What is Budget ? 

Subject : GS - अर्थशास्त्र - अर्थसंकल्प, राज्यशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) शासकीय अर्थसंकल्पाचे एकूण किती प्रकार आहेत ?

(MPSC Group C 2019)

1. 2 

2. 3

3. 4 

4. वरील पैकी कोणतेही नाही. 

उत्तर : 3

बजेट शब्द कोठून आला ? 

• बजेट हा शब्द इंग्लंडमध्ये सर्वप्रथम 1733 मध्ये वापरण्यात आला.

• फ्रेंच शब्द बोगेट पासून बजेट या शब्दाची उत्पत्ती झाली. याचा अर्थ चामड्याची पिशवी असा होतो. 

अर्थसंकल्प म्हणजे काय ? 

• वित्तीय वर्षातील सरकारचे अंदाजे खर्च व उत्पन्न यांची सर्व माहिती तसेच मागील वर्षांच्या परिस्थितीचा आढावा, नवीन कर, योजना व भांडवली खर्च भागविण्याची व्यवस्था म्हणजे अर्थसंकल्प होय.

• भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 112 नुसार केंद्र सरकारचा तर कलम 202 नुसार राज्य सरकारचा अर्थसंकल्प मांडला जातो. 

अर्थसंकल्पाचे प्रामुख्याने 3 प्रकार आहेत : 

1) शिलकीचा अर्थसंकल्प (Surplus Budget) :  

• जेव्हा सरकारचे उत्पन्न हे खर्चापेक्षा अधिक असते. त्यास शिलकीचा अर्थसंकल्प असे म्हणतात.

• म्हणजे पुढच्या वर्षभरातील अपेक्षित उत्पन्न हे सरकारच्या खर्चापेक्षा अधिक असते आणि शेवटी काही शिल्लक राहते. 

2) तुटीचा अर्थसंकल्प (Deficit Budget) :

• जेव्हा सरकारचे उत्पन्न हे खर्चापेक्षा कमी असते, त्यास तुटीचा अर्थसंकल्प असे म्हणतात.

• म्हणजे येत्या वर्षभरात सरकारकडे जेवढे उत्पन्न निर्माण होणार असते त्यापेक्षा सरकारचा खर्च जास्त असतो.

3) संतुलित अर्थसंकल्प (Balanced Budget) :

• जेव्हा सरकारचा खर्च आणि उत्पन्न हे समान असते, त्यास संतुलित अर्थसंकल्प किंवा समतोल अर्थसंकल्प असे म्हणतात.

• म्हणजे येत्या एका वर्षात सरकार जेवढा खर्च करणार असते तेवढेच सरकारला उत्पन्नही मिळणार असते. 

भारतीय राज्यघटनेत अर्थसंकल्प हा शब्द वापरला आहे का ?

• नाही

• भारतीय राज्यघटनेत अर्थसंकल्प हा शब्द वापरलेला नसून वार्षिक वित्तीय विवरण पत्रक (Annual Financial Statements) हा शब्द वापरण्यात आला आहे.

भारताचा पहिला अर्थसंकल्प कोणी आणि केव्हा मांडला ? 

• भारताचा पहिला अर्थसंकल्प 7 एप्रिल 1860 रोजी जेम्स विल्सन (James Wilson) यांनी मांडला.

स्वातंत्र्यानंतर भारताचा पहिला अर्थसंकल्प कोणी आणि केव्हा मांडला ? 

• भारताचे पहिले अर्थमंत्री आर. के. षन्मुखम चेट्टी (R.K Shanmukham Chetty) यांनी 26 नोव्हेंबर 1947 रोजी स्वतंत्र भारताचा पहिला अर्थसंकल्प मांडला.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : अर्थसंकल्प (Budget) 

• ‘Budget’ शब्दाचा उगम : फ्रेंच ‘बोगेट’ (अर्थ - चामड्याची पिशवी)

• Budget प्रथम वापर : इंग्लंड, 1733

• केंद्र अर्थसंकल्प : कलम 112

• राज्य अर्थसंकल्प : कलम 202

• अर्थसंकल्पाचे प्रकार : 3 (शिलकी, तुटीचा, संतुलित)

• भारताचा पहिला अर्थसंकल्प : 1860 – जेम्स विल्सन

• स्वतंत्र भारताचा पहिला अर्थसंकल्प : 26 नोव्हेंबर 1947 – आर. के. षन्मुखम चेट्टी

Which country officially recognized Digital Currency ?

Subject : GS - अर्थशास्त्र, जागतिक घडामोडी

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) अलिकडेच, USD-backed Stablecoin (USDU) या डिजिटल चलनाला अधिकृत मान्यता कोणत्या देशाच्या केंद्रीय बँकेने दिली ? 

1. भारत

2. संयुक्त अरब अमिराती

3. कतार

4. सिंगापूर

उत्तर : संयुक्त अरब अमिराती (United Arab Emirates) 

📰 बातमी काय ?

• Central Bank of the United Arab Emirates ने पहिल्यांदाच USD-backed Stablecoin (USDU) ला अधिकृत मंजुरी दिली आहे.

कोणत्या देशाने मंजुरी दिली ? त्याचा फायदा काय ?

• संयुक्त अरब अमिराती च्या सेंट्रल बँकने ही मंजुरी दिली.

• ही मंजुरी Payment Token Services Regulation अंतर्गत देण्यात आली असून,

• यामुळे डिजिटल चलनांना UAE मध्ये कायदेशीर आणि नियंत्रित ओळख मिळाली आहे.

• USDU Stablecoin हा Universal Digital या कंपनीकडून जारी करण्यात आला आहे.

• ही कंपनी अबू धाबी ग्लोबल मार्केट (Abu Dhabi Global Market) अंतर्गत नियंत्रित असून,

• UAE केंद्रीय बँकेत नोंदणीकृत पहिली Foreign Payment Token Issuer ठरली आहे.

Stablecoin (USDU) म्हणजे नेमके काय ?

• USD बॅक हा स्टेबलकॅाईन हा क्रिप्टोकरन्सी म्हणजेच एक डिजिटल चलनाचा प्रकार आहे,

• जो 1 : 1 प्रमाणात US Dollar शी जोडलेला आहे.

• म्हणजेच, एक USDU टोकन = एक अमेरिकन डॉलर.

• यामुळे सामान्य क्रिप्टोकरन्सीसारखे किंमतीत मोठे चढउतार होत नाहीत.

• कारण प्रत्येक टोकनमागे प्रत्यक्ष अमेरिकन डॉलर (US Dollar) राखीव ठेवलेले असतात.

⚙️ ही मंजुरी महत्त्वाची का आहे ?

• आतापर्यंत Stablecoin हे बहुतेक वेळा खाजगी आणि कमी नियमन असलेले होते.

• यामुळे फसवणूक, मनी लॉन्डरिंग आणि ग्राहक संरक्षणाचे धोके होते.

• UAE केंद्रीय बँकेने प्रथमच Stablecoin ला - 

➡️ कठोर नियामक चौकटीत आणले,

➡️ ब्लॅाकचेन (Blockchain) तंत्रज्ञानाला कायदेशीर आधार दिला,

➡️ आणि डिजिटल इकोनॅामी (Digital Economy) कडे स्पष्ट दिशा दाखवली.

🌍 संयुक्त अरब अमिराती : 

• संयुक्त अरब अमिराती हा अरबी द्वीपकल्पाच्या पूर्व किनाऱ्यावर असलेला 7 अमिरातींचा संघ आहे.

• हा देश तेल, जागतिक वित्त, लॉजिस्टिक्स आणि तंत्रज्ञानासाठी ओळखला जातो.

• याची राजधानी अबूधाबी असून तीच राजकीय व तेल उद्योगाचे केंद्र आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : 

• USDU = USD-backed Stablecoin (1 : 1 USD शी जोडलेले)

• मंजुरी देणारी संस्था : UAE Central Bank

• नियमन : Payment Token Services Regulation

• जारी करणारी कंपनी : Universal Digital

• नियंत्रक क्षेत्र : Abu Dhabi Global Market (ADGM)

• महत्त्व : Regulated Digital Currency Ecosystem कडे मोठे पाऊल

Indian Coast Guard 50th Raising Day

Subject : GS - दिनविशेष, संरक्षण

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारतीय तटरक्षक दल दिन केव्हा साजरी करण्यात येतो ? 

(नाविक GD 2022)

1. 1 फेब्रुवारी

2. 2 फेब्रुवारी

3. 3 फेब्रुवारी

4. 4 फेब्रुवारी

उत्तर : 1 फेब्रुवारी

बातमी काय ? 

• भारतीय तटरक्षक दलाने 1 फेब्रुवारी 2026 रोजी आपला 50वा स्थापना दिन साजरा केला.

भारतीय तटरक्षक दलाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• भारतीय तटरक्षक दलाची स्थापना 1 फेब्रुवारी 1977 रोजी करण्यात आली. 

भारतीय तटरक्षक दलाचे कर्तव्य काय आहे ? 

भारतीय तटरक्षक दल काय काम करते ? 

• सागरी पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि दुर्मिळ प्रजातींचे संरक्षण करणे. 

• वैज्ञानिक डेटा गोळा करणे.

• युद्धादरम्यान नौदलाला पाठिंबा देणे.

• संकटात सापडलेल्या खलाशांना मदत करणे आणि समुद्रातील जीवन आणि मालमत्तेचे रक्षण करणे. 

• समुद्र, शिकार, तस्करी आणि अंमली पदार्थांबाबत सागरी कायदे लागू करणे.

• तेल, मासे आणि खनिजांसह आपल्या महासागर आणि किनाऱ्यावरील संपत्तीचे रक्षण करणे. 

भारतीय तटरक्षक दलाचे ब्रीदवाक्य कोणते ? 

• " वयम रक्षामः" - आम्ही संरक्षण करतो ("VAYAM RAKSHAMAH" - WE PROTECT) हे भारतीय तटरक्षक दलाचे ब्रीदवाक्य आहे. 

भारतीय तटरक्षक दलाचे पहिले महासंचालक कोण ? 

Who was the first Director General of Indian Coast Guard ? 

• वाइस एडमिरल वी. ए. कामथ (Vice Admiral V.A.Kamath) हे भारतीय तटरक्षक दलाचे संस्थापक (पहिले) महासंचालक होते. 

भारतीय तटरक्षक दलाचे वर्तमान महासंचालक कोण आहेत ? 

Who is the current Director General of Indian Coast Guard?

• श्री परमेश शिवमणी (Paramesh Sivamani) हे भारतीय तटरक्षक दलाचे वर्तमान महासंचालक (Director General of the Indian Coast Guard) आहेत.

• श्री परमेश शिवमणी हे भारतीय तटरक्षक दलाचे 26 वे महासंचालक आहेत. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : भारतीय तटरक्षक दल

• स्थापना : 1 फेब्रुवारी 1977

• ब्रीदवाक्य : " वयम रक्षामः" - आम्ही संरक्षण करतो ("VAYAM RAKSHAMAH" - WE PROTECT)

• संस्थापक (पहिले) महासंचालक : वाइस एडमिरल वी. ए. कामथ 

• सध्याचे महासंचालक : श्री परमेश शिवमणी (26वे)

• 1 फेब्रुवारी 2026 : 50वा स्थापना दिन

• मुख्य भूमिका :

• सागरी सुरक्षा व पर्यावरण संरक्षण
• तस्करी, अमली पदार्थ, बेकायदेशीर मासेमारीवर नियंत्रण
• संकटातील खलाशांचे संरक्षण
• युद्धकाळात नौदलास सहाय्य

National Commission for Women Foundation Day

Subject : GS - दिनविशेष, राज्यशास्त्र

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) राष्ट्रीय महिला आयोगाची स्थापना कोणत्या वर्षी करण्यात आली ?

1. 1984

2. 1992

3. 2002

4. 2014

उत्तर : 1992

बातमी काय ?

• राष्ट्रीय महिला आयोग, नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे 31 जानेवारी 2026 रोजी आपला 34 वा स्थापना दिन साजरा केला. 

34 व्या राष्ट्रीय महिला आयोग स्थापना दिनाची संकल्पना थीम काय आहे ?

• या वर्षीची थीम "स्वास्थ्य ही सशक्तिकरण" (Swasthya hi Sashaktikaran) अशी आहे.

राष्ट्रीय महिला आयोगाची स्थापना केव्हा करण्यात आली ? 

• 31 जानेवारी 1992 रोजी राष्ट्रीय महिला आयोगाची स्थापना करण्यात आली.

• राष्ट्रीय महिला आयोग कायदा, 1990 अंतर्गत या आयोगाची स्थापन करण्यात आली आहे.

• राष्ट्रीय महिला आयोग ही एक स्वायत्त आणि वैधानिक संस्था (Autonomous and Statutory Body) आहे.

• राष्ट्रीय महिला आयोग सल्लागार संस्था आहे. 

• या आयोगाला दिवाणी न्यायालयाचे अधिकार आहेत आणि ते प्रकरणांची चौकशी करू शकतात आणि विभागांकडून अहवाल मागवू शकतात. हा आयोग कोणत्याही व्यक्ती किंवा अधिकाऱ्याला समन्सही जारी करू शकतात. 

राष्ट्रीय महिला आयोगाची मुख्य कार्य कोणती ? 

• महिलांच्या हक्कांचे उल्लंघन करणारी प्रकरणे हाताळणे.

• महिलांच्या सुरक्षेसाठी घटनात्मक आणि कायदेशीर चौकटीचे पुनरावलोकन करणे.

• महिला सुरक्षेच्या मुद्द्यांची तपासणी करणे

• तक्रार निवारणाची सोय करणे

• केंद्र सरकारला अहवाल सादर करणे

• महिलांशी संबंधित धोरणात्मक बाबींवर सरकारला सल्ला देणे.

राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या पहिल्या अध्यक्षा कोण होत्या ?

• जयंती पटनायक या राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या पहिल्या अध्यक्षा होत्या. 

• पहिला आयोग 31 जानेवारी 1992 रोजी स्थापन करण्यात आला.

राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या विद्यमान (वर्तमान) अध्यक्षा कोण आहेत ? 

• श्रीमती. विजया किशोर रहाटकर या राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या विद्यमान अध्यक्षा आहेत. 

• त्या राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या 9व्या अध्यक्ष आहेत. 

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : राष्ट्रीय महिला आयोग

• स्थापना : 31 जानेवारी 1992

• कायदेशीर आधार : राष्ट्रीय महिला आयोग कायदा, 1990

• स्वरूप : स्वायत्त व वैधानिक संस्था

• मुख्यालय : नवी दिल्ली

• 34 वा स्थापना दिन : 31 जानेवारी 2026

• 34 व्या स्थापना दिनाची थीम : “स्वास्थ्य ही सशक्तिकरण”

• संस्थेचे स्वरूप (Nature) : सल्लागार संस्था

• पहिल्या अध्यक्षा : जयंती पटनायक

• विद्यमान अध्यक्षा : श्रीमती. विजया किशोर रहाटकर

Buddhist Diamond Triangle : World Heritage Tentative List

Subject : GS - इतिहास - कला आणि संस्कृती, जागतिक वारसा स्थळ

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) UNESCO ने भारताच्या संभाव्य जागतिक वारसा स्थळ यादीत नुकताच समाविष्ट केलेला “बौद्ध डायमंड त्रिकोण” कोणत्या राज्यात आहे ?

1. ओडिशा

2. बिहार

3. उत्तर प्रदेश

4. महाराष्ट्र

उत्तर : ओडिशा

📰 बातमी काय ?

• युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज सेंटर ने (UNESCO World Heritage Centre) ओडिशातील बौद्ध डायमंड त्रिकोण (Buddhist Diamond Triangle) याचा भारताच्या संभाव्य जागतिक वारसा स्थळ यादीत( World Heritage Tentative List) समावेश केला आहे.

• या त्रिकोणात ललितगिरी, उदयगिरी आणि रत्नागिरी ही तीन महत्त्वाची बौद्ध स्थळे येतात.

🧐 बौद्ध डायमंड त्रिकोण म्हणजे नेमकं काय ?

• बौद्ध डायमंड त्रिकोण म्हणजे ओडिशातील जाजपूर आणि कटक जिल्ह्यांत असलेली तीन परस्पर संबंधित बौद्ध मठ-संकुले.

• ही संकुले एकत्रितपणे बौद्ध धर्माचा टप्प्याटप्प्याने झालेला वैचारिक, धार्मिक आणि कलात्मक विकास दाखवतात.

• या त्रिकोणाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे —

• थेरवाद (हिनयान), महायान आणि वज्रयान या बौद्ध धर्माच्या तीन प्रमुख परंपरा येथे स्पष्टपणे आढळतात.
• आणि त्या परंपरा एकाच भौगोलिक भागात, वेगवेगळ्या कालखंडांत विकसित झालेल्या दिसतात.
• 👉 या तिन्ही परंपरांचा संपूर्ण प्रवास दाखवणारा हा त्रिकोण जगात दुर्मिळ आहे.

📍 ललितगिरी – सर्वात जुने बौद्ध केंद्र : 

• ललितगिरी कटक जिल्ह्यांत आहे.

• ललितगिरी हे बौद्ध डायमंड त्रिकोणातील सर्वात प्राचीन स्थळ मानले जाते.

• येथील इतिहास इ.स.पू. 2–3 वे शतक इतका जुना आहे.

ललितगिरीचे महत्त्व असे —

• येथे सोनं, चांदी आणि दगडातील अवशेष पेट्या (Relic Caskets) सापडल्या
• अनेक अभ्यासकांच्या मते हे भगवान बुद्धांचे अवशेष असू शकतात
• ओडिशामधील पहिले पूर्वाभिमुख अर्धवर्तुळाकार चैत्यगृह येथे आढळते
• “श्री चंद्रादित्य विहार” या शिलालेखांमुळे हे ठिकाण दीर्घकाळ शिक्षणकेंद्र असल्याचे सिद्ध होते

📍उदयगिरी – मठांचा सुवर्णकाळ

• उदयगिरी हे या त्रिकोणातील सर्वात मोठे बौद्ध संकुल आहे.

• याचा विकास इ.स. 1 ते 13 वे शतक या दीर्घ काळात झाला.

➡️ उदयगिरीची वैशिष्ट्ये —

• दुहेरी मजली मठांची रचना (Double-storeyed Monastery)
• माधवपुरा महाविहार नावाचे मोठे केंद्र
• अवलोकितेश्वर आणि पंच ध्यानि बुद्ध यांच्या भव्य मूर्ती
• महायान बौद्ध कलेचा सर्वोच्च टप्पा येथे दिसून येतो

📍 रत्नागिरी – वज्रयान बौद्ध धर्माचे केंद्र

• रत्नागिरी हे वज्रयान (तांत्रिक) बौद्ध धर्माचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.

• याची तुलना अनेकदा नालंदा विद्यापीठाशी केली जाते.

➡️ रत्नागिरीचे महत्त्व —

• तारा, वज्रपाणी, जंभाळा यांसारख्या देवी-देवतांच्या सुंदर मूर्ती
• बौद्ध धर्माला स्त्री भक्तांचा मोठा पाठिंबा मिळाल्याचे पुरावे
• राणी कर्पुरश्री यांचा आश्रय उल्लेखनीय
• बौद्ध आणि ब्राह्मणीय स्थापत्यशैलींचा दुर्मिळ संगम

🏛️ सध्याची स्थिती : 

• सध्या बौद्ध डायमंड त्रिकोण भारताच्या संभाव्य जागतिक वारसा स्थळ यादीत (India's UNESCO Tentative List) मध्ये आहे.

• पुढील टप्प्यात जर त्याचे Outstanding Universal Value म्हणजे च “हे स्थळ केवळ भारतासाठी नाही, तर संपूर्ण मानवजातीसाठी का महत्त्वाचे आहे?” हे सिद्ध झाले.

→ तर ते कायमस्वरूपी जागतिक वारसा स्थळ (Permanent World Heritage Site) होऊ शकते.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : बौद्ध डायमंड त्रिकोण 

• UNESCO Tentative List – बौद्ध डायमंड त्रिकोण

• राज्य : ओडिशा

• जिल्हे : जाजपूर व कटक 

• बौद्ध स्थळे : ललितगिरी, उदयगिरी, रत्नगिरी

• 1500 वर्षांचा अखंड बौद्ध इतिहास

• थेरवाद → महायान → वज्रयान असा विकास

• ललितगिरी : सर्वात जुने, अवशेष पेट्या

• उदयगिरी : सर्वात मोठे संकुल

• रत्नगिरी : वज्रयान केंद्र

India–EU Free Trade Agreement

Subject : GS - अर्थशास्त्र, जागतिक संघटना

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) भारत आणि युरोपियन युनियन यांच्यातील मुक्त व्यापार करार कोणत्या शिखर परिषदेत अंतिम करण्यात आला ?

1. 16 वी भारत–EU परिषद

2. 15 वी भारत–EU परिषद

3. 14 वी G 20 शिखर परिषद

4. 14 वी भारत–EU परिषद

उत्तर : 16 वी भारत–EU परिषद

📰 बातमी काय ?

• नवी दिल्लीत झालेल्या 16 व्या भारत– युरोपियन युनियन(EU) शिखर परिषदेत, भारत आणि युरोपियन युनियन यांच्यातील दीर्घकाळ प्रलंबित मुक्त व्यापार करार (Free Trade Agreement – FTA) पूर्ण करण्यात आला.

• सुमारे 20 वर्षे चाललेल्या चर्चा व अडथळ्यांनंतर हा करार पूर्ण झाला असून, तो भारताच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापार धोरणात एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

🧠 या कराराचा “Mother of All Deals” असा उल्लेख का केला जात आहे ?

• हा करार “Mother of All Deals” असा उल्लेख करून ओळखला जात आहे, कारण हा करार - आकार, व्याप्ती आणि जागतिक परिणामांच्या दृष्टीने अत्यंत मोठा आणि ऐतिहासिक मानला जातो.

• भारत आणि EU मिळून - जागतिक GDP च्या सुमारे 25%

• जागतिक व्यापाराच्या जवळपास एक-तृतीयांश भागाचे प्रतिनिधित्व करतात.

• इतक्या मोठ्या दोन आर्थिक घटकांमधील, वस्तू, सेवा, गुंतवणूक, मनुष्यबळ, पर्यावरण आणि नियमाधारित व्यापार यांचा समावेश असलेला सर्वसमावेशक करार म्हणून भारत–EU FTA ला “Mother of All Deals” असे संबोधले जात आहे.

भारत आणि युरोपियन युनियन कराराची प्रमुख वैशिष्ट्ये :

Key Features of the Agreement :

भारताच्या 99% वस्तूंना शुल्कमुक्त प्रवेश : 

• या करारानुसार, युरोपियन युनियन भारताच्या एकूण निर्यातींपैकी 99% वस्तूंना (Trade Value नुसार) शुल्कमुक्त प्रवेश देणार आहे.

• त्याच वेळी, भारत EU कडून येणाऱ्या सुमारे 92 ते 97% वस्तूंवरील आयात शुल्क टप्प्याटप्प्याने कमी करणार आहे.

श्रमप्रधान निर्यातींवर शून्य शुल्क : 

• या कराराअंतर्गत, EU ने USD 33 अब्ज किमतीच्या भारतीय श्रमप्रधान निर्यातींवर शून्य शुल्क मान्य केले आहे.

• यामध्ये कापड, वस्त्रोद्योग, चामडे, रत्ने-दागिने आणि सागरी उत्पादने या क्षेत्रांचा समावेश आहे.

• 👉 यामुळे रोजगारनिर्मिती वाढेल आणि लघु व मध्यम उद्योगांना (MSME) मोठा फायदा होईल.

🚗 वाहन उद्योगासाठी विशेष तरतूद : 

• युरोपियन लक्झरी कार उत्पादकांसाठी या करारात कोटा-आधारित प्रणाली लागू करण्यात आली आहे. 

• या प्रणालीअंतर्गत आयात शुल्क 110% वरून सुमारे 10% पर्यंत कमी होऊ शकते.

• मात्र ही सवलत मर्यादित कोट्यात दिली जाणार असून, भारतीय वाहन उद्योगाचे संरक्षण कायम ठेवण्यात आले आहे.

🧑‍💻 सेवा क्षेत्रात नेमका काय बदल होणार ?

• या करारामुळे भारताला युरोपियन युनियनमधील 144 सेवा उपक्षेत्रांमध्ये प्रवेश मिळणार आहे. 

• यामध्ये IT, वित्तीय सेवा आणि शिक्षण क्षेत्र महत्त्वाचे आहेत.

• तसेच कुशल भारतीय व्यावसायिक, Intra-Ccorporate Transferees आणि AYUSH क्षेत्रातील तज्ज्ञांसाठी व्हिसा प्रक्रिया सुलभ करण्यात येणार आहे, ज्यामुळे भारतीय मनुष्यबळाला युरोपमध्ये अधिक संधी मिळतील.

🌾 शेती क्षेत्रे पूर्णतः कराराबाहेर :  

• भारताने या करारात दुग्धजन्य पदार्थ, धान्य आणि कुक्कुटपालन ही संवेदनशील शेती क्षेत्रे पूर्णतः कराराबाहेर ठेवली आहेत.

• 👉 यामागील उद्देश म्हणजे भारतीय शेतकऱ्यांना परकीय स्पर्धेपासून संरक्षण देणे आणि देशांतर्गत कृषी अर्थव्यवस्था सुरक्षित ठेवणे.

🌍 भारताला या कराराचा फायदा कसा ?

• या करारामुळे भारताला 450 दशलक्ष लोकसंख्येच्या EU बाजारात स्थिर व नियमाधारित प्रवेश मिळणार आहे. 

• अमेरिका आणि चीनवरील व्यापार अवलंबित्व कमी होईल.

• तसेच Make in India आणि Export-Led Growth या धोरणांना बळ मिळेल.

• हा करार भारताच्या “विकसित भारत 2047” या दीर्घकालीन दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे.

🔑 परीक्षेच्या दृष्टीने IMP रिव्हिजन पॉईंट्स : भारत–EU मुक्त व्यापार करार 

• करार : भारत–EU मुक्त व्यापार करार (FTA)

• परिषद : 16 वी भारत–EU शिखर परिषद, नवी दिल्ली

• जागतिक GDP वाटा : 25%

• व्यापार उद्दिष्ट : 2032 पर्यंत द्विपक्षीय व्यापार दुप्पट

• EU सवलत : 99% भारतीय निर्यात

• भारत सवलत : 92–97% EU वस्तूंवरील शुल्क कपात

• श्रमप्रधान निर्यात : USD 33 अब्ज

• सेवा उपक्षेत्रे : 144

• वाहन शुल्क : 110% → ~10% (कोटा आधारित)

• कराराबाहेर ठेवलेली क्षेत्रे : दुग्ध, धान्य, कुक्कुटपालन

Which state won the Best Tableaux on Republic Day 2026 ?

Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) यंदाचा (2026 चा) प्रजासत्ताक दिन संचलनातील सर्वोत्कृष्ट चित्ररथाचा किताब कोणत्या राज्याने जिंकला ?

1. महाराष्ट्र

2. उत्तर प्रदेश 

3. केरळ

4. उत्तराखंड

उत्तर : महाराष्ट्र

बातमी काय ? 

• प्रजासत्ताक दिन संचलन -2026 साठी तिन्ही सेवा आणि केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दल/इतर सहाय्यक दलांमधील सर्वोत्तम कवायत तुकड्या आणि राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश आणि मंत्रालये/विभागांमधील सर्वोत्तम चित्ररथांचे निकाल जाहीर करण्यात आले आहेत. 

• कवायत करणा-या तुकड्या आणि चित्ररथांच्या कामगिरीचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्थापन केलेल्या तीन परीक्षकांच्या तुकडीने विजेत्यांची निवड केली.

• देशाच्या प्रजासत्ताकदिनी कर्तव्यपथावर झालेल्या संचलनात 'गणेशोत्सव आत्मनिर्भरतेचे प्रतीक' या संकल्पनेवर आधारित महाराष्ट्राच्या चित्ररथाने राज्यांच्या गटात सर्वोत्कृष्ट पुरस्कार पटकावला.

प्रजासत्ताक दिन संचलन 2026 मधील तिन्ही सेवांमधील सर्वोत्तम कवायत तुकडी कोणती ? 

• भारतीय नौदल

प्रजासत्ताक दिन संचलन 2026 मधील CAPFs / इतर निमलष्करी दलांमध्ये सर्वोत्तम संचलन तुकडी कोणती ? 

• दिल्ली पोलीस

2026 च्या प्रजासत्ताक दिन संचलनातील प्रथम तीन सर्वोत्कृष्ट चित्ररथ (राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश) कोणते ? 

(Top three tableaux - States/UTs)

1. प्रथम - महाराष्ट्र (गणेशोत्सव: आत्मनिर्भरतेचे प्रतीक)

2. द्वितीय - जम्मू आणि काश्मीर (जम्मू आणि काश्मीरच्या हस्तकला आणि लोकनृत्य)

3. तृतीय - केरळ (जलमार्गी मेट्रो आणि 100 % डिजिटल साक्षरता: आत्मनिर्भर भारतासाठी आत्मनिर्भर केरळ)

केंद्रीय मंत्रालये/ विभागांचे सर्वोत्कृष्ट चित्ररथ पुरस्कार कोणी जिंकला ? 

• संस्कृती मंत्रालय (वंदे मातरम – एका राष्ट्राची आत्मिक हाक)

Padma Awards 2026 : Padma Vibhushan, Padma Bhushan & Padma Shri

Subject : GS - पुरस्कार

सरळसेवा, रेल्वे, तलाठी, वनरक्षक, पोलीस भरती, अग्निवीर , SSC GD, MPSC, UPSC परीक्षेसाठी विचारलेले / संभाव्य महत्त्वपूर्ण प्रश्न

प्रश्न) क्रिकेटपटू श्री रोहित शर्मा यांना 2026 चा खालील पैकी कोणता नागरी पुरस्कार नुकताच जाहीर झाला ? 

1. भारतरत्न पुरस्कार

2. पद्मभूषण पुरस्कार

3. पद्मश्री पुरस्कार

4. पद्मविभूषण पुरस्कार

उत्तर : पद्मश्री पुरस्कार

बातमी काय ?

• 2026 साठी पद्म पुरस्कार जाहीर करण्यात आले.

पद्म पुरस्काराच्या तीन श्रेणीं कोणत्या ? 

• देशाच्या नागरी पुरस्कारांपैकी एक पद्म पुरस्कार हे पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री या तीन श्रेणींमध्ये प्रदान केले जातात. 

पद्म पुरस्कार कोणाला देण्यात येतात ? 

• कला, सामाजिक कार्य, विज्ञान आणि अभियांत्रिकी, व्यापार आणि उद्योग, वैद्यक, साहित्य आणि शिक्षण, क्रीडा, नागरी सेवा इत्यादी विविध शाखा/उपक्रमांमध्ये हे पुरस्कार दिले जातात.  

1. पद्मविभूषण पुरस्कार : असामान्य आणि विशिष्ट सेवेसाठी ‘पद्मविभूषण’ पुरस्कार दिला जातो.

2. पद्मभूषण पुरस्कार : उच्च श्रेणीतील विशिष्ट सेवेसाठी ‘पद्मभूषण’ पुरस्कार दिला जातो.

3. पद्मश्री पुरस्कार : कोणत्याही क्षेत्रातील विशिष्ट सेवेसाठी ‘पद्मश्री’ पुरस्कार देऊन गौरविण्यात येते. 

पद्म पुरस्कार कोणाच्या हस्ते देण्यात येतात ? 

• दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या निमित्ताने पद्म पुरस्कारांची घोषणा केली जाते.

• हे पुरस्कार राष्ट्रपतींच्या हस्ते दरवर्षी साधारणपणे मार्च/एप्रिलच्या सुमारास राष्ट्रपती भवनात आयोजित समारंभात प्रदान केले जातात.

2026 साठी किती पद्म पुरस्कार प्रदान करण्यात येणार आहेत ? 

• वर्ष 2026 साठी एकूण 131 पद्म पुरस्कार प्रदान करण्यात येणार आहेत. 

• यात 5 पद्मविभूषण, 13 पद्मभूषण आणि 113 पद्मश्री पुरस्कारांचा समावेश आहे. 

• पुरस्कार विजेत्यांमध्ये 19 महिला आहेत.

• या यादीत परदेशी/NRI/PIO/OCI या श्रेणीतील 6 व्यक्ती आणि 

• 16 मरणोत्तर पुरस्कार विजेत्यांचा समावेश आहे.

2026 साठी महाराष्ट्रातील किती व्यक्तींना पद्मविभूषण पुरस्कार प्रदान करण्यात येणार आहेत ? 

• महाराष्ट्रातील पद्मविभूषण पुरस्कार विजेते = 1

• श्री. धर्मेंद्र सिंह देओल (मरणोत्तर) - कला क्षेत्र

2026 साठी महाराष्ट्रातील किती व्यक्तींना पद्मभूषण पुरस्कार प्रदान करण्यात येणार आहेत ?

महाराष्ट्रातील पद्मभूषण पुरस्कार विजेते = 3

1. अलका याज्ञिक - कला क्षेत्र

2. श्री. पीयूष पांडे (मरणोत्तर) - कला क्षेत्र

3. श्री. उदय कोटक - व्यापार आणि उद्योग 

2026 साठी महाराष्ट्रातील किती व्यक्तींना पद्मश्री पुरस्कार प्रदान करण्यात येणार आहेत ? 

• महाराष्ट्रातील पद्मश्री पुरस्कार विजेते = 11

2026 साठी महाराष्ट्रातील पद्मश्री पुरस्कार विजेते कोण ?

1. आर्मिडा फर्नांडेझ - वैद्यकशास्त्र

2. श्री रोहित शर्मा - क्रीडा

3. श्री भिकल्या लाडक्या धिंडा - कला

4. श्री माधवन रंगनाथन - कला

5. श्री अशोक खाडे - व्यापार आणि उद्योग 

6. श्री जनार्दन बापूराव बोथे - सामाजिक कार्य 

7. श्री जुझर वासी - विज्ञान आणि अभियांत्रिकी

8. श्री रघुवीर तुकाराम खेडकर - कला

9. श्री सतीश शहा (मरणोत्तर) - कला

10. श्री सत्यनारायण नुवाल - व्यापार आणि उद्योग

11. श्री श्रीरंग देवाबा लाड - शेती