चालू घडामोडी | राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणावरील आभार प्रस्ताव
Motion of Thanks to President’s Address
Subject : GS - राज्यशास्त्र
सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न
प्रश्न) भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमानुसार राष्ट्रपती प्रत्येक वर्षाच्या पहिल्या अधिवेशनाच्या प्रारंभी संसदेला विशेष अभिभाषण करतात ?
1. कलम 49
2. कलम 87
3. कलम 101
4. कलम 123
उत्तर : कलम 87
📰 बातमी काय ?
• अर्थसंकल्पीय अधिवेशनाच्या सुरुवातीला भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मु यांनी संसदेला विशेष अभिभाषण केले.
• त्यानंतर लोकसभा आणि राज्यसभा या दोन्ही सभागृहांत त्या अभिभाषणावरील आभार प्रस्ताव चर्चेसाठी घेण्यात आला.
• दरवर्षी वर्षाच्या पहिल्या अधिवेशनात आणि सार्वत्रिक निवडणुकीनंतरच्या पहिल्या अधिवेशनात ही प्रक्रिया अनिवार्य असते.
🔎 आभार प्रस्ताव म्हणजे नेमकं काय ?
• राष्ट्रपती संसदेला संबोधित करतात, पण त्या भाषणातील मजकूर प्रत्यक्षात मंत्रिमंडळ तयार करते. म्हणजेच ते सरकारच्या धोरणांचे आणि पुढील वर्षातील कार्यक्रमांचे विधान असते.
• या भाषणावर थेट चर्चा होत नाही. त्याऐवजी संसद “आभार प्रस्ताव” मांडते आणि त्या प्रस्तावावर चर्चा केली जाते.
• ही चर्चा म्हणजे सरकारच्या धोरणांची तपासणी, टीका आणि विश्लेषण करण्याची औपचारिक संधी असते.
📜 घटनात्मक आधार
कलम 87 (1) :
राष्ट्रपतींनी –
• सार्वत्रिक निवडणुकीनंतरच्या पहिल्या अधिवेशनाच्या प्रारंभी
• आणि प्रत्येक वर्षाच्या पहिल्या अधिवेशनाच्या प्रारंभी - विशेष अभिभाषण करणे बंधनकारक आहे.
➡️ या अभिभाषणातील विषयांवर चर्चा करण्यासाठी संसद नियम करते — हीच प्रक्रिया म्हणजे आभार प्रस्ताव.
⚙️ प्रक्रिया कशी चालते ?
• प्रथम, सरकारतर्फे निवडलेला सदस्य आभार प्रस्ताव मांडतो आणि दुसरा सदस्य त्यास अनुमोदन देतो.
• यानंतर सर्व सदस्यांना राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय कोणताही मुद्दा उपस्थित करण्याची संधी मिळते.
• विरोधी पक्ष अभिभाषणात काही महत्त्वाचे मुद्दे न आल्याबद्दल दुरुस्ती सुचवू शकतो.
• चर्चेच्या शेवटी पंतप्रधान उत्तर देतात.
• त्यानंतर प्रस्ताव मतदानासाठी ठेवला जातो.
• जर दुरुस्ती मंजूर झाली, तर प्रस्ताव सुधारित स्वरूपात मंजूर होतो.
📊 ऐतिहासिक बाब
• राज्यसभा : राज्यसभेत आभार प्रस्तावावर दुरुस्ती 1980, 1989, 2001, 2015 आणि 2016 या पाच वेळा मंजूर झाली आहे.
• लोकसभा : लोकसभेत मात्र आजपर्यंत कोणतीही दुरुस्ती मंजूर झालेली नाही.
🎯 संकल्पना स्पष्टता :
• राष्ट्रपती भाषण करतात, पण मजकूर सरकार तयार करते.
• अभिभाषणावर थेट चर्चा होत नाही — चर्चा फक्त आभार प्रस्तावावर होते.
🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स :
• कलम 87 – राष्ट्रपतींचे विशेष अभिभाषण
1) सार्वत्रिक निवडणुकीनंतरच्या पहिल्या अधिवेशनाच्या प्रारंभी
2) प्रत्येक वर्षाच्या पहिल्या अधिवेशनाच्या प्रारंभी
• चर्चा थेट अभिभाषणावर नाही — फक्त आभार प्रस्तावावर
• राज्यसभा – 5 वेळा दुरुस्ती मंजूर
• लोकसभा – एकदाही दुरुस्ती मंजूर नाही
• अभिभाषणाचा मसुदा – मंत्रिमंडळ तयार करते
