Nyaya Setu AI Chatbot and Mascot “DISHIKA”

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) नवी दिल्ली येथे आयोजित DISHA कार्यक्रमात ‘न्याय सेतू AI चॅटबॉट’ आणि त्याचा अधिकृत शुभंकर ‘दिशिका’ यांचे अनावरण करण्यात आले. तर या उपक्रमाचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे ?

1. सरकारी रुग्णालयांमध्ये मोफत औषधोपचार पुरवणे.

2. शेतकऱ्यांना पिकांच्या किमतीबाबत बाजारपेठेतील अद्ययावत माहिती देणे.

3. सामान्य नागरिकांना एकाच व्यासपीठावर विविध कायदेशीर सेवा, माहिती आणि कायदेशीर सहाय्य उपलब्ध करून देणे.

4. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना स्पर्धा परीक्षांसाठी मोफत ऑनलाईन मार्गदर्शन करणे.

उत्तर : सामान्य नागरिकांना एकाच व्यासपीठावर विविध कायदेशीर सेवा, माहिती आणि कायदेशीर सहाय्य उपलब्ध करून देणे.

📰 बातमी काय ?

• अलिकडे भारताचे उपराष्ट्रपती आणि कायदा व न्याय मंत्री यांच्या उपस्थितीत DISHA कार्यक्रमात ‘न्याय सेतू AI चॅटबॉट’ आणि त्याचा अधिकृत शुभंकर ‘दिशिका’ यांचे अनावरण करण्यात आले.

• या उपक्रमाचा उद्देश नागरिकांना त्यांच्या कायदेशीर हक्कांविषयी माहिती सहज आणि सोप्या भाषेत उपलब्ध करून देणे हा आहे.

🤔 ‘न्याय सेतू AI चॅटबॉट’ म्हणजे काय ?

• ‘न्याय सेतू’ हा एक कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित डिजिटल कायदेशीर सहाय्यक आहे, जो नागरिकांना कायदे, हक्क आणि न्यायप्रक्रिया समजून घेण्यासाठी मदत करतो.

• हा चॅटबॉट विशेषतः आवाजावर आधारित (Voice-First) असून तो विविध भारतीय भाषांमध्ये संवाद साधू शकतो. त्यामुळे वाचन किंवा भाषा अडचणी असलेल्या लोकांनाही याचा उपयोग करता येतो.

🏢 हा उपक्रम कोणी विकसित केला आहे ?

• हा उपक्रम डिजिटल इंडिया अंतर्गत भाषिणी विभाग (BHASHINI Division) यांनी विकसित केला आहे.

• यामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि भाषिक तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला आहे

🧐 हा चॅटबॉट कसा कार्य करतो ?

• या प्रणालीमध्ये वापरकर्त्याने विचारलेले प्रश्न प्रथम आवाज ओळख तंत्रज्ञानाद्वारे (Speech Recognition) समजले जातात.

• यानंतर कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने त्या प्रश्नाचे विश्लेषण करून योग्य आणि संदर्भानुसार उत्तर दिले जाते.

👉 यामध्ये भारतीय न्यायसंहिता (BNS) सारख्या कायद्यांवर आधारित माहिती दिली जाते, त्यामुळे उत्तरांची अचूकता आणि विश्वासार्हता टिकून राहते.

⚙️ या चॅटबॉटची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

• हा चॅटबॉट अनेक भारतीय भाषांमध्ये कार्य करण्यास सक्षम असून तो 36 मजकूर (text) आणि 23 आवाज (voice) भाषांमध्ये सेवा देतो, ज्यामध्ये काही जटिल आदिवासी बोलीभाषांचाही समावेश आहे.

• याची रचना अशी आहे की वापरकर्ता आवाजाद्वारे सहज संवाद साधू शकतो, त्यामुळे कमी साक्षरता असलेल्या लोकांनाही याचा उपयोग करता येतो.

• ही प्रणाली मोठ्या प्रमाणावर (Real-Time) प्रश्न हाताळू शकते आणि वापरकर्त्यांना तत्काळ कायदेशीर मार्गदर्शन उपलब्ध करून देते.

🤖 ‘दिशिका’ म्हणजे काय ?

• ‘दिशिका’ हा ‘न्याय सेतू’ चॅटबॉटचा अधिकृत शुभंकर (Mascot) आहे.

• हा एक मैत्रीपूर्ण डिजिटल मार्गदर्शक असून तो वापरकर्त्यांना कायदेशीर प्रक्रियेत मार्गदर्शन करतो.

• विशेषतः प्रथमच न्यायव्यवस्थेशी संपर्क साधणाऱ्या व्यक्तींना तो सोप्या पद्धतीने माहिती समजावून सांगतो आणि त्यांचा विश्वास वाढवतो.

या उपक्रमाचे महत्त्व काय ?

• या उपक्रमामुळे न्यायप्रवेश (Access to Justice) अधिक सुलभ होतो.

• भाषा आणि प्रक्रियेतील अडथळे कमी होतात

• सर्वसामान्य नागरिकांना कायदेशीर माहिती सहज मिळते

• डिजिटल माध्यमातून न्यायव्यवस्था अधिक लोकाभिमुख बनते

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• न्याय सेतू → AI आधारित कायदेशीर सहाय्यक

• विकसित → भाषिणी (BHASHINI) विभाग

• वैशिष्ट्य → आवाज आधारित + बहुभाषिक

• उद्देश → न्यायप्रवेश सुलभ करणे

• शुभंकर → दिशिका

Bhavasagara Referral Centre

📚 Subject : GS - पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने ‘भवसागर रेफरल सेंटर’ला खोल समुद्रातील जीवसंपत्तीचे राष्ट्रीय भांडार म्हणून घोषित केले. तर हे केंद्र कोणत्या राज्यात आहे ?

1. गुजरात

2. महाराष्ट्र

3. केरळ

4. तामिळनाडू

उत्तर : केरळ

📰 बातमी काय ?

• पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने (MoEFCC) केरळ राज्यातील कोची येथील ‘भवसागर रेफरल सेंटर’ला जैवविविधता अधिनियम 2002 अंतर्गत खोल समुद्रातील जीवसंपत्तीचे राष्ट्रीय भांडार (National Repository) म्हणून घोषित केले आहे.

• या निर्णयामुळे भारताच्या समुद्री जैवविविधतेच्या संशोधन आणि संवर्धनाला नवे बळ मिळणार आहे.

🤔 ‘भवसागर रेफरल सेंटर’ नेमकं काय आहे ?

• हे एक विशेष वैज्ञानिक केंद्र आहे, जे खोल समुद्रातील जीवसृष्टीचे जतन (Preservation), अभ्यास (Study) आणि नोंदणी (Documentation) करण्यासाठी कार्य करते.

• या केंद्रामध्ये समुद्रातून मिळणाऱ्या विविध जीवांचे नमुने आणि त्यासंबंधित वैज्ञानिक माहिती एकत्रित स्वरूपात सुरक्षित ठेवली जाते.

• सोप्या शब्दात सांगायचे तर, हे केंद्र खोल समुद्रातील जैवविविधतेचे राष्ट्रीय स्तरावरील संग्रहालय आणि संशोधन केंद्र आहे.

🏢 हे केंद्र कुठे आणि कोणाच्या अंतर्गत कार्य करते ?

• हे केंद्र केरळमधील कोची येथे स्थित असून ‘सेंटर फॉर मरीन लिव्हिंग रिसोर्सेस अँड इकॉलॉजी (CMLRE)’ या संस्थेअंतर्गत कार्य करते.

• CMLRE ही संस्था पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या अंतर्गत येते,

• तर या केंद्राला राष्ट्रीय भांडाराचा दर्जा पर्यावरण मंत्रालयाने दिला आहे.

🧐 या केंद्राचा उद्देश काय आहे ?

• या केंद्राचा मुख्य उद्देश खोल समुद्रातील जीवसृष्टीबाबत संशोधनाला चालना देणे आणि वैज्ञानिकांना आवश्यक माहिती व नमुने उपलब्ध करून देणे हा आहे.

• यामुळे समुद्रातील अजूनही अज्ञात असलेल्या जीवसृष्टीचा सखोल अभ्यास करता येतो. 

• तसेच या संशोधनामुळे देशाच्या ब्लू इकॉनॉमीला गती मिळते आणि समुद्री जैवविविधतेचे संरक्षण अधिक प्रभावीपणे करता येते.

⚙️ या केंद्राची वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

• सध्या येथे 3,500 पेक्षा जास्त नमुने संग्रहित करण्यात आले आहेत.

• प्रत्येक नमुन्याबरोबर त्याची आनुवंशिक माहिती (DNA) देखील सुरक्षित ठेवली जाते, ज्यामुळे भविष्यातील संशोधनासाठी महत्त्वाचा डेटा उपलब्ध राहतो.

• याशिवाय, भारतीय समुद्री क्षेत्रात एखादी नवीन प्रजाती सापडल्यास तिचे अधिकृत संग्रहण आणि नोंदणी करण्याचे कार्यही हे केंद्र करते.

🎯 याचे महत्त्व काय आहे ?

• या केंद्राच्या स्थापनेमुळे भारताची खोल समुद्रातील जैवविविधता जतन करण्याची आणि तिचा अभ्यास करण्याची क्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे.

• यामुळे संशोधकांना आवश्यक वैज्ञानिक माहिती सहज उपलब्ध होते, ज्याचा उपयोग धोरणनिर्मिती आणि संशोधनात होतो. 

• तसेच समुद्राशी संबंधित आर्थिक विकासाला चालना मिळून देशाची ब्लू इकॉनॉमी अधिक मजबूत होते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : भवसागर रेफरल सेंटर

• भवसागर रेफरल सेंटर → खोल समुद्रातील जैवविविधतेचे राष्ट्रीय भांडार

• स्थान → कोची (केरळ)

• संस्था → सेंटर फॉर मरीन लिव्हिंग रिसोर्सेस अँड इकॉलॉजी (CMLRE)

• मंत्रालय → पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय

• कायदा → जैवविविधता अधिनियम 2002

• वैशिष्ट्य → 3,500 प्रजातींचे नमुने + DNA माहिती

• भूमिका → नवीन प्रजातींचे अधिकृत संग्रहण

Odisha Foundation Day

📚 Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र, इतिहास - कला आणि संस्कृती, भूगोल - पर्यटन

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) 1 एप्रिल रोजी कोणते राज्य उत्कल दिवस साजरा करते ? 

1. ओडिशा

2. केरळ

3. कर्नाटक

4. आंध्र प्रदेश

उत्तर : ओडिशा (Odisha)

बातमी काय आहे ? 

• दरवर्षी 1 एप्रिल हा दिवस ओडिशा राज्य स्थापना दिन किंवा उत्कल दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

🤔 कोणत्या राज्याला प्राचीन काळी उत्कल म्हणून ओळखले जात असे ? 

• प्राचीन काळी ओडिशाला "उत्कल" असे म्हटले जात असे, ज्याचा अर्थ "कुशल कारागिरांची भूमी" असा होतो.

• 1 एप्रिल हा दिवस ओडिशा राज्य स्थापना दिन किंवा उत्कल दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

🧐 ओडिशा राज्याची स्थापना केव्हा झाली ? 

• 1 एप्रिल 1936 रोजी ओडिशा राज्याची स्थापना करण्यात आली. 

• 1936 मध्ये ब्रिटीश राजवटीतील बिहार, ओडिशा आणि मद्रास प्रांतांमधून काही भाग वेगळे करून ओडिशा हे स्वतंत्र राज्य (एक स्वतंत्र प्रांत) म्हणून स्थापन करण्यात आले.

• राज्याचे पूवीचे नाव "ओरिसा" (Orissa)असे होते. 

• 2011 या मध्ये "ओरिसा" (Orissa) चे अधिकृतपणे "ओडिशा" (Odisha) असे नामकरण करण्यात आले.

🤔 कोणत्या युद्धानंतर सम्राट अशोका बौद्ध धर्माचे समर्थक बनले ? 

🧐 कलिंग युद्ध कोठे लढले गेले ? 

• इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकातील कलिंग युद्ध ओडिशामध्ये लढले गेले.

• सम्राट अशोकाने इ.स.पू. 261 मध्ये कलिंग जिंकले, ज्यामुळे प्रसिद्ध कलिंग युद्ध झाले, कलिंगच्या युद्धानंतर सम्राट अशोक यांनी बुद्धांच्या शिकवणींचा स्वीकार करून ते बौद्ध धर्माचे समर्थक बनले.

🤔 कोणार्क येथील उल्लेखनीय सूर्यमंदिर कोणी बांधले ? 

• कोणार्क येथील सूर्य मंदिर हे तेराव्या शतकात बांधलेले हिंदू मंदिर असून या मंदिराची निर्मिती राजा नरसिंहदेव (इ.स. 1238-1264) यांनी करविली.

• हे मंदिर ओडिशा राज्याच्या कोणार्क गावामध्ये आहे.

• कोणार्क मंदिराला "ब्लॅक पॅगोडा" (Black Pagoda) नावानेही ओळखले जाते. 

• कोणार्क येथील सूर्य मंदिर हे युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ (UNESCO world heritage site ) म्हणून प्रसिद्ध आहे.  

🧐 भारतातील सर्वात मोठे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर असलेले चिल्का सरोवर कोणत्या राज्यात आहे ? 

(सरळसेवा भरती, महाराष्ट्र पोलीस भरती, SSC GD 2021)

उत्तर : ओडिशा

🤔 भगवान जगन्नाथांची रथयात्रा कोणत्या राज्यातील प्रसिद्ध उत्सव आहे ? 

(सरळसेवा भरती, SSC MTS 2017, 2022)

उत्तर : ओडिशा

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : ओडिशा

• ओडिशाची राजधानी : भुवनेश्वर (Bhubaneswar) 

• प्रमुख वारसा स्थळे : कोणार्क सूर्य मंदिर, भगवान जगन्नाथ मंदिर, लिंगराज मंदिर

• प्रमुख स्मारके : उदयगिरी आणि खंडगिरी लेणी, धौली शांती स्तूप, 

• प्रमुख नद्या : महानदी, ब्राह्मणी, सुवर्णरेखा, बैतरणी

• राष्ट्रीय उद्याने : सिमलीपाल राष्ट्रीय उद्यान, भितरकणिका राष्ट्रीय उद्यान

• वन्यजीव अभयारण्य : चिल्का वन्यजीव अभयारण्य, नंदनकानन वन्यजीव अभयारण्य

• प्रसिद्ध सण आणि उत्सव : रथयात्रा, दुर्गा पूजा, कोणार्क उत्सव

Hindu Hruday Samrat Balasaheb Thackeray Nagri Lokkalyan Abhiyan

📚 Subject : GS - सरकारी योजना - उपक्रम

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘हिंदूहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे नागरी लोककल्याण अभियान’ ही योजना कशाशी संबंधित आहे ?

1. आरोग्य पायाभूत सुविधा विकास

2. झोपडपट्टी पुनर्विकास व नियोजित गृहनिर्माण

3. डिजिटल प्रशासन सुधारणा

4. पर्यावरण संरक्षण व हरित क्षेत्र वाढ

उत्तर : झोपडपट्टी पुनर्विकास व नियोजित गृहनिर्माण

📰 बातमी काय ?

• महाराष्ट्र सरकारने ‘हिंदूहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे नागरी लोककल्याण अभियान’ जाहीर केले. 

• या अभियानाचा मुख्य उद्देश मुंबई शहर झोपडपट्टीमुक्त करणे हा आहे.

🤔 हे अभियान नेमकं कशासाठी आहे ?

• मुंबईसारख्या महानगरात झोपडपट्ट्यांची समस्या मोठ्या प्रमाणावर आहे. त्यामुळे नागरिकांना सुरक्षित, सुसज्ज आणि नियोजित घरे उपलब्ध करून देण्यासाठी हे अभियान सुरू करण्यात आले आहे.

• या मोहिमेद्वारे एकीकडे झोपडपट्ट्यांचा पुनर्विकास वेगाने केला जाणार आहे, तर दुसरीकडे ‘नेत्रम’ या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने नवीन झोपड्या निर्माण होऊ नयेत यावरही लक्ष ठेवले जाणार आहे.

🧐 पुनर्विकास कसा केला जाणार ?

• या अभियानात झोपडपट्ट्यांचा स्वतंत्रपणे नव्हे तर समूह पातळीवर (Cluster) पुनर्विकास केला जाणार आहे.

• किमान 50 एकर क्षेत्र आणि 51% पेक्षा जास्त झोपडपट्टी असलेल्या भागांचा समावेश करण्यात येईल.

• यासाठी झोपडपट्टी पुनर्वसन प्राधिकरण (SRA) मार्फत ‘स्लम क्लस्टर रिडेव्हलपमेंट स्कीम’ राबवली जाणार आहे.

• रहिवाशांची अचूक नोंद ठेवण्यासाठी बायोमेट्रिक सर्वेक्षण केले जाईल.

🏠 घरांच्या बाबतीत काय बदल करण्यात आला ?

• पूर्वी झोपडपट्टी पुनर्वसन योजनेत 180, 225 व 269 चौ.फुट क्षेत्रफळाच्या सदनिका दिल्या जात होत्या.

• मात्र आता या अभियानांतर्गत 300 चौ.फुट क्षेत्रफळाच्या सदनिका देण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.

• यामुळे नागरिकांना अधिक चांगल्या दर्जाचे आणि मोठे घर मिळणार आहे.

🛰️ ‘नेत्रम’ (NETRAM) तंत्रज्ञानाची भूमिका काय आहे ?

• या अभियानातील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘नेत्रम’ तंत्रज्ञानाचा वापर.

• या तंत्रज्ञानात उपग्रह प्रतिमा (Satellite Images), GIS प्रणाली आणि डिजिटल डेटा यांचा वापर केला जातो.

• दर चार महिन्यांनी उपग्रह प्रतिमांचे विश्लेषण करून नवीन झोपड्या उभारल्या जात आहेत का यावर लक्ष ठेवले जाते.

• BISAG-N या संस्थेच्या वेब-पोर्टलद्वारे ही माहिती संबंधित यंत्रणांना दिली जाते.

• त्यामुळे नवीन झोपडपट्ट्या निर्माण होण्यापूर्वीच त्यावर कारवाई करता येते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• अभियान → हिंदूहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे नागरी लोककल्याण अभियान

• उद्देश → झोपडपट्टीमुक्त शहर

• पद्धत → क्लस्टर पुनर्विकास

• घराचा आकार → 300 चौ.फुट

• तंत्रज्ञान → नेत्रम (उपग्रह + GIS)

• फोकस → पुनर्विकास + नवीन झोपड्या रोखणे

What is the Nagoya Protocol ?

📚 Subject : GS - आंतरराष्ट्रीय करार, पर्यावरण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडे भारताने जैवविविधता नियमांच्या अंमलबजावणीत आणि 'अनुपालन प्रमाणपत्रे' (IRCC) जारी करण्यात जागतिक स्तरावर आघाडी घेतली आहे. तर या प्रक्रियेचा आधार असलेला मुख्य आंतरराष्ट्रीय करार कोणता ?

1. नागोया प्रोटोकॉल (Nagoya Protocol)

2. कार्टाजेना प्रोटोकॉल (Cartagena Protocol)

3. रामसर करार (Ramsar Convention)

4. मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल (Montreal Protocol)

उत्तर : नागोया प्रोटोकॉल

📰 बातमी काय ?

• अलिकडे भारताने जैवविविधता नियमांच्या अंमलबजावणीत जागतिक स्तरावर आघाडी घेतली आहे. 

• नागोया प्रोटोकॉल अंतर्गत जगभर दिल्या गेलेल्या प्रमाणपत्रांपैकी 56% पेक्षा जास्त म्हणजेच 3,561 आंतरराष्ट्रीय मान्यताप्राप्त अनुपालन प्रमाणपत्रे (IRCCs) भारताने जारी केली आहेत.

🤔 नागोया प्रोटोकॉल म्हणजे नेमकं काय ?

• नागोया प्रोटोकॉल (Nagoya Protocol) हा जैविक किंवा आनुवंशिक संसाधनांच्या (Biological or Genetic Resources) वापरापासून मिळणाऱ्या फायद्यांच्या न्याय्य आणि समान वाटपावर आधारित एक आंतरराष्ट्रीय करार आहे. 

• सोप्या भाषेत सांगायचे तर, एखाद्या देशातील वनस्पती, प्राणी किंवा सूक्ष्मजीवांचा वापर करून जर एखादे नवीन उत्पादन (उदा. औषध) तयार केले, तर त्यातून मिळणारा नफा किंवा फायदे त्या मूळ देशाशी आणि तेथील स्थानिक समुदायाशी वाटून घेणे या करारांतर्गत बंधनकारक आहे.

• नागोया प्रोटोकॉल हा जैवविविधता कराराचा (Convention on Biological Diversity - CBD) पूरक आंतरराष्ट्रीय करार आहे.

🧐 हा करार कधी लागू झाला ?

• स्वीकार → 29 ऑक्टोबर 2010 रोजी जपानमधील नागोया शहरात हा स्वीकारण्यात आला.

• अंमलबजावणी → 12 ऑक्टोबर 2014 पासून तो लागू झाला.

• सध्या 140+ देश या कराराचे सदस्य आहेत.

🇮🇳 भारताची भूमिका काय आहे ?

• भारताने 2011 मध्ये हा करार स्वीकारला आणि 2012 मध्ये त्याची अंमलबजावणी (ratification) केली.

• भारतात हा करार जैवविविधता अधिनियम 2002 आणि त्यासंबंधित नियमांद्वारे राबवला जातो.

• यासाठी राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण (NBA), चेन्नई ही प्रमुख संस्था आहे.

• भारत हा एक समृद्ध जैवविविधता असलेला देश आहे. या करारामुळे भारतीय वनस्पती किंवा पारंपारिक ज्ञानाचा वापर करून परदेशी कंपन्यांनी नफा मिळवल्यास, त्याचा काही वाटा भारताला मिळणे कायदेशीररित्या शक्य झाले आहे

⚙️ नागोया प्रोटोकॉलची मुख्य वैशिष्ट्ये काय आहेत ?

🎯 ज्ञानाचे संरक्षण : 

• हा करार केवळ संसाधनांनाच नाही, तर त्या संसाधनांशी संबंधित स्थानिक समुदायांच्या पारंपारिक ज्ञानालाही (Traditional Knowledge) संरक्षण देतो.

✍️ पूर्व संमती : 

• जर एखाद्या देशाला दुसऱ्या देशातील जैविक संसाधने वापरायची असतील, तर त्या देशाची 'पूर्व संमती' (Prior Informed Consent) घेणे आवश्यक आहे.

🧐 देखरेख : 

• हा करार संसाधनांचा वापर कायदेशीररीत्या झाला आहे का यावर देखरेख ठेवतो.

📋 आंतरराष्ट्रीय प्रमाणपत्र (IRCC) : 

• जेव्हा एखादा देश संसाधन वापरण्याची परवानगी देतो, तेव्हा एक आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्य असलेले 'अनुपालन प्रमाणपत्र' (Internationally Recognized Certificate of Compliance) दिले जाते. 

• हे प्रमाणपत्र त्या संसाधनाच्या कायदेशीर वापराचा पुरावा असतो.

🏛️ माहिती केंद्र (ABS Clearing-House) : 

• सर्व परवानग्या आणि करारांची माहिती एका जागतिक पोर्टलवर (ABS Clearing-House) सामायिक केली जाते, जेणेकरून पारदर्शकता राहते आणि देखरेख करणे सोपे जाते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• नागोया प्रोटोकॉल (करार) → जैवविविधता कराराचा पूरक आंतरराष्ट्रीय करार

• उद्देश → जैविक किंवा आनुवंशिक संसाधनांच्या फायद्यांचा न्याय्य आणि समान वाटप

• स्वीकार → 29 ऑक्टोबर 2010 (जपानमधील नागोया)

• भारत → 2011 स्वाक्षरी, (2012 अंमलबजावणी)

• भारतीय संस्था → राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण (चेन्नई)

BCCI Naman Awards 2026

📚 Subject : GS - खेळ, पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) ‘पॉली उमरीगर पुरस्कार 2026’ (Polly Umrigar Award) पुरुष गटात कोणाला प्रदान करण्यात आला ?

1. रोहित शर्मा

2. विराट कोहली

3. हार्दिक पांड्या

4. शुभमन गिल

उत्तर : शुभमन गिल

📰 बातमी काय ? 

• भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाने (BCCI) मार्च 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे 'नमन पुरस्कार' सोहळ्याचे आयोजन केले होते. 

• हा पुरस्कार सोहळा 2024-25 या क्रिकेट हंगामातील खेळाडूंच्या ऐतिहासिक कामगिरीचा गौरव करण्यासाठी आयोजित करण्यात आला होता.

🤔 नमन पुरस्कार म्हणजे काय ?

• नमन पुरस्कार हा भारतीय क्रिकेटमधील सर्वात मानाचा वार्षिक पुरस्कार सोहळा आहे. 

• यामध्ये आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत (Domestic) क्रिकेटमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या पुरुष आणि महिला क्रिकेटपटूंना सन्मानित केले जाते. 

• तसेच भारतीय क्रिकेटमध्ये मोठे योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना गौरविण्यात येते.

• या पुरस्कारांचे मुख्य उद्दिष्ट खेळाडूंना प्रोत्साहन देणे आणि त्यांच्या कष्टाची दखल घेणे हे आहे.

🏆 प्रमुख विजेते : 

✍️ कर्नल सी.के. नायडू जीवनगौरव पुरस्कार : राहुल द्रविड आणि रॉजर बिन्नी

• हा भारतीय क्रिकेटमधील सर्वोच्च सन्मान मानला जातो. 

• 2026 मध्ये हा पुरस्कार माजी भारतीय कर्णधार आणि मुख्य प्रशिक्षक राहुल द्रविड आणि 

• बीसीसीआईचे माजी अध्यक्ष रॉजर बिन्नी यांना विभागून देण्यात आला. 

• भारतीय क्रिकेटच्या जडणघडणीत त्यांच्या योगदानासाठी हा सन्मान करण्यात आला.

✍️ जीवनगौरव पुरस्कार (महिला) : मिताली राज

🏏 पॉली उमरीगर पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू - पुरुष) : शुभमन गिल

🏏 सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू (महिला) : स्मृती मंधाना

🤝 सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय पदार्पण (Debut) :

• पुरुषांमध्ये - हर्षित राणा  

• महिलांमध्ये - एन. श्री चरणी 

🤔 कर्नल सी. के. नायडू जीवनगौरव पुरस्कार कोणत्या खेळाशी संबंधित आहे ? 

• कर्नल सी. के. नायडू जीवनगौरव पुरस्कार 🏏 क्रिकेट या खेळाशी संबंधित आहे. 

• भारताचे पहिले कसोटी क्रिकेट कर्णधार कर्नल सी.के. नायडू यांच्या सन्मानार्थ BCCI द्वारे हा पुरस्कार देण्यात येतो.

• पहिला, कर्नल सी. के. नायडू जीवनगौरव पुरस्कार 1994 मध्ये भारताचे पहिले कसोटी शतकवीर श्री लाला अमरनाथ यांना देण्यात आला. 

Morung Education System

📚 Subject : GS - कला आणि संस्कृती

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) पंतप्रधानांनी ‘मन की बात’ कार्यक्रमात ‘मोरुंग’ (Morung) शिक्षण प्रणालीचा उल्लेख केला तर ही शिशिक्षण पद्धती कोणत्या समुदायाशी संबंधित आहे ?

1. भील

2. संथाल

3. गोंड

4. नागा

उत्तर : नागा

📰 बातमी काय ?

• पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी यांनी ‘मन की बात’ (Mann Ki Baat) च्या 132 व्या भागात नागा समुदायाच्या ‘मोरुंग’ शिक्षण प्रणालीचे कौतुक केले.

• ही पद्धत आपली संस्कृती टिकवून आधुनिक शिक्षणाशी (गणित, विज्ञान) कशी सांगड घालते, याचे त्यांनी उदाहरण दिले.

✍️ ‘मोरुंग’ शिक्षण प्रणाली म्हणजे नेमकं काय ?

• ‘मोरुंग’ ही नागा जमातीची पारंपरिक, समुदायावर आधारित शिक्षण पद्धती आहे.

• ऐतिहासिकदृष्ट्या, हे एक 'युवा वसतिगृह' (Youth Dormitory) आणि शिकण्याचे केंद्र म्हणून ओळखले जाते.

• येथे वडीलधारी मंडळी तरुण पिढीला इतिहास, रीतिरिवाज, युद्धकौशल्य, नीतिमत्ता आणि लोककथांचे शिक्षण देतात.

🎯🎯 मुख्य वैशिष्ट्ये :

• वडीलधाऱ्यांकडून शिक्षण : ज्ञान केवळ पुस्तकातून नाही, तर अनुभवातून आणि कथा सांगून दिले जाते.

• आधुनिकतेचा मेळ : पारंपारिक ज्ञानासोबतच आता विज्ञान, गणित आणि भाषा या विषयांचेही शिक्षण दिले जाते.

• अनुभवात्मक शिक्षण : लोकगीते, पारंपारिक खेळ आणि सामुदायिक संवादाद्वारे व्यावहारिक कौशल्ये शिकवली जातात.

🤝 ‘मोरुंग’ शिक्षण प्रणाली महत्त्व :

• सांस्कृतिक वारसा जपणे - नागा जमातीची ओळख आणि मौखिक परंपरा जिवंत ठेवते.

• सर्वांगीण विकास - ही पद्धत केवळ साक्षरता नाही, तर सामाजिक, नैतिक आणि जीवन कौशल्ये विकसित करण्यावर भर देते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :

• ‘मोरुंग’ — नागा जमातीची पारंपरिक शिक्षण प्रणाली

• स्वरूप — पारंपरिक, समुदायावर आधारित

• शिक्षण पद्धत — पारंपारिक वारसा आणि आधुनिक विज्ञान यांचा संगम.

• उद्देश — संस्कृती जतन + सर्वांगीण विकास

• संदर्भ — 132 वी 'मन की बात' कार्यक्रम

Indira Gandhi Memorial Tulip Garden

📚 Subject : GS - पर्यटन, सण आणि उत्सव 

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) आशियातील सर्वात मोठे ट्यूलिप गार्डन असलेले इंदिरा गांधी मेमोरियल ट्यूलिप गार्डन कोणत्या ठिकाणी आहे ?

(सरळसेवा भरती, रेल्वे भरती, SC GD 2021, SSC CHSL 2021 )

1. धर्मशाळा

2. शिमला

3. देहरादून

4. श्रीनगर

उत्तर : श्रीनगर (Srinagar) 

📰 बातमी काय ? 

जम्मू आणि काश्मीरच्या मुख्यमंत्र्यांनी इंदिरा गांधी मेमोरियल ट्यूलिप गार्डनचे अधिकृत उद्घाटन केले. 

इंदिरा गांधी मेमोरियल ट्युलिप गार्डन बद्दल परीक्षेसाठी IMP वनलाईनर पॉईंट्स : 

• श्रीनगर मधील इंदिरा गांधी मेमोरियल ट्युलिप गार्डन आशियातील सर्वात मोठे ट्यूलिप उद्यान म्हणून लंडनच्या वर्ल्ड बुक ऑफ रेकॉर्डमध्ये दाखल झाले.

• हे झाबरवान पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी तसेच दल सरोवरच्या (Dal Lake) किनाऱ्यावर वसलेले आहे.

• गार्डन 30 हेक्टर क्षेत्रात पसरलेले असून या गार्डनमध्ये 48 प्रकारची ट्युलिप फुलं आहेत.

• काश्मीरमधील फुलशेती आणि पर्यटनाला चालना देण्यासाठी हे गार्डन 2007 मध्ये उघडण्यात आले होते.

• इंदिरा गांधी मेमोरियल ट्युलिप गार्डन पूर्वी " सिराज बाग " या नावाने ओळखले जात असे.

ट्यूलिप महोत्सव (Tulip Festival) कोणत्या शहरात प्रसिद्ध आहे ? 

(SSC CHSL 2023) 

• ट्यूलिप महोत्सव हा भारतातील जम्मू आणि काश्मीर केंद्र शासित प्रदेशााची राजधानी श्रीनगर येथे आयोजित केला जाणारा वार्षिक कार्यक्रम आहे.

• काश्मीर खोऱ्यात वसंत ऋतू सुरू होण्याच्या काळात हा उत्सव आयोजित केला जातो.

• साधारणपणे मार्च आणि एप्रिल महिन्यात जेव्हा श्रीनगरमधील ट्यूलिप बाग पूर्णपणे बहरलेली असते, तेव्हा ट्यूलिप महोत्सव आयोजित केला जातो. 

• बागेतील विविध प्रकारच्या फुलांच्या श्रेणींचे प्रदर्शन पर्यटकांसाठी खास मेजवानी आहे.

• त्याचबरोबर या महोत्सवात जम्मू आणि काश्मीरच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे दर्शन घडवण्यासाठी सांस्कृतिक कार्यक्रम, हस्तकला प्रदर्शने आणि इतर उपक्रमांचा समावेश आहे.

• या महोत्सवात जगभरातून मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात.

• हा उत्सव जम्मू आणि काश्मीर सरकारच्या पर्यटन प्रयत्नांचा एक भाग आहे.