What is the Economic Stabilisation Fund ?

📚 Subject : GS - अर्थशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे जाहीर करण्यात आलेला ‘आर्थिक स्थिरीकरण निधी (Economic Stabilisation Fund - ESF)’ कोणत्या उद्देशासाठी तयार करण्यात आला आहे ?

1. पायाभूत सुविधा विकासासाठी

2. आर्थिक धक्क्यांपासून अर्थव्यवस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी

3. शेती अनुदान वाढवण्यासाठी

4. निर्यात प्रोत्साहनासाठी

उत्तर : आर्थिक धक्क्यांपासून अर्थव्यवस्थेचे संरक्षण करण्यासाठी

📰 बातमी काय ?

• लोकसभेने 2025-26 साठी पुरवणी मागण्यांचा दुसरा टप्पा (Supplementary Demands for Grants) मंजूर केला.

• यासोबतच अर्थमंत्र्यांनी 1 लाख कोटी रुपयांचा आर्थिक स्थिरीकरण निधी (ESF) जाहीर केला.

पुरवणी मागण्या (Supplementary Demands) म्हणजे काय ?

• सरकार वर्षाच्या सुरुवातीला अर्थसंकल्पात (Budget) विविध सेवांसाठी निधी मंजूर करून घेते. पण कधी कधी हा निधी अपुरा पडतो.

• अशावेळी सरकारला अतिरिक्त पैशांची गरज भासते आणि तेव्हा पुरवणी मागण्या संसदेसमोर मांडल्या जातात.

👉 हे भारतीय संविधानाच्या कलम 115 अंतर्गत केले जाते.

👉 सोप्या उदाहरणाने समजून घेऊ - 

• जर एखाद्या योजनेसाठी 100 कोटी मंजूर केले, पण खर्च 120 कोटी झाला, तर उरलेले 20 कोटी पुरवणी मागण्या द्वारे घेतले जातात.

आर्थिक स्थिरीकरण निधी (ESF) म्हणजे काय ?

• हा असा निधी आहे जो अर्थव्यवस्थेला अचानक येणाऱ्या अडचणींमध्ये आधार देण्यासाठी तयार केला जातो.

• म्हणजेच अचानक आलेल्या आर्थिक धक्क्यांपासून संरक्षण करणारा राखीव निधी (Financial Shock Absorber)

👉 उदाहरणार्थ -

• जर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तेलाच्या किंमती अचानक वाढल्या किंवा युद्धामुळे व्यापारात अडथळे आले, तर देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होतो.

• अशा वेळी हा निधी वापरून परिस्थिती नियंत्रित करता येते.

⚙️ हा निधी कसा तयार केला गेला आहे ?

या निधीची एकूण रक्कम 1 लाख कोटी रुपये आहे.

यापैकी -

• सुमारे ₹57,381 कोटी → पुरवणी मागण्यांमधून

• उर्वरित → बचत (Savings), वसुली (Recoveries) आणि अतिरिक्त महसूल (Receipts)

👉 हा निधी वित्त मंत्रालयाच्या आर्थिक व्यवहार विभागाकडे (Department of Economic Affairs - DEA) राखीव निधी म्हणून ठेवला जाईल.

📊 वित्तीय शिस्त (Fiscal Discipline) म्हणजे काय ?

• सरकारने स्पष्ट केले आहे की या निधीसाठी नवीन कर्ज घेतले जाणार नाही.

• त्यामुळे 2025-26 साठी ठरवलेले 4.4% लक्ष्य कायम राहील, वित्तीय तूट (Fiscal Deficit) वाढणार नाही.

👉 म्हणजेच निधी तयार केला, पण कर्ज न वाढवता आर्थिक संतुलन राखले

🌍 हा निधी का आवश्यक आहे ?

आजच्या काळात जागतिक स्तरावर अनेक अडचणी निर्माण होत आहेत :

• पश्चिम आशियातील संघर्ष (West Asia conflict)

• तेलाच्या किंमतीतील वाढ

• पुरवठा साखळीतील अडथळे (Supply chain disruptions)

👉 अशा जागतिक अडचणींना जागतिक आर्थिक दबाव (Global headwinds) असे म्हणतात.

👉 अशा परिस्थितीत ESF सारखा निधी अर्थव्यवस्थेला स्थिर ठेवण्यासाठी खूप महत्त्वाचा ठरतो

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : आर्थिक स्थिरीकरण निधी 

• ESF → 1 लाख कोटी रुपयांचा निधी

• उद्देश → आर्थिक धक्क्यांपासून संरक्षण (Financial Shock Absorber)

• स्रोत → पुरवणी मागण्या + बचत + महसूल

• कलम → Article 115 (पुरवणी मागण्या)

• व्यवस्थापन → आर्थिक व्यवहार विभाग (वित्त मंत्रालय)

• कारण → पश्चिम आशियातील संघर्ष + तेलाच्या किमतीत वाढ + तेल पुरवठ्याच्या समस्या

India's 1st Nationwide Manuscript Mapping Drive

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे भारतातील हस्तलिखित (Manuscripts) वारसा जतन करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेला राष्ट्रीय सर्वेक्षण उपक्रम कोणत्या मंत्रालयाने सुरू केला आहे ?

1. शिक्षण मंत्रालय

2. माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय

3. संस्कृती मंत्रालय

4. पर्यटन मंत्रालय

उत्तर : संस्कृती मंत्रालय

📰 बातमी काय ?

• भारत सरकारच्या संस्कृती मंत्रालयाने (Ministry of Culture) देशभरातील हस्तलिखित वारसा नोंदवण्यासाठी तीन महिन्यांचा राष्ट्रीय सर्वेक्षण उपक्रम सुरू केला आहे.

• हा उपक्रम पहिल्यांदाच (First-of-its-kind) राबवला जात असून भारतातील सुमारे 1 कोटी हस्तलिखितांचा डेटा संकलित केला जाणार आहे.

🧐 हा सर्वेक्षण उपक्रम नेमका काय आहे ?

• हा उपक्रम देशभर विखुरलेल्या हस्तलिखितांचा शोध घेऊन त्यांची माहिती एकत्रित करण्यासाठी राबवला जात आहे.

• हा सर्वेक्षण जिल्हा पातळीपासून सुरू होऊन वरच्या स्तरापर्यंत (म्हणजे राज्य → देश) राबवला जाईल.

👉 जमा झालेली माहिती ‘ज्ञान भारतम् मिशन’ (Gyan Bharatam Mission) अंतर्गत डिजिटल स्वरूपात साठवली जाईल.

🎯 या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश काय आहे ?

✍️ या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश भारताच्या विशाल हस्तलिखित वारशाचे डिजिटायझेशन (Digitisation) करून बौद्धिक चोरीला आळा घालणे हा आहे, ज्यामध्ये सुमारे 1 कोटी हस्तलिखितांचा - जगातील सर्वात मोठा संग्रह समाविष्ट आहे.

• हा उपक्रमाचा पुढील गोष्टींवर आधारित आहे - 

1. हस्तलिखितांचे संरक्षण (Preservation)

2. त्यांचे डिजिटायझेशन (Digitisation)

3. संशोधनासाठी माहिती उपलब्धता (Accessibility) वाढवणे.

4. सांस्कृतिक ज्ञानाचे संरक्षण करणे. 

⚙️ हा उपक्रम कसा राबवला जातो ?

• या सर्वेक्षणात संस्थांमध्ये, ग्रंथालयांमध्ये आणि व्यक्तींकडे असलेली हस्तलिखिते शोधली जातील.

• यानंतर त्यांना Geotag केले जाईल, म्हणजेच त्यांचे स्थान डिजिटल स्वरूपात नोंदवले जाईल.

• सर्वेक्षण पथके Gyan Bharatam App चा वापर करून ही माहिती अपलोड करतील.

• यानंतर या सर्व हस्तलिखितांचे मानकीकृत (standardised) डिजिटायझेशन करून त्यांना राष्ट्रीय डिजिटल संग्रहात (national digital repository) उपलब्ध केले जाईल.

🏛️ प्रशासनिक रचना (Implementation) :

हा उपक्रम प्रभावीपणे राबवण्यासाठी दोन स्तरांवर समित्या तयार करण्यात आल्या आहेत:

1. राज्य स्तर → मुख्य सचिव (Chief Secretary) यांच्या अध्यक्षतेखाली

2. जिल्हा स्तर → जिल्हाधिकारी (District Magistrate) यांच्या अध्यक्षतेखाली

🌍 धोरणाशी संबंध (Policy Linkage) : 

• हा उपक्रम New Delhi Declaration (Gyan Bharatam Conference) शी संबंधित आहे.

👉 याचा उद्देश - भारताची संस्कृती, साहित्य, ज्ञान परंपरा जगासमोर मांडणे हा आहे

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• उपक्रम → राष्ट्रीय हस्तलिखित सर्वेक्षण

• मंत्रालय → संस्कृती मंत्रालय

• वैशिष्ट्य → पहिल्यांदाच (First-of-its-kind)

• डेटा → ~1 कोटी हस्तलिखिते

• मिशन → ज्ञान भारतम् मिशन

• तंत्रज्ञान → Geotagging + Gyan Bharatam App

• उद्देश → संरक्षण + डिजिटायझेशन + उपलब्धता

MILITARY “EXERCISE LAMITIYE – 2026

📚 Subject : GS - संरक्षण - युद्ध सराव

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘LAMITIYE-2026’ संयुक्त लष्करी सराव कोणत्या दोन देशांदरम्यान आयोजित केला जातो ?

1. भारत – सेशेल्स

2. भारत – फ्रान्स

3. भारत – ऑस्ट्रेलिया

4. भारत – जपान

उत्तर : भारत – सेशेल्स

📰 बातमी काय ?

• भारतीय सशस्त्र दलाचा तुकडी ‘LAMITIYE-2026’ या संयुक्त लष्करी सरावाच्या 11व्या संस्करणात सहभागी झाला आहे.

• हा सराव भारत आणि सेशेल्स यांच्यातील संरक्षण सहकार्य मजबूत करण्यासाठी आयोजित केला जातो.

🧐 LAMITIYE सराव म्हणजे काय ?

• ‘LAMITIYE’ या शब्दाचा अर्थ सेशेल्सच्या क्रिओल भाषेत “मैत्री (Friendship)” असा होतो.

• हा भारत आणि सेशेल्स यांच्यातील द्वैवार्षिक (दर दोन वर्षांनी होणारा) संयुक्त लष्करी सराव आहे.

• हा सराव 2001 पासून आयोजित केला जात आहे.

• यंदाची (2026) ही 11 वी आवृत्ती आहे.

⚙️ या सरावात नेमकं काय केलं जातं ?

• या सरावात सैनिकांना अर्ध-शहरी भागात (Semi-Urban Areas) संयुक्त कारवाई कशी करायची याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

✍️ यामध्ये दोन्ही देशांचे सैनिक एकत्र येऊन - 

• दहशतवादविरोधी (Sub-Conventional Operations) सराव करतात

• शांतता प्रस्थापना (Peacekeeping) ऑपरेशन्समध्ये समन्वय साधतात

• नवीन तांत्रिक कौशल्ये आणि आधुनिक लष्करी तंत्रज्ञानाची देवाणघेवाण करतात

🪖 2026 संस्करणाचे विशेष वैशिष्ट्य : 

• या 11 व्या संस्करणात भारताकडून प्रथमच त्रि-सेवा (Tri-sService) सहभाग झाला आहे.

1. सेना → Assam Regiment

2. नौदल → INS Trikand

3. वायुसेना → C-130J Super Hercules

🌍 सेशेल्स देशाबद्दल थोडक्यात माहिती : 

• सेशेल्स हा हिंदी महासागरातील 155 बेटांचा द्वीपसमूह देश आहे

• स्थान → मादागास्करच्या ईशान्येस आणि आफ्रिकेच्या पूर्व किनाऱ्याजवळ

• राजधानी → व्हिक्टोरिया (Mahé बेटावर)

• सेशेल्स (Seychelles 🇸🇨) हा आफ्रिका खंडातील सर्वात लहान देश आहे. 

🧐 हा सराव का महत्त्वाचा आहे ?

• सेशेल्सचे स्थान महत्त्वाच्या सागरी व्यापार मार्गांवर असल्यामुळे तो भारतासाठी रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा देश आहे.

• हा सराव भारताच्या SAGAR (Security and Growth for All in the Region) धोरणाचा भाग आहे

✍️यामुळे:

• सागरी सुरक्षा (Maritime Security) मजबूत होते

• भारत-सेशेल्स संबंध अधिक बळकट होतात

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• LAMITIYE → भारत – सेशेल्स संयुक्त सराव

• अर्थ → “मैत्री” (Creole भाषा)

• सुरुवात → 2001

• स्वरूप → द्वैवार्षिक (Biennial)

• 2026 → 11वे संस्करण

• विशेष → पहिल्यांदाच त्रि-सेवा सहभाग (Army + Navy + Air Force)

National Highways – Green Cover Index

📚 Subject : GS - निर्देशांक (Index), पर्यावरण 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न ) भारतीय राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरणाने (NHAI) -------- सोबत मिळून पहिला वार्षिक ‘नॅशनल हायवे ग्रीन कव्हर इंडेक्स प्रसिद्ध केला आहे.

1. नीति आयोग

2. पर्यावरण मंत्रालय

3. DRDO

4. ISRO

उत्तर : ISRO

📰 बातमी काय ?

• भारतीय राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरण (National Highways Authority of India) ने ‘नॅशनल हायवे ग्रीन कव्हर इंडेक्स (NH-GCI) 2025–26’ हा पहिल्यांदाच (First-of-its-kind) वार्षिक अहवाल प्रसिद्ध केला.

• हा अहवाल इस्त्रोच्या 'नॅशनल रिमोट सेन्सिंग सेंटर' (National Remote Sensing Centre) यांच्या सहकार्याने तयार करण्यात आला आहे.

🧐 ग्रीन कव्हर इंडेक्स (GCI) म्हणजे काय ?

• ग्रीन कव्हर इंडेक्स म्हणजे राष्ट्रीय महामार्गांच्या आसपास किती प्रमाणात हरित आच्छादन (झाडे/वनस्पती) आहे हे मोजण्याची पद्धत.

• हा इंडेक्स प्रत्येक 1 किमीच्या भागात किती जमीन हिरव्या झाडांनी व्यापलेली आहे हे टक्केवारीत दाखवतो.

⚙️ ही मोजणी कशी केली जाते ?

👉 यासाठी उपग्रहातून (Satellite) मिळणाऱ्या डेटाचा वापर करून वनस्पतीतील क्लोरोफिल (Chlorophyll) मोजले जाते.

• Indian Space Research Organisation च्या Resourcesat-2/2A उपग्रहांमधून मिळणारा डेटा वापरून महामार्गाच्या दोन्ही बाजूंची हिरवाई मोजली जाते.

• यानंतर Cartosat उपग्रहांच्या अधिक अचूक चित्रांद्वारे ही माहिती तपासली (Cross-Check) जाते.

• ही सर्व माहिती NRSC च्या ‘Bhuvan’ पोर्टलवर नकाशांच्या स्वरूपात उपलब्ध केली जाते.

📊 प्रकल्पाचा व्याप (Coverage) :

• सध्या हा प्रकल्प सुमारे 30,000 किमी राष्ट्रीय महामार्गांवर लागू आहे.

• तो 24 राज्यांमध्ये चालू असून विशेषतः Operation & Maintenance (O&M) टप्प्यातील रस्त्यांवर लक्ष केंद्रित करतो.

🌱 धोरणाशी संबंध (Policy Linkage) :

• हा उपक्रम भारताच्या Green Highways Policy, 2015 शी थेट संबंधित आहे.

👉 या धोरणानुसार - फक्त झाडे लावणे पुरेसे नाही तर त्यांचे जतन करणेही आवश्यक आहे

🚀 भविष्यातील सुधारणा (Future Scope) :

✍️ या प्रकल्पात भविष्यात पुढील तंत्रज्ञान वापरण्याची योजना आहे-

• मशीन लर्निंगद्वारे (Machine Learning) स्वयंचलित वर्गीकरण

• हिरवाई कमी झाल्यास त्वरित सूचना (Change Detection Alerts)

• कार्बन साठवण (Carbon Sequestration) मोजण्यासाठी मॉडेल

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• NH-GCI → पहिल्यांदाच वार्षिक अहवाल (2025–26)

• प्रसिद्ध → भारतीय राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरण (NHAI)

• सहकार्य → इस्त्रोच्या – NRSC

• मोजमाप → 1 किमी भागातील हिरवाई (% मध्ये)

• तंत्रज्ञान → Satellite data (Resourcesat, Cartosat)

• व्याप → 30,000 किमी, 24 राज्ये

• धोरण → Green Highways Policy 2015

• प्लॅटफॉर्म → Bhuvan Portal

Project HANUMAN

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे, मानव–वन्यजीव संघर्ष कमी करण्यासाठी ‘प्रोजेक्ट HANUMAN’ कोणत्या राज्याने सुरू केला ?

1. आंध्र प्रदेश

2. कर्नाटक

3. महाराष्ट्र

4. ओडिशा

उत्तर : आंध्र प्रदेश

📰 बातमी काय ?

• आंध्र प्रदेश सरकारने ‘प्रोजेक्ट HANUMAN’ सुरू केला.

• या उपक्रमाचा उद्देश मानव–वन्यजीव संघर्ष (Human–Wildlife Conflict) कमी करणे हा आहे.

🧐 प्रोजेक्ट HANUMAN म्हणजे काय ?

• प्रोजेक्ट HANUMAN म्हणजे Healing and Nurturing Units for Monitoring, Aid and Nursing of Wildlife.

• आंध्र प्रदेश सरकारचा हा एक राज्यस्तरीय उपक्रम आहे, ज्याचा उद्देश वन्यजीवांचे बचाव (Rescue), उपचार (Treatment), पुनर्वसन (Rehabilitation) आणि निरीक्षण (Monitoring) करणे तसेच जंगलाजवळील लोकांचे संरक्षण करणे हा आहे.

⚙️ या प्रकल्पात नेमकं काय केलं जाणार आहे ?

 1) वाहने - या प्रकल्पाअंतर्गत वन्यजीवांशी संबंधित घटना घडल्यास त्वरित प्रतिसाद देण्यासाठी 100 वाहने तैनात केली जातील, ज्यामध्ये रॅपिड रिस्पॉन्स युनिट्स आणि वन्यजीव अ‍ॅम्ब्युलन्सचा समावेश आहे.

2) बचाव व उपचार केंद्रे - जखमी किंवा अडचणीत सापडलेल्या प्राण्यांसाठी विशाखापट्टणम, राजमहेंद्रवरम, तिरुपती आणि बिरलूट येथे बचाव व उपचार केंद्रे स्थापन केली जातील.

3) ‘वज्र’ टीम - गाव पातळीवर ‘वज्र’ (Vajra – Wildlife Rakshak) टीम तयार केल्या जातील, ज्या साप पकडणे किंवा लहान वन्यजीव घटनांवर नियंत्रण ठेवतील.

4) AI - याशिवाय, Artificial Intelligence (AI) चा वापर करून प्राण्यांची हालचाल ट्रॅक केली जाईल आणि ते गावाजवळ आल्यास आधीच सूचना दिली जाईल.

4) HANUMAN App - ‘HANUMAN App’ द्वारे लोकांना घटना नोंदवता येतील आणि प्रशासनाशी संपर्क साधता येईल.

💰 नुकसानभरपाई आणि विशेष उपाय : 

• या प्रकल्पाअंतर्गत वन्यजीव हल्ल्यांमध्ये मृत्यू झाल्यास ₹10 लाख आणि जखमी झाल्यास ₹2 लाख नुकसानभरपाई दिली जाईल.

• पाळीव जनावरांच्या नुकसानीसाठी बाजारभावानुसार भरपाई दिली जाईल.

• तसेच, हत्तींच्या संघर्षप्रवण भागात प्रशिक्षित कुमकी हत्ती (Kumki Elephants) वापरून वन्य हत्तींचे कळप नियंत्रित केले जातील.

🤝 समन्वय (Coordination) :

या प्रकल्पात विविध विभाग एकत्र काम करणार आहेत —

• वन विभाग

• पोलिस

• कृषी विभाग

• महसूल विभाग

• पंचायत राज विभाग

🌍 HANUMAN प्रकल्प का महत्त्वाचा आहे ?

• हा उपक्रम दोन महत्त्वाच्या गोष्टी साध्य करतो -

1. जंगलाजवळ राहणाऱ्या लोकांचे संरक्षण

2. जखमी किंवा भटक्या वन्यजीवांचे संरक्षण आणि पुनर्वसन

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : प्रोजेक्ट HANUMAN

• प्रोजेक्ट HANUMAN → आंध्र प्रदेश सरकारचा उपक्रम

• पूर्ण रूप → Healing and Nurturing Units for Monitoring, Aid and Nursing of Wildlife

• उद्देश → मानव–वन्यजीव संघर्ष कमी करणे

• ‘वज्र’ टीम → गाव पातळीवरील वन्यजीव रक्षक पथके

• तंत्रज्ञान → कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित निरीक्षण + HANUMAN अ‍ॅप

• समन्वय → वन, पोलिस, कृषी, महसूल, पंचायत राज विभाग

Who has been appointed as the new Governor of Maharashtra?

Subject : GS - राज्यशास्त्र - राज्यपाल

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) महाराष्ट्राचे विद्यमान राज्यपाल कोण आहेत ?

1. श्री सी. पी. राधाकृष्णन

2. श्री. जिष्णूदेव वर्मा

3. श्री. रमेश बैस

4. श्री. भगतसिंह कोश्यारी

उत्तर श्री. जिष्णूदेव वर्मा

• 10 मार्च 2026 पासून श्री. जिष्णू देव वर्मा (Jishnu Dev Varma) हे महाराष्ट्राचे विद्यमान राज्यपाल म्हणून कार्यरत आहेत. 

• त्यांनी महाराष्ट्राचे 22 वे राज्यपाल म्हणून पदभार स्वीकारला.

• श्री. जिष्णू देव वर्मा हे त्रिपुराच्या माणिक्य राजघराण्यातील सदस्य आहेत.

• यापूर्वी त्यांनी तेलंगणाचे राज्यपाल म्हणूनही काम पाहिले आहे.

📖 राज्याच्या राज्यपालांशी संबंधित घटनात्मक तरतुदी : 

• राज्यपाल हे घटक राज्याच्या कार्यकारी मंडळाचे प्रमुख व राज्य विधिमंडळाचे अंग असतात.

• राज्यपाल हे राज्यस्तरावर नामधारी प्रमुख आहेत तर मुख्यमंत्री हे वास्तव कार्यकारी प्रमुख आहेत.

• कलम 153 : नुसार प्रत्येक राज्याला एक राज्यपाल असेल.

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣  7 वी घटना दुरुस्ती कायदा, 1956 ने एकाच व्यक्तीची दोन किंवा अधिक राज्यांकरीता राज्यपाल म्हणून नेमणूक करण्यास संमती प्रदान करण्यात आली आहे.

• कलम 154 : नुसार राज्याचा कार्यकारी अधिकार राज्यपालाच्या हाती असेल.

• कलम 155 : राज्यपालांची नेमणूक राष्ट्रपतीं मार्फत केली जाईल.

• कलम 156 : राज्यपालाचा पदावधी

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ राष्ट्रपतींची मर्जी असेपर्यंत राज्यपाल पद धारण करतात.

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ साधारणता राज्यपालांचा कार्यकाळ 5 वर्षांचा असतो.

कलम 157 : राज्यपाल पदासाठी पात्रता 

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ राज्यपाल हे भारतीय नागरिक असावे, 

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣  त्यांचे वय 35 वर्षे पूर्ण असावे.

कलम 158 : राज्यपाल पदाच्या शर्ती 

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ राज्यपाल संसद किंवा राज्य विधिमंडळाचे सदस्य असणार नाही.

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ राज्यपाल कोणतेही लाभाचे पद धारण करणार नाही.

कलम 159 : शपथ व प्रतिज्ञा

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‣ उच्च न्यायालयाचे (हायकोर्टचे) मुख्य न्यायाधीश किंवा त्यांच्या गैरहजेरीत ज्येष्ठतम न्यायाधीश राज्यपालांना शपथ देतात.

कलम 161 : न्याय विषयक ( क्षमादान करण्याचा) अधिकार

लोकनेते यशवंतराव चव्हाण जयंती 

Yashwantrao Chavan Birth Anniversary

आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार यशवंतराव चव्हाण यांना जयंती दिनी विनम्र अभिवादन 🙏💐💐

Subject : GS - दिनविशेष, व्यक्ती, महाराष्ट्राचा इतिहास  

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) यशवंतराव चव्हाण यांनी खालीलपैकी कोणते पुस्तक लिहिले आहे ? 

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती, मुंबई पोलीस भरती 2017)

1. सह्याद्रीचे वारे

2. ऋणानुबंध 

3. कृष्णाकाठ

4. वरील पैकी सर्व

उत्तर : वरील पैकी सर्व

महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांबद्दल महत्त्वाची माहिती : 

• यशवंतराव चव्हाण हे स्वातंत्र्यसैनिक, सहकारी नेते आणि समाजसेवक होते.

• 'सामान्य माणसाचा नेता' (लोकनेते) म्हणून ते लोकांमध्ये लोकप्रिय होते.

जन्म आणि शिक्षण : 

• यशवंतराव चव्हाण यांचा जन्म 12 मार्च 1914 रोजी सातारा जिल्ह्यातील देवराष्ट्रे गावी एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात झाला. 

• त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कराड येथे झाले,

• तर उच्च शिक्षण त्यांनी कोल्हापूर व पुणे येथे घेतले.

• त्यांनी पुणे येथून कायद्याची पदवी घेतली. 

भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यातील योगदान : 

• 1932 च्या सविनय कायदेभंगाच्या आंदोलनादरम्यान ब्रिटीश पोलिसांनी त्यांना अटक केली. 

• 1942 च्या भारत छोडो आंदोलनात यशवंतराव चव्हाण सामील झाले. 

• सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत चळवळीत त्यांनी महत्त्वाची कामगिरी बजावली.

• भूमिगत राहून सातारा चळवळीला मदत करताना ब्रिटीश पोलिसांनी त्यांना पुन्हा पकडले.

यशवंतराव चव्हाण यांची राजकीय कारकीर्द : 

• यशवंतराव चव्हाण हे महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री होते.

• यशवंतराव चव्हाण हे 28 जुलै 1979 ते 14 जानेवारी 1980 या काळात भारताचे उपपंतप्रधान ही होते.

• त्याचबरोबर त्यांनी केंद्र सरकारमध्ये अनेक महत्त्वाचे पदे भूषविली.

मृत्यू :

• 25 नोव्हेंबर 1984 रोजी यशवंतराव चव्हाण यांचे दिल्लीत निधन झाले.

• यशवंतराव चव्हाण यांचे समाधीस्थळ कराड येथे, कृष्णा-कोयना नदीच्या प्रीतीसंगम या ठिकाणी आहे. 

यशवंतराव चव्हाण यांनी लिहिलेली पुस्तके :  

• सह्याद्रीचे वारे

• ऋणानुबंध 

• कृष्णाकाठ

• भूमिका

Jal Mahotsav 2026

Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘जल महोत्सव 2026’ हे अभियान कोणत्या योजनेअंतर्गत राबविले जाते ?

1. स्वच्छ भारत अभियान

2. नमामि गंगे अभियान

3. जल जीवन मिशन

4. अमृत योजना

उत्तर : जल जीवन मिशन

📰 बातमी काय ?

• जल शक्ती मंत्रालयाने गुजरात येथून जल महोत्सव 2026 अभियानाची सुरुवात 8 मार्च (आंतरराष्ट्रीय महिला दिन) रोजी केली.

• हा दिवस “सुजलाम शक्ती दिवस” म्हणून साजरा करण्यात आला.

जल महोत्सव 2026 म्हणजे काय ?

• मंत्रालय - जल महोत्सव हा जल शक्ती मंत्रालयाच्या पेयजल व स्वच्छता विभागाचा (Department of Drinking Water and Sanitation) एक महत्त्वाचा उपक्रम आहे, जो दरवर्षी 8 ते 22 मार्च दरम्यान साजरा केला जातो.

• मुख्य उद्देश - या अभियानाचा मुख्य उद्देश म्हणजे ग्रामीण भागात पाणी व्यवस्थापनात लोकसहभाग वाढवणे आणि पाणी संवर्धनाला प्रोत्साहन देणे, विशेषतः जल जीवन मिशन अंतर्गत.

• घोषणा - "गावचा उत्सव, देशाचा महोत्सव" या घोषणेखाली हे अभियान राबविण्यात येत आहे.

⚙️ या अभियानात नेमकं काय केलं जातं ?

• या अभियानाची सुरुवात “जल अर्पण दिवस” ने होते.

• या दिवशी गावातील पाणीपुरवठा यंत्रणा औपचारिकपणे ग्रामपंचायती आणि पाणी समित्यांकडे (VWSC) सोपवली जाते.

• यानंतर गावांमध्ये “जल बंधन” आणि “जल संकल्प” यांसारखे उपक्रम घेतले जातात.

👉 जल बंधन म्हणजे पाणी स्रोतांशी भावनिक नातं जोडण्याचा प्रयत्न

👉 जल संकल्प म्हणजे पाणी वाचवण्याची सामूहिक शपथ

• ग्रामपंचायत स्तरावर “जल चौपाल” आयोजित केली जाते, जिथे लोक पाण्याबाबत चर्चा करतात.

• शाळांमध्ये पाण्याची गुणवत्ता तपासण्याचे प्रात्यक्षिक (Water Testing) दाखवले जाते.

👩‍🔬 महिलांची भूमिका (Sujalam Shakti) :

• या अभियानात महिलांना विशेष महत्त्व दिले गेले आहे.

• सुमारे 24 लाख महिला Field Testing Kits वापरून पाण्याची गुणवत्ता तपासत आहेत.

• महिला पंप ऑपरेटर, स्वयं सहाय्यता गट (SHG) आणि ग्राम जल समितीतील महिला प्रतिनिधी यांची भूमिका अधोरेखित केली जाते.

🌍 हा उपक्रम कसा राबवला जातो ?

हे अभियान चार स्तरांवर राबवला जातो :

1. राष्ट्रीय स्तर

2. राज्य स्तर

3. जिल्हा स्तर

4. ग्रामपंचायत स्तर

👉 यामुळे संपूर्ण देशभर एकसंध पद्धतीने काम केले जाते

🎯 व्यापक उद्देश (Vision) : ‘सुजल ग्राम’

• जल महोत्सवाचा उद्देश ग्रामपंचायतींच्या माध्यमातून पाणी व्यवस्थापनात जनभागीदारी अधिक वाढवणे आणि ग्रामीण भारतात शाश्वत पाणी वापर तसेच ‘सुजल ग्राम’ निर्माण करण्यासाठी देशव्यापी जनचळवळ उभी करणे हा आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : जल महोत्सव

• जल महोत्सव → 8 ते 22 मार्च (वार्षिक अभियान)

• सुरुवात → 8 मार्च (महिला दिन) – सुजलाम शक्ती दिवस

• योजना → जल जीवन मिशन

• घोषणा → "गावचा उत्सव, देशाचा महोत्सव"

• फोकस → 

1. पाणी व्यवस्थापनात जनभागीदारी अधिक वाढवणे

2. पाणी संवर्धनाला प्रोत्साहन देणे