चालू घडामोडी | यंत्र इंडिया लिमिटेडला 'मिनीरत्न' श्रेणी-I दर्जा

Important Affairs

31-01-2026

चालू घडामोडी | बौद्ध डायमंड त्रिकोण : भारताच्या संभाव्य जागतिक वारसा स्थळ यादीत

Buddhist Diamond Triangle : World Heritage Tentative List

Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती, जागतिक वारसा स्थळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) UNESCO ने भारताच्या संभाव्य जागतिक वारसा स्थळ यादीत नुकताच समाविष्ट केलेला “बौद्ध डायमंड त्रिकोण” कोणत्या राज्यात आहे ?

1. ओडिशा

2. बिहार

3. उत्तर प्रदेश

4. महाराष्ट्र

उत्तर : ओडिशा

📰 बातमी काय ?

• युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज सेंटर ने (UNESCO World Heritage Centre) ओडिशातील बौद्ध डायमंड त्रिकोण (Buddhist Diamond Triangle) याचा भारताच्या संभाव्य जागतिक वारसा स्थळ यादीत( World Heritage Tentative List) समावेश केला आहे.

• या त्रिकोणात ललितगिरी, उदयगिरी आणि रत्नागिरी ही तीन महत्त्वाची बौद्ध स्थळे येतात.

📰 बातमी काय ?

• युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज सेंटर ने (UNESCO World Heritage Centre) ओडिशातील बौद्ध डायमंड त्रिकोण (Buddhist Diamond Triangle) याचा भारताच्या संभाव्य जागतिक वारसा स्थळ यादीत( World Heritage Tentative List) समावेश केला आहे.
• या त्रिकोणात ललितगिरी, उदयगिरी आणि रत्नागिरी ही तीन महत्त्वाची बौद्ध स्थळे येतात.

🧐 बौद्ध डायमंड त्रिकोण म्हणजे नेमकं काय ?

• बौद्ध डायमंड त्रिकोण म्हणजे ओडिशातील जाजपूर आणि कटक जिल्ह्यांत असलेली तीन परस्पर संबंधित बौद्ध मठ-संकुले.
• ही संकुले एकत्रितपणे बौद्ध धर्माचा टप्प्याटप्प्याने झालेला वैचारिक, धार्मिक आणि कलात्मक विकास दाखवतात.
• या त्रिकोणाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे —
‣ थेरवाद (हिनयान), महायान आणि वज्रयान या बौद्ध धर्माच्या तीन प्रमुख परंपरा येथे स्पष्टपणे आढळतात.
‣ आणि त्या परंपरा एकाच भौगोलिक भागात, वेगवेगळ्या कालखंडांत विकसित झालेल्या दिसतात.
‣ 👉 या तिन्ही परंपरांचा संपूर्ण प्रवास दाखवणारा हा त्रिकोण जगात दुर्मिळ आहे.

🧐 बौद्ध डायमंड त्रिकोण म्हणजे नेमकं काय ?

• बौद्ध डायमंड त्रिकोण म्हणजे ओडिशातील जाजपूर आणि कटक जिल्ह्यांत असलेली तीन परस्पर संबंधित बौद्ध मठ-संकुले.

• ही संकुले एकत्रितपणे बौद्ध धर्माचा टप्प्याटप्प्याने झालेला वैचारिक, धार्मिक आणि कलात्मक विकास दाखवतात.

• या त्रिकोणाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे —

थेरवाद (हिनयान), महायान आणि वज्रयान या बौद्ध धर्माच्या तीन प्रमुख परंपरा येथे स्पष्टपणे आढळतात.
आणि त्या परंपरा एकाच भौगोलिक भागात, वेगवेगळ्या कालखंडांत विकसित झालेल्या दिसतात.
👉 या तिन्ही परंपरांचा संपूर्ण प्रवास दाखवणारा हा त्रिकोण जगात दुर्मिळ आहे.

📍 ललितगिरी – सर्वात जुने बौद्ध केंद्र :

• ललितगिरी कटक जिल्ह्यांत आहे.

• ललितगिरी हे बौद्ध डायमंड त्रिकोणातील सर्वात प्राचीन स्थळ मानले जाते.

• येथील इतिहास इ.स.पू. 2–3 वे शतक इतका जुना आहे.

ललितगिरीचे महत्त्व असे —

येथे सोनं, चांदी आणि दगडातील अवशेष पेट्या (Relic Caskets) सापडल्या
अनेक अभ्यासकांच्या मते हे भगवान बुद्धांचे अवशेष असू शकतात
ओडिशामधील पहिले पूर्वाभिमुख अर्धवर्तुळाकार चैत्यगृह येथे आढळते
“श्री चंद्रादित्य विहार” या शिलालेखांमुळे हे ठिकाण दीर्घकाळ शिक्षणकेंद्र असल्याचे सिद्ध होते

📍उदयगिरी – मठांचा सुवर्णकाळ

• उदयगिरी हे या त्रिकोणातील सर्वात मोठे बौद्ध संकुल आहे.

• याचा विकास इ.स. 1 ते 13 वे शतक या दीर्घ काळात झाला.

➡️ उदयगिरीची वैशिष्ट्ये —

दुहेरी मजली मठांची रचना (Double-storeyed Monastery)
माधवपुरा महाविहार नावाचे मोठे केंद्र
अवलोकितेश्वर आणि पंच ध्यानि बुद्ध यांच्या भव्य मूर्ती
महायान बौद्ध कलेचा सर्वोच्च टप्पा येथे दिसून येतो

📍 रत्नागिरी – वज्रयान बौद्ध धर्माचे केंद्र

• रत्नागिरी हे वज्रयान (तांत्रिक) बौद्ध धर्माचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.

• याची तुलना अनेकदा नालंदा विद्यापीठाशी केली जाते.

➡️ रत्नागिरीचे महत्त्व —

तारा, वज्रपाणी, जंभाळा यांसारख्या देवी-देवतांच्या सुंदर मूर्ती
बौद्ध धर्माला स्त्री भक्तांचा मोठा पाठिंबा मिळाल्याचे पुरावे
राणी कर्पुरश्री यांचा आश्रय उल्लेखनीय
बौद्ध आणि ब्राह्मणीय स्थापत्यशैलींचा दुर्मिळ संगम

🏛️ सध्याची स्थिती :

• सध्या बौद्ध डायमंड त्रिकोण भारताच्या संभाव्य जागतिक वारसा स्थळ यादीत (India's UNESCO Tentative List) मध्ये आहे.

• पुढील टप्प्यात जर त्याचे Outstanding Universal Value म्हणजे च “हे स्थळ केवळ भारतासाठी नाही, तर संपूर्ण मानवजातीसाठी का महत्त्वाचे आहे?” हे सिद्ध झाले.

→ तर ते कायमस्वरूपी जागतिक वारसा स्थळ (Permanent World Heritage Site) होऊ शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : बौद्ध डायमंड त्रिकोण

• UNESCO Tentative List – बौद्ध डायमंड त्रिकोण

• राज्य : ओडिशा

• जिल्हे : जाजपूर व कटक

• बौद्ध स्थळे : ललितगिरी, उदयगिरी, रत्नगिरी

• 1500 वर्षांचा अखंड बौद्ध इतिहास

• थेरवाद → महायान → वज्रयान असा विकास

• ललितगिरी : सर्वात जुने, अवशेष पेट्या

• उदयगिरी : सर्वात मोठे संकुल

• रत्नगिरी : वज्रयान केंद्र

🏛️ सध्याची स्थिती :
• सध्या बौद्ध डायमंड त्रिकोण भारताच्या संभाव्य जागतिक वारसा स्थळ यादीत (India's UNESCO Tentative List) मध्ये आहे.
• पुढील टप्प्यात जर त्याचे Outstanding Universal Value म्हणजे च “हे स्थळ केवळ भारतासाठी नाही, तर संपूर्ण मानवजातीसाठी का महत्त्वाचे आहे?” हे सिद्ध झाले.
→ तर ते कायमस्वरूपी जागतिक वारसा स्थळ (Permanent World Heritage Site) होऊ शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : बौद्ध डायमंड त्रिकोण
• UNESCO Tentative List – बौद्ध डायमंड त्रिकोण
• राज्य : ओडिशा
• जिल्हे : जाजपूर व कटक
• बौद्ध स्थळे : ललितगिरी, उदयगिरी, रत्नगिरी
• 1500 वर्षांचा अखंड बौद्ध इतिहास
• थेरवाद → महायान → वज्रयान असा विकास
• ललितगिरी : सर्वात जुने, अवशेष पेट्या
• उदयगिरी : सर्वात मोठे संकुल
• रत्नगिरी : वज्रयान केंद्र

Important Affairs

31-01-2026

चालू घडामोडी | भारत–युरोपियन युनियन मुक्त व्यापार करार

India–EU Free Trade Agreement

Subject : GS - अर्थशास्त्र, जागतिक संघटना

प्रश्न) भारत आणि युरोपियन युनियन यांच्यातील मुक्त व्यापार करार कोणत्या शिखर परिषदेत अंतिम करण्यात आला ?

1. 16 वी भारत–EU परिषद

2. 15 वी भारत–EU परिषद

3. 14 वी G 20 शिखर परिषद

4. 14 वी भारत–EU परिषद

उत्तर : 16 वी भारत–EU परिषद

📰 बातमी काय ?

• नवी दिल्लीत झालेल्या 16 व्या भारत– युरोपियन युनियन(EU) शिखर परिषदेत, भारत आणि युरोपियन युनियन यांच्यातील दीर्घकाळ प्रलंबित मुक्त व्यापार करार (Free Trade Agreement – FTA) पूर्ण करण्यात आला.

• सुमारे 20 वर्षे चाललेल्या चर्चा व अडथळ्यांनंतर हा करार पूर्ण झाला असून, तो भारताच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापार धोरणात एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

🧠 या कराराचा “Mother of All Deals” असा उल्लेख का केला जात आहे ?

• हा करार “Mother of All Deals” असा उल्लेख करून ओळखला जात आहे, कारण हा करार - आकार, व्याप्ती आणि जागतिक परिणामांच्या दृष्टीने अत्यंत मोठा आणि ऐतिहासिक मानला जातो.

• भारत आणि EU मिळून - जागतिक GDP च्या सुमारे 25%

• जागतिक व्यापाराच्या जवळपास एक-तृतीयांश भागाचे प्रतिनिधित्व करतात.

• इतक्या मोठ्या दोन आर्थिक घटकांमधील, वस्तू, सेवा, गुंतवणूक, मनुष्यबळ, पर्यावरण आणि नियमाधारित व्यापार यांचा समावेश असलेला सर्वसमावेशक करार म्हणून भारत–EU FTA ला “Mother of All Deals” असे संबोधले जात आहे.

📰 बातमी काय ?
• नवी दिल्लीत झालेल्या 16 व्या भारत– युरोपियन युनियन(EU) शिखर परिषदेत, भारत आणि युरोपियन युनियन यांच्यातील दीर्घकाळ प्रलंबित मुक्त व्यापार करार (Free Trade Agreement – FTA) पूर्ण करण्यात आला.
• सुमारे 20 वर्षे चाललेल्या चर्चा व अडथळ्यांनंतर हा करार पूर्ण झाला असून, तो भारताच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापार धोरणात एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

🧠 या कराराचा “Mother of all deals” असा उल्लेख का केला जात आहे ?

• हा करार “mother of all deals” असा उल्लेख करून ओळखला जात आहे, कारण हा करार - आकार, व्याप्ती आणि जागतिक परिणामांच्या दृष्टीने अत्यंत मोठा आणि ऐतिहासिक मानला जातो.
• भारत आणि EU मिळून - जागतिक GDP च्या सुमारे 25% आणि
• जागतिक व्यापाराच्या जवळपास एक-तृतीयांश भागाचे प्रतिनिधित्व करतात.
• इतक्या मोठ्या दोन आर्थिक घटकांमधील, वस्तू, सेवा, गुंतवणूक, मनुष्यबळ, पर्यावरण आणि नियमाधारित व्यापार यांचा समावेश असलेला सर्वसमावेशक करार म्हणून भारत–EU FTA ला “Mother of all deals” असे संबोधले जात आहे.

भारत आणि युरोपियन युनियन कराराची प्रमुख वैशिष्ट्ये :

Key Features of the Agreement :

भारताच्या 99% वस्तूंना शुल्कमुक्त प्रवेश :

• या करारानुसार, युरोपियन युनियन भारताच्या एकूण निर्यातींपैकी 99% वस्तूंना (Trade Value नुसार) शुल्कमुक्त प्रवेश देणार आहे.

• त्याच वेळी, भारत EU कडून येणाऱ्या सुमारे 92 ते 97% वस्तूंवरील आयात शुल्क टप्प्याटप्प्याने कमी करणार आहे.

श्रमप्रधान निर्यातींवर शून्य शुल्क :

• या कराराअंतर्गत, EU ने USD 33 अब्ज किमतीच्या भारतीय श्रमप्रधान निर्यातींवर शून्य शुल्क मान्य केले आहे.

• यामध्ये कापड, वस्त्रोद्योग, चामडे, रत्ने-दागिने आणि सागरी उत्पादने या क्षेत्रांचा समावेश आहे.

• 👉 यामुळे रोजगारनिर्मिती वाढेल आणि लघु व मध्यम उद्योगांना (MSME) मोठा फायदा होईल.

🚗 वाहन उद्योगासाठी विशेष तरतूद :

• युरोपियन लक्झरी कार उत्पादकांसाठी या करारात कोटा-आधारित प्रणाली लागू करण्यात आली आहे.

• या प्रणालीअंतर्गत आयात शुल्क 110% वरून सुमारे 10% पर्यंत कमी होऊ शकते.

• मात्र ही सवलत मर्यादित कोट्यात दिली जाणार असून, भारतीय वाहन उद्योगाचे संरक्षण कायम ठेवण्यात आले आहे.

🧑‍💻 सेवा क्षेत्रात नेमका काय बदल होणार ?

• या करारामुळे भारताला युरोपियन युनियनमधील 144 सेवा उपक्षेत्रांमध्ये प्रवेश मिळणार आहे.

• यामध्ये IT, वित्तीय सेवा आणि शिक्षण क्षेत्र महत्त्वाचे आहेत.

• तसेच कुशल भारतीय व्यावसायिक, Intra-Ccorporate Transferees आणि AYUSH क्षेत्रातील तज्ज्ञांसाठी व्हिसा प्रक्रिया सुलभ करण्यात येणार आहे, ज्यामुळे भारतीय मनुष्यबळाला युरोपमध्ये अधिक संधी मिळतील.

🌾 शेती क्षेत्रे पूर्णतः कराराबाहेर :

• भारताने या करारात दुग्धजन्य पदार्थ, धान्य आणि कुक्कुटपालन ही संवेदनशील शेती क्षेत्रे पूर्णतः कराराबाहेर ठेवली आहेत.

• 👉 यामागील उद्देश म्हणजे भारतीय शेतकऱ्यांना परकीय स्पर्धेपासून संरक्षण देणे आणि देशांतर्गत कृषी अर्थव्यवस्था सुरक्षित ठेवणे.

🌍 भारताला या कराराचा फायदा कसा ?

• या करारामुळे भारताला 450 दशलक्ष लोकसंख्येच्या EU बाजारात स्थिर व नियमाधारित प्रवेश मिळणार आहे.

• अमेरिका आणि चीनवरील व्यापार अवलंबित्व कमी होईल.

• तसेच Make in India आणि Export-Led Growth या धोरणांना बळ मिळेल.

• हा करार भारताच्या “विकसित भारत 2047” या दीर्घकालीन दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : भारत–EU मुक्त व्यापार करार

• करार : भारत–EU मुक्त व्यापार करार (FTA)

• परिषद : 16 वी भारत–EU शिखर परिषद, नवी दिल्ली

• जागतिक GDP वाटा : 25%

• व्यापार उद्दिष्ट : 2032 पर्यंत द्विपक्षीय व्यापार दुप्पट

• EU सवलत : 99% भारतीय निर्यात

• भारत सवलत : 92–97% EU वस्तूंवरील शुल्क कपात

• श्रमप्रधान निर्यात : USD 33 अब्ज

• सेवा उपक्षेत्रे : 144

• वाहन शुल्क : 110% → ~10% (कोटा आधारित)

• कराराबाहेर ठेवलेली क्षेत्रे : दुग्ध, धान्य, कुक्कुटपालन

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : भारत–EU मुक्त व्यापार करार
• करार : भारत–EU मुक्त व्यापार करार (FTA)
• परिषद : 16 वी भारत–EU शिखर परिषद, नवी दिल्ली
• जागतिक GDP वाटा : 25%
• व्यापार उद्दिष्ट : 2032 पर्यंत द्विपक्षीय व्यापार दुप्पट
• EU सवलत : 99% भारतीय निर्यात
• भारत सवलत : 92–97% EU वस्तूंवरील शुल्क कपात
• श्रमप्रधान निर्यात : USD 33 अब्ज
• सेवा उपक्षेत्रे : 144
• वाहन शुल्क : 110% → ~10% (कोटा आधारित)
• कराराबाहेर ठेवलेली क्षेत्रे : दुग्ध, धान्य, कुक्कुटपालन