केरळ) (2010)

6. कालबेलिया नृत्य (राजस्थान)(2010)

7. छाऊ नृत्य(2010)

8. बौद्ध जप (लडाख)(2012)

9. संकीर्तन (मणिपुर)(2013)

10. जादियाला गुरू (पंजाब) (2014)

11. योगा (2016)

12. कुंभमेळा (2017)

13. दुर्गा पूजा (कोलकाता) (2021)

14. गरबा नृत्य (गुजरात)(2023)

15. नौरोज (2024)

16. दिवाळी/ दिपावली (2025)

भारतातील युनेस्को यादीत समावेश असलेले घटक :
1. वैदिक जप (2008)
2. रामलीला (2008)
3. कुट्टीयम संस्कृत थिएटर (2008)
4. राममन उत्सव (गढ़वाल) (2009)
5. मुदियेट्टू (केरळ) (2010)
6. कालबेलिया नृत्य (राजस्थान)(2010)
7. छाऊ नृत्य(2010)
8. बौद्ध जप (लडाख)(2012)
9. संकीर्तन (मणिपुर)(2013)
10. जादियाला गुरू (पंजाब) (2014)
11. योगा (2016)
12. कुंभमेळा (2017)
13. दुर्गा पूजा (कोलकाता) (2021)
14. गरबा नृत्य (गुजरात)(2023)
15. नौरोज (2024)
16. दिवाळी/ दिपावली (2025)

Important Affairs

13-12-2025

चालू घडामोडी | ‘सागरा प्राण तळमळला’ कवितेला 115 वर्षे पूर्ण

115 years of Swatantryaveer Vinayak Damodar Savarkar’s poem Sagara Pran Talamalala

Subject : GS - इतिहास, पुस्तक आणि लेखक

प्रश्न) स्वातंत्र्यवीर सावरकरांची ‘सागरा प्राण तळमळला’ ही कविता कशाशी संबंधित आहे ?

1. 1857 च्या उठावातील सशस्त्र लढ्याचे वर्णन

2. हिंदुत्व ही सांस्कृतिक व नागरी ओळख असल्याची मांडणी

3. निर्वासित क्रांतिकारकाची मातृभूमीविषयीची तळमळ व वेदना

4. अंदमानातील कारागृह व्यवस्थेचे कायदेशीर विश्लेषण

उत्तर : निर्वासित क्रांतिकारकाची मातृभूमीविषयीची तळमळ व वेदना

बातमी काय ?

• केंद्रीय गृहमंत्री व सहकार मंत्री अमित शहा यांनी श्री विजयपुरम येथे आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमात स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरक यांच्या ‘सागरा प्राण तळमळला’ या कवितेच्या 115 व्या वर्षानिमित्त संबोधन केले.

‘सागरा प्राण तळमळला’ कविता कोणी लिहिली ?

• ‘सागरा प्राण तळमळला’ ही कविता स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरक यांनी लिहिलेली आहे.

• ही एक मराठी देशभक्तिपर कविता आहे.

• परदेशात असलेल्या क्रांतिकारकाची मातृभूमीपासूनची ताटातूट, वेदना आणि ओढ या कवितेत व्यक्त होते.

• सागराला संदेशवाहक मानून, भारतात परत जाण्याची आर्त विनंती कवितेत दिसते.

• “ने मजसी ने परत मातृभूमीला” ही भावना या कवितेचा आत्मा आहे.

कविता लिहिण्यामागील पाऱ्श्वभूमी :

• ही कविता 1909 च्या सुमारास इंग्लंडमधील ब्राइटनच्या किनाऱ्यावर लिहिली गेली.

• त्या काळात स्वातंत्र्यवीर सावरकर लंडनला इंडिया हाउस (India House, London) येथे क्रांतिकारक चळवळीत सक्रिय होते.

• त्यांचे थोरले बंधू अटक झालेली, तसेच मदनलाल ढिंग्रा प्रकरणानंतर ब्रिटिश दबाव वाढलेला होता.

• परदेशात राहून लढा द्यायचा की भारतात परतायचे—या आत्मिक संघर्षाचे प्रतिबिंब या कवितेत उमटते.

• त्यामुळे ही कविता स्वातंत्र्यलढ्यातील निर्वासितांची सामूहिक वेदना दर्शवते.

‘सागरा प्राण तळमळला’ कवितेचे गायक आणि संगीतकार :

• गीतकार : स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरक

• गायक : लता मंगेशकर, मीना मंगेशकर, उषा मंगेशकर, हृदयनाथ मंगेशकर.

• संगीतकार : पंडित हृदयनाथ मंगेशकर

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनी लिहिलेल्या साहित्यांपैकी काही प्रमुख साहित्य आणि संदर्भ :

हे हिन्दु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा -

• छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्वराज्य व सांस्कृतिक रक्षणाचे प्रतीक म्हणून केलेले राष्ट्रवादी गौरवचित्रण.

• ही रचना इतिहासवर्णनापेक्षा राष्ट्रीय चेतना जागवणारी आणि लढाऊ प्रेरणा देणारी आहे.

सागरा प्राण तळमळला -

• निर्वासित क्रांतिकारकाची मातृभूमीविषयीची तळमळ व वेदना

1857 चे स्वातंत्र्यसमर (The Indian War of Independence, 1857) -

• 1857 च्या उठावाला राष्ट्रीय स्वातंत्र्ययुद्ध म्हणून मांडले.

हिंदुत्व : हिंदू कोण ? (Hindutva: Who Is a Hindu?) -

• हिंदुत्व ही सांस्कृतिक व नागरी ओळख असल्याची मांडणी.

माझी जन्मठेप (My Transportation for Life) -

• अंदमानातील सेल्युलर जेलमधील कारावासाचा आत्मकथनात्मक अनुभव.

भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने (Six Glorious Epochs of Indian History) -

• भारतीय इतिहासातील संघर्ष व पुनरुत्थानाची मांडणी.

सागरा प्राण तळमळला

ने मजसी ने परत मातृभूमीला । सागरा, प्राण तळमळला

भूमातेच्या चरणतला तुज धूतां । मीं नित्य पाहिला होता

मज वदलासी अन्य देशिं चल जाऊं । सृष्टिची विविधता पाहूं

त‍इं जननी-हृद्‌ विरहशंकितहि झालें । परि तुवां वचन तिज दिधलें

मार्गज्ञ स्वयें मीच पृष्ठिं वाहीन । त्वरित या परत आणीन

विश्वसलों या तव वचनीं । मी

जगदनुभव-योगे बनुनी । मी

तव अधिक शक्त उद्धरणीं । मी

येईन त्वरें कथुन सोडिलें तिजला । सागरा, प्राण तळमळला

शुक पंजरिं वा हरिण शिरावा पाशीं । ही फसगत झाली तैशी

भूविरह कसा सतत साहुं या पुढती । दशदिशा तमोमय होती

गुण-सुमनें मीं वेचियलीं या भावें । कीं तिनें सुगंधा घ्यावें

जरि उद्धरणीं व्यय न तिच्या हो साचा । हा व्यर्थ भार विद्येचा

ती आम्रवृक्षवत्सलता । रे

नवकुसुमयुता त्या सुलता । रे

तो बाल गुलाबही आतां । रे

फुलबाग मला हाय पारखा झाला । सागरा, प्राण तळमळला

नभिं नक्षत्रें बहुत एक परि प्यारा । मज भरतभूमिचा तारा

प्रासाद इथें भव्य परि मज भारी । आईची झोपडी प्यारी

तिजवीण नको राज्य, मज प्रिय साचा । वनवास तिच्या जरि वनिंचा

भुलविणें व्यर्थ हें आतां । रे

बहु जिवलग गमतें चित्ता । रे

तुज सरित्पते ! जी सरिता । रे

त्वद्‌विरहाची शपथ घालितों तुजला । सागरा, प्राण तळमळला

या फेन-मिषें हंससि निर्दया कैसा । कां वचन भंगिसी ऐसा?

त्वत्स्वामित्वा सांप्रत जी मिरवीतें । भिउनि का आंग्लभूमीतें

मन्मातेला अबल म्हणुनि फसवीसी । मज विवासनातें देशी

तरि आंग्लभूमि-भयभीता । रे

अबला न माझिही माता । रे

कथिल हें अगस्तिस आता । रे

जो आचमनीं एक क्षणिं तुज प्याला । सागरा, प्राण तळमळला